વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.21.25

2.21
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
સ્નાનં સમાચરેદ્રાજ્ઞો હોમકાલે પુરોહિતઃ ॥
આદૌ તુ સ્વેચ્છયા સ્નાતઃ પુનર્મૃદ્ભિઃ સમાચરેત્

પર્વતાગ્રમૃદા તાવન્મૂર્ધાનં શોધયેન્નૃપઃ ॥
વલ્મીકાગ્રમૃદા કર્ણૌ ચન્દનૈઃ કેશબાલકાન્

ચન્દ્રાલયમૃદા ગ્રીવાં હૃદયં તુ નૃપાજિરાત્ ॥
કરિદન્તોદ્ધૃતમૃદા દક્ષિણં તુ તથા ભુજમ્

વૃષશૃઙ્ગોદ્ધૃતમૃદા વામં ચૈવ તદા ભુજમ્

સરોમૃદા તથા પૃષ્ઠં ચોદરં સાઙ્ગમે મૃદા ॥
નદીકૂલદ્વયમૃદા પાર્શ્વે સંશોધયેત્તથા

અશ્વસ્થાનાત્તથા જંઘે રાજા સંશોધયેદ્બુધઃ ॥
રથચક્રોદ્ધૃતમૃદા તથૈવ ચ કરદ્વયમ્

મૃત્સ્નાતઃ સ્નપનીયઃ સ્યાત્પઞ્ચગવ્યજલેન તુ ॥
તતો ભદ્રાસનગતં મુખ્યામાત્યચતુષ્ટયમ્

વર્ણપ્રધાનં ભૂપાલમભિષિઞ્ચેદ્યથાવિધિ ॥
પૂર્વતો હેભકુમ્ભેન ઘૃતપૂર્ણેન બ્રાહ્મણઃ

રૂપ્યકુમ્ભેન યામ્યેન ક્ષીરપૂર્ણેન ક્ષત્રિયઃ ॥
દધ્ના ચ તામ્રકુમ્ભેન વૈશ્યઃ પશ્ચિમતો દ્વિજ

માહેયેન જલેનો દક્શૂદ્રામાત્યોઽભિષેચયેત્ ॥
તતોઽભિષેકં નૃપતેર્બહ્વૃચપ્રવરો દ્વિજઃ

કુર્વીત મધુના રામ ચ્છન્દોગશ્ચ કુશોદકૈઃ ॥
સમ્પાતવન્તં કલશં તથા નુત્વા પુરોહિતઃ

વિધાય વહ્નિરક્ષાં તુ સદસ્યેષુ યથાવિધિ ॥
રાજસૂયાભિષેકે તુ યે મન્ત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તૈસ્તુ દદ્યાન્મહાભાગ બ્રાહ્મણાનાં સ્વનેન તુ ॥
તતઃ પુરોહિતો ગચ્છેદ્વેદિમૂલં તદૈવ તુ

વિભૂષિતં તુ રાજાનં સર્વતોભદ્ર આસને ॥
શતચ્છિદ્રેણ પાત્રેણ સૌવર્ણેન યથાવિધિ

અભિષિઞ્ચતિ ધર્મજ્ઞ યજુર્વેદવિશારદઃ ॥
યા ઓષધીરૌષધીભિઃ સર્વાભિઃ સુસમાહિતઃ

રથે અક્ષેતિ ગન્ધૈશ્ચ આબ્રહ્મન્બ્રહ્મણેતિ ચ ॥
બીજૈઃ પુષ્પૈસ્તથા ચૈનં રામ પુષ્પવતીતિ ચ

તેનૈવ ચાભિમન્ત્રેણ ફલૈસ્તમભિષેચયેત્ ॥
આશુઃ શિશાન ઇત્યેવ સર્વરત્નૈશ્ચ ભાર્ગવ

યે દેવાઃ પુરસ્સદેતિ કુશાભિઃ પરિમાર્જયેત્ ॥
ઋગ્વેદક્રતુતો રાજ્ઞે રોચનાયા યથાવિધિ

મૂર્ધાનં ચ તથા કણ્ઠે ગન્ધદ્વારેતિ સંસ્પૃશેત્ ॥
તતો બ્રાહ્મણમુખ્યાશ્ચ ક્ષત્ત્રિયાશ્ચ વિશસ્તથા

