Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.16.20

2.16
// puṣkara uvāca // //
dhanurdravyatrayaṃ lohaṃ śṛṅgaṃ cāru ca bhārgava //
jyādravyatritayaṃ carma vaṃśabhaṃgaṃ tvacastathā

vaṃśatvagvaṃśacāpaṃ tu kartavyaṃ bhṛgunandana //
anyeṣu rāma cāpeṣu śeṣadravyamidaṃ bhaveta

pramāṇaṃ nātra nirdiṣṭaṃ cāpayoḥ śārṅgalohayoḥ //
dārucāpapramāṇaṃ tu śreṣṭhaṃ hastacatuṣṭayam

tadardhasamahīne tu prokte madhyakanīyasī //
muṣṭigrāhyāṇi vṛttāni madhye sarvāṇi kārayet

svalpā koṭistu vārkṣāṇāṃ śārṅgalauhamayī dvija //
kāminībhrūlatākārā koṭiḥ kāryā susaṃskṛtā

pṛthagvā dārumiśro vā lohaśārṅge tu kārayet //
śārṅgaṃ snāyucitaṃ kāryaṃ rukmabinduvibhūṣitam

kuṭilasphuṭitaṃ cāpaṃ sacchidraṃ ca na śasyate //
hastibhagnā drumā ye ca vidyuddagdhāstathā ca ye

ārāmadevatāveśmatāpasāśramasaṃbhavāḥ //
śmaśānasaṃbhavā ye ca na te kāryāḥ kathaṃcana

prāṇināṃ yaḥ sajātyena śṛṅgī yudhi nipātitaḥ //
tacchṛṅgaṃ varjayeccāpaṃ nityaṃ śārṅge vicakṣaṇaḥ

lohāni rāma catvāri śasyante cāpakarmaṇi //
suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ tathā kṛṣṇāyasaṃ dvija

kāñcanaṃ cāparatnaṃ tu saratnamapi kārayet //
māhiṣaṃ śārabhaṃ śārṅgaṃ rauhījaṃ cāpi kārayet

vārkṣaṃ candanajaṃ śreṣṭhaṃ vaitasaṃ dhānvataṃ tathā //
sālaśālmalikāśānāṃ kakubhasyāñjanasya ca

vaṃśasya ca mahābhāga sarvaśreṣṭhatamaṃ viduḥ //
śaradgṛhītaiḥ kāṣṭhaistu cāpaṃ kāryaṃ prayatnataḥ

vaṃśānāmapi tacchreṣṭhaṃ yatra gaṅgā mahānadī //
sālānāmapi tacchreṣṭhaṃ gomatī yatra bhārgava

vitastākūlajaṃ śreṣṭhaṃ vetasīnāṃ tathaiva va //
evaṃ dravyamayaṃ kāryaṃ cāpaṃ lakṣaṇasaṃyutam

grahaṇa lakṣaṇaṃ cāsya bhaviṣyati ca khaḍgavat //
sukhagrāhaṃ dṛṣṭikāntaṃ śaramokṣamukhaṃ tathā

ślakṣṇaṃ śliṣṭaṃ susaṃsthānaṃ sāravantaṃ susaṃhatam //
avanāmasukhaṃ nityaṃ puṃnāmanavalotkaṭam

etadīdṛśakaṃ śreṣṭhaṃ cāparatnaṃ vidurbudhāḥ //
rājñā cāpasya kartavyā pūjā bāṇavarasya ca

nityaṃ devakule rāma khaḍgasya ca viśeṣataḥ //
ayasaścātha vaṃśasya śarasyātha śaro bhavet

śaravaṃśau grahītavyau śaratkāle bhṛgūttama //
śarāḥ kirātajāḥ śreṣṭhāḥ kāñcīpurasamīpataḥ

tebhyo'pi te śreṣṭhatamāḥ skandajanmamahībhavāḥ //
snigdhā nimagnaparvāṇaḥ sāravantaḥ samāhitāḥ

ṛjavo madhuvarṇābhāḥ sujātāḥ śāradā dṛḍhāḥ //
snāyuśliṣṭāḥ sunetrāśca supuṅkhāḥ kalavāsasaḥ

tailadhautāśca kartavyā rukmapuṅkhavibhūṣaṇāḥ //
tathā viṣamaparvāṇaḥ phalaiśca vraṇavarjitaiḥ

eka tripuṅkhaṃ kartavyaṃ rājahaṃsacchadottaram //
rukmapuṅkhasuvarṇāgramayaḥphalamanuttamam

snāyubaddhaṃ balaṃ tasya rukmabandhaṃ tu kārayet //
vajraiśca lakṣaṇopetaiścitritaṃ taṃ tu kārayet

grahaṇaṃ tasya kartavyaṃ sāṃvatsarakarānnṛpaiḥ //
tasya pūjā sadā kāryā sābhiṣekasamā bhavet

yātrāyāmabhiṣeke ca maṅgaleṣu ca karmasu //
sapatāke tu taṃ cāpaṃ sapatākaṃ tu kārayet //
maṅgalyaṃ tannarendrāṇāṃ kathitaṃ bhṛgunandana

ye cāparatnaṃ vinataṃ tu bhūpāḥ suvarṇaratnopacitaṃ sadaiva //
bāṇena sākaṃ paripūjayanti bhavanti te rāma vipannaduḥkhāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde cāpaśaralakṣaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

2.17
// puṣkara uvāca //
purā sumeruśikhare kāñcane ratnaparvate //
svargaṅgāyāstaṭe brahmā yajñaṃ yajati bhārgava

tasminyajñe sa dadṛśe vighnaṃ khe lohadānavam //
vighnasya śamanaṃ tasya cintayāmāsa tattvavit

tadā cintayatastasya puruṣaḥ pāvakādbabhau //
nīlotpaladalaśyāmaḥ svarucā vañcitekṣaṇaḥ

prāṃśuḥ suvadanaḥ śrīmānbalenāpratimo bhuvi //
sa vavande tadā gatvā devaṃ kamalasambhavam

abhyanandanta jātena tena devāssavāsavāḥ //
tasmātsa nandako nāma khaṅgaratnamabhūttadā

taṃ dṛṣṭvā bhagavānbrahmā keśavaṃ vākyamabravīt //
khaḍgaṃ gṛhṇīṣva goptāraṃ dharmasya jagatāṃ pate

yajñavighnakaraṃ hatvā khaḍgenānena keśava //
nipātaya mahābāho balinaṃ lohadānavam

ityevamukto jagrāha grīvayā taṃ janārdanaḥ //
gṛhītamātre devena vikośaḥ samapadyata

khaḍgaḥ kamalapatrākṣo nīlotpalasamadyutiḥ //
ratnamuṣṭirmahānrāma nirmalākāśasannibhaḥ

etasminnantare tatra vyadṛśyata tadā mahān //
karālaḥ kṛṣṇavadanaḥ śatabāhurmahodaraḥ

prāṃśuḥ suvṛttadaṃṣṭrāgro balavām̐llauhadānavaḥ //
yajñavighnārthinaṃ prāptaṃ sa dṛṣṭvā lohadānavam

khaḍgamādāya vegena yayau taṃ prati keśavaḥ //
sa keśavamanādṛtya devāñchakrapurogamān

vidrāvayāmāsa tadā gadayā bhīmavegayā //
tadā bhagneṣu deveṣu yuddhaṃ kṛtvā hariściram

khaḍgena tasya gātrāṇi ciccheda madhuhā raṇe //
khaḍgacchinnāni gātrāṇi nānādeśeṣu bhūtale

nipetustasya dharmajña śataśo'tha sahasraśaḥ //
nandakasya tu saṃsparśāttāni gātrāṇi bhārgava

lohībhūtāni sarvāṇi prasādātkeśavasya tu //
hatāyāsmai varaṃ prādādbhagavānmadhusūdanaḥ

tvadaṅgāni pavitrāṇi bhaviṣyanti mahītale //
āyudhāni ca tairloke kariṣyantīha mānavāḥ

evamuktvā harirdevo brāhmaṇaṃ vākyamabravīt //
vinā vighnaṃ makhamidaṃ kuru śīghraṃ jagadguro