શૂદ્રાશ્ચ વારમુખ્યાશ્ચ નાનાતીર્થસમુદ્ભવૈઃ ॥
નાદેયૈઃ સારસૈઃ કૌપૈર્નાનાકલશસંસ્થિતૈઃ

ચતુસ્સાગરજૈર્લાભાદલાભાદ્દ્વિજકલ્પિતૈઃ ॥
ગઙ્ગાયમુનયોશ્ચૈવ નિર્ઝરૈશ્ચ તથોદ્ભિજૈઃ

છત્રપાણિર્ભવેત્કશ્ચિત્કેચિશ્ચામરપાણયઃ ॥
અમાત્યમુખ્યાસ્તં કાલં કેચિદ્વેત્રકરાસ્તથા

શંખભેરીનિનાદેન બન્દીનાં નિસ્વનેન ચ ॥
ગીતવાદિત્રઘોષેણ દ્વિજકોલાહલેન ચ ॥

રાજાનમભિષિઞ્ચેયુસ્સમેત્ય સહિતા જનાઃ ॥
સર્વૈઃ સ્તુતોઽભિષિક્તશ્ચ સંમિશ્રજલમિશ્રિતમ્

સર્વૌષધિયુતં પુણ્યં સર્વગન્ધયુતં તથા ॥
રત્નબીજસમાયુક્તં ફલબીજયુતં તથા

ઊર્જિતં સિતસૂત્રેણ વેષ્ટિતગ્રીવમેવ ચ ॥
શ્વેતવસ્ત્રામ્રપત્રૈશ્ચ સંવીતં સુવિભૂષિતમ્ ॥

ક્ષીરવૃક્ષલતાછત્રં સુદૃઢં કાંચનં નવમ્ ॥
આદાય કલશં રાજ્ઞા સ્વયં સાંવત્સરસ્તથા

મન્ત્રાવસાને કલશં દદ્યાદ્ભૃગુકુલોદ્વહ ॥
તતઃ પશ્યેન્મુખં રાજા દર્પણે ચાથ સર્પિષિ

સોષ્ણીષઃ સિતવસ્ત્રશ્ચ મઙ્ગલાલમ્ભનં તતઃ ॥
કૃત્વા સમ્પૂજયેદ્વિષ્ણું બ્રહ્માણં શઙ્કરં તથા

લોકપાલાન્ગ્રહાંશ્ચૈવ નક્ષત્રાણિ ચ ભાર્ગવ ॥
તતઃ સ્વપૂજાં કુર્વીત શયનીયં તતો વ્રજેત્ ॥

વ્યાઘ્રચર્મોત્તરં રમ્યં સિતવસ્ત્રોત્તરચ્છદમ્ ॥
પુરોધા મધુપર્કેણ તત્રસ્થં તં સમર્ચયેત્

રાજા ચૈવાર્ચયેત્તત્ર સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
મધુપર્કેણ ધર્મજ્ઞસ્તતસ્તસ્ય સદૈવ હિ

પટ્ટબન્ધં પ્રકુર્વીત મુકુટસ્ય ચ બન્ધનમ્ ॥
તતઃ સ બદ્ધમુકુટઃ કાલે પૂર્વં મયેરિતમ્

પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતે પઞ્ચચર્મોત્તરચ્છદે ॥
ધ્રુવા દ્યૌ ઇતિ મન્ત્રેણ સોપવેશ્ય પુરોધસા

વૃકસ્ય વૃષદંશસ્ય દ્વીપિનશ્ચ ભૃગૂત્તમ ॥
તેષામુપરિ સિંહસ્ય વ્યાઘ્રસ્ય ચ તતઃ પરમ્

તત્રોપવિષ્ટસ્ય તતઃ પ્રતીહારઃ પ્રદર્શયેત્ ॥
અમાત્યાંશ્ચ તથા પૌરાન્નૈગમાંશ્ચ વણિગ્વરાન્