evamuktastadā brahmā yajñena madhusūdanam //
ātmanā pūjayāmāsa susamiddhamanorathaḥ

utpattiruktā khaḍgasya lohasya ca mayā tava //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi khaḍgalakṣaṇamuttamam

pradhānadehasaṃbhūtairdaityāsthibhirarindama //
lohaṃ pradhānaṃ khaḍgārthe praśastaṃ tadviśeṣataḥ

kaṭīkadūraṛṣikaṃ vaṅge śūrpākareṣu ca //
videheṣu tathāṅgeṣu madhyamaṃ grāmacediṣu

sahagrāmeṣu nīpeṣu tathā kālañjarepi ca //
lauhaṃ pradhānaṃ tajjānāṃ khaḍgānāṃ śṛṇu lakṣaṇam

kaṭīkadūrajātā ye darśanīyāstu te smṛtāḥ //
kāyacchinnāstu ṛṣikā marmaghnā guravastathā

tīkṣṇāśchedasahā vāṅgā dṛḍhā śūrpārikodbhavāḥ //
suhastāścaiva vijñeyā prabhāvanto videhajāḥ

aṃgadeśodbhavāstīkṣṇāścedi deśasamudbhavāḥ //
kāliñjarā bhārasahāstathā vakṣyāmi lakṣaṇam

supramāṇāṃgulāste tu śreṣṭhā khaḍgāḥ pramāṇataḥ //
pramāṇaṃ tatra vijñāya tato hīnaṃ na dhārayet

pramāṇābhyadhikaṃ caiva cchinnavaṃśaṃ tathaiva ca //
śīghraḥ sumadhuraḥ śabdo yasya khaḍgasya bhārgava

kiṅkiṇī sadṛśastasya dhāraṇaṃ śreṣṭhamucyate //
khaḍgaḥ padmapalāśāgro maṇḍalāgraśca śasyate

karavīrapalāśāgrasadṛśasya viśeṣataḥ //
mahīghṛtasugandhaśca padmotpalasugandhikaḥ

varṇataścotpalākāraḥ savarṇo ṇaganasya ca //
samāṅgulasthāḥ śasyante vraṇāḥ khaḍgeṣu bhārgava

śrīvṛkṣaparvatā kāravaṃśapadmanibhāśca ye //
maṅgalyānāṃ tathānyeṣāṃ sadṛśā ye ca bhārgava

kākolūkakabandhābhā viṣamāṅgulasaṃsthitāḥ //
vaṃśānugāḥ prabhūtāśca na śastāste kadācana

na khaḍge vadanaṃ paśyedvṛthā vivṛṇuyānna ca /
ucchiṣṭo na spṛśetkhaḍgaṃ niśi kuryācca śīrṣake //
divā ca pūjayedenaṃ gandhamālyānusaṃpadā

khaḍgaṃ praśastaṃ maṇihemacitraṃ kośe sadā candanacūrṇayukte //
saṃsthāpayedbhūmipatiḥ prayatnādrakṣettathainaṃ svaśarīravacca

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde khaḍgalakṣaṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

2.18
puṣkara uvāca //
iti sambhṛtasambhāro rājñassāṃvatsarastathā //
kāle'bhiṣecanaṃ kuryāttaṃ kālaṃ kathayāmi te

mṛte rājñi na kālasya niyamo'tra vidhīyate //
tatrāsya snapanaṃ kāryaṃ vidhivattilasarṣapaiḥ

ghoṣayitvā jayaṃ cāsya sāṃvatsarapurohitau //
anyāsanopaviṣṭasya darśayetāṃ janaṃ śanaiḥ

sa sāntvayitvā svajanaṃ bhuktvā bandhanagāṃstathā //
abhayaṃ ghoṣayitvā ca kālākāṃkṣī tathā bhavet

nābhiṣecyo nṛpaścaitre nādhimāse ca bhārgava //
na prasupte tathā viṣṇau viśeṣātprāvṛṣi dvija