તતઃ પ્રકૃતયશ્ચાન્યા યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
તતો ગ્રહાવરાસ્ત્રેભતુરઙ્ગકનકોત્તમૈઃ

ગોજાવિગ્રહદાનૈશ્ચ સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
પૂજયિત્વા તતઃ પશ્ચાત્પૂજયેદ્બ્રાહ્મણત્રયમ્

અનેનૈવ વિધાનેન યેન રાજાભિષેચિતઃ ॥
તતસ્ત્વમાત્યાન્સંપૂજ્ય સાંવત્સરપુરોધસઃ

તતો બ્રાહ્મણમુખ્યાનાં પૂજનં તુ સમાચરેત્ ॥
ગોવસ્ત્રતિલરૂપ્યાન્નફલકાઞ્ચનગોરસૈઃ ॥

મોદકાક્ષતપુષ્પૈશ્ચ મહીદાનૈશ્ચ પાર્થિવઃ ॥
મઙ્ગલાલમ્ભનં કૃત્વા ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ

વહ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રણિપત્ય તથા ગુરુમ્ ॥
પૃષ્ઠતો વૃષમાલભ્ય ગાં સવત્સાં ચ પાર્થિવ

પૂજયિત્વા ચ તુરગં મન્ત્રિતં ચાભિષેચિતમ્ ॥
મન્ત્રિતં દક્ષિણે કર્ણે સ્વયં વેદવિદા તતઃ

આરુહ્ય રાજમાર્ગેણ સ્વપુરં તુ પરિભ્રમેત્ ॥
મુખ્યામાત્યૈશ્ચ સામન્તૈઃ સાંવત્સરપુરોહિતૈઃ

સહિતઃ કુઞ્જરારૂઢૈરભિગચ્છેચ્ચ દેવતાઃ ॥
તાસાં સંપૂજનં કૃત્વા નગરે યા નિવેશિતાઃ

પ્રવિશેત ગૃહં રાજા પ્રહૃષ્ટનરવાહનઃ ॥
દાનમાનાનિ સત્કારૈર્ગૃહ્ણીયાત્પ્રકૃતીસ્તતઃ

સંપૂજિતાસ્તાસ્તુ વિસર્જયિત્વા ગૃહે સ્વકે સ્યાન્મુદિતો મહાત્મા ॥
વિધાનમેતત્સમવાપ્ય રાજા કૃત્સ્નાં સ પૃથ્વીં વશગાં હિ કુર્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રાજ્યાભિષેકવિધિર્નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.22
રામ ઉવાચ ॥
મંત્રેણ યેન ધર્મજ્ઞ કુર્યાદ્રાજ્ઞોઽભિષેચનમ્ ॥
તમહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો વરુણનન્દન

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વાવ હિતો મન્ત્રં રામ કલ્મષનાશનમ્ ॥
યેનાભિષિક્તો નૃપતિશ્ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ

રાજ્ઞોઽભિષેકશબ્દાન્તે દૈવવિત્કુશવારિણા ॥
કુમ્ભાદભ્યુક્ષણં કુર્યાન્મન્ત્રાન્તે સકલં ન્યસેત્

સુરાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
વાસુદેવો જગન્નાથસ્તથા સઙ્કર્ષણો વિભુઃ

પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધસ્તુ ભવન્તુ વિજયાય તે ॥
આખણ્ડલોગ્નિર્ભગવાન્યમો વૈ નૈરૃતિસ્તથા

વરુણઃ પવનશ્ચૈવ ધનાધ્યક્ષસ્તથા શિવઃ ॥
બ્રહ્મણા સહિતઃ શેષો દિક્પાલાઃ પાન્તુ તે સદા

ભદ્રો ધર્મો મનુર્દક્ષો રુચિઃ શ્રદ્ધા ચ પાર્થિવ ॥
ભૃગુરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ સનકશ્ચ સનન્દનઃ

સનત્કુમારશ્ચ તથા ભગવાનપિ ચાઙ્ગિરા ॥
પુલહશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપઃ પ્રભુઃ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પ્રજાધ્યક્ષાઃ સમાગતાઃ ॥
પ્રભાસુરા બર્હિષદો હ્યગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ

ક્રવ્યાદાશ્ચોપહૂતાશ્ચ આજ્યપાશ્ચ સુકાલિનઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પિતરશ્ચાગ્નિભિઃ સહ

લક્ષ્મીર્દેવી સતી ખ્યાતિરનસૂયા તથા સ્મૃતિઃ ॥
સંભૂતિસ્સન્નતિશ્ચૈવ ક્ષમા પ્રીતિસ્તથૈવ ચ

સ્વાહા સ્વધા ચ ત્વા રાજન્નભિષિઞ્ચન્તુ માતરઃ ॥
કીર્તિલક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા પુષ્ટિઃ શ્રદ્ધા ક્રિયા તથા

બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિસ્તુષ્ટિઃ સિદ્ધિશ્ચ પાર્થિવ ॥
એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ધર્મપત્ન્યઃ સમાગતાઃ

અરુન્ધતી વસુર્જામી લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી ॥
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વાસ્તથૈવ ચ

ધર્મપત્ન્યસ્તથાન્યાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ ॥
અદિતિશ્ચ દિતિસ્તામ્રા હ્યરિષ્ટા સુરસા મુનિઃ ॥

કદ્રૂઃ ક્રોધવશા પ્રાધા વિનતા સુરભિસ્ત્રિભિઃ ॥
એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ કશ્યપસ્ય પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ

પત્ની તે બહુપુત્રસ્ય સુપ્રભા યા ચ ભામિની ॥
સમાયાત્વભિષેકાય વિજયાય ચ પાર્થિવ

કૃશાશ્વપત્ની ચ તથા સુપ્રભા ચ જયા તથા ॥
અસ્ત્રગ્રામસ્તયોઃ પુત્રો વિજયં વિદધાતુ તે

મનોરમા ભાનુમતી વિશાલા યા ચ બાહુદા ॥
અરિષ્ટનેમી પત્ન્યસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ

કૃત્તિકા રોહિણી દૈવી ઇલ્વલા બાહુરેવ ચ ॥
પુનર્વસુશ્ચ તિષ્યશ્ચ તથાશ્લેષા ચ પાર્થિવ

મઘા ચ ફાલ્ગુની પૂર્વા તથૈવોત્તરફાલ્ગુની ॥
હસ્તશ્ચિત્રા તથા સ્વાતિર્વિશાખા ચ નરાધિપ

અનુરાધા તથા જ્યેષ્ઠા મૂલં ચ વસુધાધિપ ॥
આષાઢા ચ તથા પૂર્વા તથૈવ નૃપ ચોત્તરા

અભિજિચ્ચ તથાશ્વત્થો ધનિષ્ઠા ચ નરાધિપ ॥
તથા શતભિષક્ચૈવ પૂર્વાભાદ્રપદા ચ યા

ઉત્તરા રેવતી રાજન્નશ્વિની ભરણી તથા ॥
એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સોમપત્ન્યઃ સમાગતાઃ

મૃગી ચ મૃગમન્દા ચ શ્વેતા ભદ્રાસના હરિઃ ॥
ભૂતા ચ કપિશા દંષ્ટ્રી સુરસા સરમા તથા

એતાઃ પુલહપત્ન્યસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ ॥
શ્યેની ભાસી તથા ક્રૌઞ્ચી ધૃતરાષ્ટ્રી શુકી તથા

પત્ન્યસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ અરુણસ્યાર્કસારથેઃ ॥
આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ રાત્રિર્નિદ્રા તથૈવ ચ

એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ લોકસંસ્થાનહેતવઃ ॥
ઉમા મેના શચી ચૈવ ઘ્રૂમ્રોર્ણા નિવૃતિસ્તથા

ગૌરી શિવા ચ સિદ્ધિશ્ચ વેલા ચૈવાથ નડ્વલા ॥
અસિક્ની ચ તથા જ્યોત્સ્ના યા ચ દેવી વનસ્પતેઃ

એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ દેવપત્ન્યઃ સમાગતાઃ ॥
મહાકલ્પશ્ચ કલ્પશ્ચ મન્વન્તરયુગાનિ ચ

સંવત્સરાણિ સર્વાણિ તથા ચૈવાયનદ્વયમ્ ॥
ઋતવશ્ચ તથા માસાઃ પક્ષૌ રાત્ર્યહની તથા

સંધ્યાશ્ચ તિથયશ્ચૈવ મુહૂર્તાઃ કરણાનિ ચ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ કાલસ્યાવયવાઃ શુભાઃ

આદિત્યશ્ચન્દ્રમા ભૌમો બુધો જીવઃ સિતાર્કજૌ ॥
ગ્રહાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાહુકેતૂ ચ પાર્થિવ

સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ પૂર્વમનુઃ સ્વારોચિષસ્તથા ॥
ઔત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા

વૈવસ્વતો યથાકર્ણો દક્ષો બ્રહ્મસુતાવુભૌ ॥
ધર્મપુત્રો રુદ્રપુત્રો રોચ્યો ભૌત્યશ્ચ યો મનુઃ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ મનવશ્ચ ચતુર્દશ ॥
વિશ્વભુક્ચ વિપશ્ચિચ્ચ સુશાન્તિશ્ચ શિખી વિભુઃ

મનોજવસ્તથોજસ્વી બહિરદ્ભુતશાન્તિકૌ ॥
વૃષશ્ચ ઋતધામા ચ દિવસ્પાચ્છુચિરેવ ચ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ દેવનાથાશ્ચતુર્દશ ॥
રૈવતશ્ચ કુમારશ્ચ તથા વર્ચાવિનાયકઃ ॥

વીરભદ્રશ્ચ નન્દી ચ વિશ્વકર્મા મનોજવઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સુરમુખ્યાઃ સમાગતાઃ

આત્મા ચાયુર્મનોદક્ષો હ્યાપઃ પ્રાણસ્તથૈવ ચ॥
હવિષ્માંશ્ચ ગવિષ્ઠશ્ચ ઋતઃ સત્યશ્ચ પાર્થિવ

અભિષિઞ્ચન્તુ રાજંસ્ત્વાં દેવા હ્યાઙ્ગિરસા દશ ॥
ક્રતુર્દક્ષો વસુસ્સત્યઃ કાલઃ કામો મુનિસ્તથા॥

કુરવોન્મનુજશ્ચૈવ રોચમાનસ્તથૈવ ચ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ વિશ્વેદેવાસ્તથા દશ

અઙ્ગારકસ્તથા સર્પો નિરૃતિશ્ચ તથા ઘસઃ ॥
અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યો ધૂમકેતુસ્તથા દ્વિજઃ

ભરતશ્ચ તથા મૃત્યુઃ કાપાલિરથ કિઙ્કિણિઃ ॥
એકાદશૈતે રુદ્રાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ

ભુવનો ભાવનશ્ચૈવ સુજન્યઃ સુજનસ્તથા ॥
ક્રતુઃ સર્વશ્ચ મૂર્ધા ચ ત્યાજ્યશ્ચૈવ સ્તુતસ્તથા

પ્રસવશ્ચાવ્યયશ્ચૈવ દક્ષશ્ચ મનુજાધિપ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ભૃગવો નામ દેવતાઃ

મનો મન્તા ચ પ્રાણશ્ચ નરોઽપાનશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
વિનિર્ભયો નયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા

વિભુશ્ચાપિ પ્રભુશ્ચાપિ દેવશ્રેષ્ઠા જગદ્ધિતાઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સાધ્યા દ્વાદશ પાર્થિવ

ધાતા મિત્રોઽર્યમા પૂષા શક્રેશૌ વરુણો ભગઃ ॥
ત્વષ્ટા વિવસ્વાન્સવિતા વિષ્ણુર્દ્વાદશમસ્તથા

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ કશ્યપાદિતિસમ્ભવાઃ ॥
એકજ્યોતિશ્ચ દ્વિજ્યોતિસ્ત્રિચતુર્જ્યોતિરેવ ચ॥