na ca bhaumadine rāma caturthyāṃ na tathaiva ca //
navamyāṃ nābhiṣektavyaḥ caturdaśyāṃ ca bhārgava

dhruvāṇi vaiṣṇavaṃ śākraṃ hastapuṣye tathaiva ca //
nakṣatrāṇi praśasyante bhūmipālābhiṣecane

nāgaścatuṣpadaṃ viṣṭiḥ kiṃstughnaḥ śakunistathā //
karaṇāni na śasyante vyatīpātadinaṃ tadhā

nakṣatramulkābhihatamutpātābhihataṃ tathā //
saurasūryakujākrāntaṃ pariviṣṭiñca bhārgava

muhūrtāścoktanakṣatrāḥ satāṃ mānahitapradāḥ //
kujahorā tathā neṣṭā sarvatra kulikastathā

vṛṣo'tha kīṭasiṃhau ca kumbho lagne ca śasyate //
eteṣāṃ janmalagnābhyāṃ yaḥ syādupacayasthitaḥ

tārā dvitīyā ṣaṣṭhī ca caturthī cāṣṭamī ca yā //
navamī ca tathā śastā anukūlaśca candramāḥ

saumyāḥ kendragatā lagnā śubhāścaiva trikoṇayoḥ //
pāpāścopacaya sthāne śasto lagne divākaraḥ

lagne navāṃśaḥ kṣitijasya varjyo vargastathā tasya mahānubhāva //
sūryasya vargaḥ sakalaḥ praśasto rājño'bhiṣeke sagraho nṛpāṇām

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'abhiṣekakālanirṇayaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ

2.19
puṣkara uvāca //
kāryā paurandarī śāṃtiḥ prāgevāsya purodhasā //
prāptebhiṣekadivase sopavāsaḥ purohitaḥ

soṣṇīṣaḥ śvetavasanaḥ sitacandanabhūṣitaḥ //
sitamālyopavītaśca sarvābharaṇabhūṣitaḥ

vedimullikhya yatnena kṛtvā ca vidhivattataḥ //
juhuyādvaiṣṇavānmantrāṃstathā śākrānvicakṣaṇaḥ

sāvitrānvaiśvadevāṃśca saumyāṃ ca vidhivattataḥ //
śarmavarmagaṇaṃ caiva tathā svastyayanaṃ gaṇam

āyuṣyamabhayaṃ caiva tathā caivāparājitam //
sapātavantaṃ kalaśaṃ tathā kuryācca kāñcanam

vahnerdakṣiṇapārśvasthaḥ śvetacandanabhūṣitaḥ //
śvetānulepanaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ

āsanasthamukhaṃ paśyennimittāni hutāśane

paśyeyuranye ca tathā nṛsiṃha daivajñavākyānnipuṇaṃ svarūpam //
sāṃvatsarasyātha sadasyamukhyāḥ sadasyamukhyāśca purohitasya

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde puraṃdaraśāṃtirnāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.20
puṣkara uvāca //
pradakṣiṇāvartaśikhastaptajāmbūnadaprabhaḥ //
rathaughamevanirghoṣo vidhūmaśca hutāśanaḥ

anulomasugandhaśca svastikākārasannibhaḥ //
vardhamānākṛtiścaiva nandyāvartanibhastathā

prasannārcirmahājvālaḥ sphuliṅgarahito hitaḥ //
svāhāvamāne jvalanaḥ svayaṃ devamukhaṃ haviḥ

yadā bhuṅkte mahābhāga tadā rājño hitaṃ bhavet //
haviṣastu yadā vahnernasyātsimisimāyitam

na varjeyuśca madhyena mārjāramṛgapakṣiṇaḥ //
pipīlakāśca dharmajña tadā bhūyājjayī nṛpaḥ

muktāhāramṛṇālābhe vahnau rājñāṃ jayo bhavet //
tathaiva ca jayaṃ brūyātprastarasya pradāyini

saṃkṣepataste'bhihitaṃ mayādya yallakṣaṇaṃ cāru hutāśanasya //
sarvāgnikarmasvatha tena vidvānbhūyāttriloke tu jayī dvijendra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vahnilakṣaṇaṃ nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