એકશક્રો દ્વિશક્રશ્ચ ત્રિશક્રશ્ચ મહાબલઃ ॥
ઇન્દ્રાશ્ચ ગત્યા દૃશ્યન્તે તતઃ પ્રતિસકૃત્તયા

મિતશ્ચ સમ્મિતશ્ચૈવ અમિતશ્ચ મહાબલઃ ॥
ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ સુષેણઃ સત્યજિત્તથા

અતિમિત્રો નમિત્રશ્ચ પુરુમિત્રઃ પુરાનિતઃ ॥
ઋતશ્ચ ઋતધાતા ચ વિધાતા ધારણો ધ્રુવઃ

વિધારણો મહાતેજા વાસવસ્ય પરઃ સખા ॥
ઈદૃક્ષશ્ચાપ્યદૃક્ષશ્ચ એતાદૃગમિતાશનઃ

ક્રીતિનઃ પ્રસદૃક્ષશ્ચ સરભશ્ચ મહા યશાઃ ॥
ધાતુરુગ્રોધ્વનિર્ભીમો હ્યતિયુક્તઃ ક્ષિપઃ સહઃ

દ્યુતિર્વપુરનાધૃષ્યો વાસઃ કામો જયો વિરાટ્ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ મરુતસ્તે સમા ગતાઃ

દેવા એકોનપઞ્ચાશન્મહાબલપરાક્રમાઃ ॥
ચિત્રાઙ્ગદશ્ચિત્રરથશ્ચિત્રસેનશ્ચ વીર્યવાન્

ઊર્ણાયુરનઘશ્ચૈવ ઉગ્રસેનશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ ગોપશ્ચ સૂર્યાવર્તસ્તથૈવ ચ

યુગપસ્ત્રણયઃ કાર્ષ્ણિર્નંદશ્ચિત્રસ્તથૈવ ચ ॥
કલિઃ શાલિઃ શિરા રાજન્પર્જન્યો નારદસ્તથા

વૃષપર્વા ચ હંસશ્ચ તથા ચૈવ હહા હૂહૂઃ ॥
વિશ્વાવસુસ્તુમ્બુરુશ્ચ તથા ચ સુરુચિશ્ચ યઃ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ગન્ધર્વાઃ પૃથિવીપતે ॥
આહુત્યસ્તા ભવત્યશ્ચ વર્ગવત્યસ્તથૈવ ચ

આયુર્વત્યસ્તથોર્જાશ્ચ તથા વૈ કુરવાઃ સ્તવાઃ ॥
બહ્વાયુશ્ચામૃતાયુશ્ચ ભુવશ્ચૈવ રુચસ્તથા

ભીરવઃ શોભયંત્યશ્ચ દિવ્યા યાશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સમાગત્ય મહીપતે

અનવદ્યા સત્યકામા ચાનૂના વરુણા પ્રિયા ॥
અનૂપા સુભગા ચૈવ સુકેશા ચ મનોવતી

મેનકા સહજન્યા ચ પર્ણાશા પુઞ્જિકસ્થલા ॥
કૃતસ્થલા ઘૃતાચી ચ વિશ્વાચી પૂર્વચિત્યપિ

પ્રમ્લોચા ચાપ્યનુમ્લોચા રંભા ચૈવોર્વશી તથા ॥
પઞ્ચચૂડા સાનુમતી ચિત્રલેખા ચ પાર્થિવ

મિશ્રકેશી મરીચિશ્ચ વિદ્યુત્પર્ણા તિલોત્તમા ॥
અદ્રિકા લક્ષ્મણા ક્ષેપા અસિતા રુચિકા તથા

સુહેમા ચાથ હેમા ચ શાડ્વલી ચ વપુસ્તથા ॥
સુવ્રતા ચ સુબાહુશ્ચ સુગન્ધા સુવપુસ્તથા

પુણ્ડરીકા સુદાના ચાસુદાના સુરસા તથા ॥
હેમા શારદ્વતી ચૈવ સૂનૃતા કમલાલયા

સુમુખી હંસપાદી ચ વારુણી રતિલાલસા ॥
એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાજન્નપ્સરસઃ શુભાઃ

પ્રહ્લાદશ્ચ મહાતેજાસ્તથા રાજન્વિરોચનઃ ॥
બલિર્બાણસ્તથાન્યે ચ દિતિપુત્રાઃ સમાગતાઃ॥॥।
અભિષિઞ્ચન્તુ દૈત્યાસ્ત્વાં દિવ્યેનાપ્યમ્ભસા સ્વયમ્ ॥
વિપ્રચિત્તિમુખાઃ સર્વે દાનવાસ્ત્વાં સમાગતાઃ

અભિષિઞ્ચન્તુ રાજેન્દ્ર રાજરાજ્યેન સત્વરાઃ ॥
હેતિશ્ચૈવ પ્રહેતિશ્ચ માલી શઙ્કુસ્તથૈવ ચ

સુકેશી પૌરુષેયશ્ચ યજ્ઞહા પુરુષાધમઃ ॥
વિદ્યુત્સ્ફૂર્જસ્તથા વ્યાઘ્રો વધશ્ચ રસનસ્તથા

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સમાગમ્યાદ્ય રાક્ષસાઃ ॥
સિદ્ધાર્થો મણિભદ્રશ્ચ સુમનો નન્દનસ્તથા

કાણ્ડભિઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ મણિમાનુયમાઁસ્તથા ॥
સર્વાનુભૂતઃ શંખશ્ચ પિઙ્ગાક્ષશ્ચસ્તરસ્તથા

યશો મન્દરશોભી ચ પદ્મચન્દ્રપ્રભઙ્કરાઃ ॥
મેઘવર્ણઃ સુભદ્રશ્ચ પ્રદ્યોતશ્ચ મહાઘસઃ

દ્યુતિમાન્કેતુમાંશ્ચૈવ મૌલિમાંશ્ચ સુદર્શનઃ ॥
શ્વેતશ્ચ વિપુલશ્ચૈવ પુષ્પદન્તો જયાવહઃ

પદ્મવર્ણો બલાકશ્ચ કુમુદશ્ચ બલાહકઃ ॥
પદ્મનાભઃ સુગન્ધશ્ચ પ્રવીરો વિજયઃ કૃતિઃ

પૂર્ણમાસો હિરણ્યાક્ષઃ શતજિહ્વશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાજન્યક્ષેન્દ્ર સત્તમાઃ

શંખપદ્મસ્તુ રાજેન્દ્ર મકરઃ કચ્છપસ્તથા ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ નિધયસ્તુ સમાગતાઃ

પલગાશ્ચૈવ વક્રાશ્ચ યે ચ સૂચીમુખા નૃપ ॥
દુઃપૂરણા વિષાદાશ્ચ જ્વલનાઙ્ગારકાસ્તથા

કુમ્ભપાતાઃ પ્રતુણ્ડાશ્ચ તપવીરા ઉલૂખલાઃ ॥
અકર્ણાશ્ચ કુષણ્ડાશ્ચ તથા યે પાત્ર પાણયઃ

પાંસવશ્ચ વિતુણ્ડાશ્ચ નિપુણાઃ સ્કન્દનાસ્તથા ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પિશાચાનાઞ્ચ જાતયઃ

બ્રહ્મચર્યે સ્થિતા દાન્તાઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ ॥
નાનાપ્રકારવદના નાનાબાહુશિરોધરાઃ

ચતુષ્પથપુરાટ્ટાલશૂન્યાલયનિકેતનાઃ ॥
મધુરત્વે ભવેદેવં યે ગતા મનુજેશ્વરાઃ

તે ત્વામદ્યાભિષિઞ્ચન્તુ ભૂતા ભૂતપતેઃ સ્વયમ્ ॥
મહાકાલં પુરસ્કૃત્ય નરસિંહં ચ માતરઃ

સર્વાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાજરાજ્યે નરાધિપ ॥
ગુહઃ સ્કન્દો વિશાખશ્ચ નૈગમેયસ્તથૈવ ચ

અભિષિઞ્ચન્તુ રાજઁસ્ત્વાં સર્વે સ્કન્દગ્રહાઃ શુભાઃ ॥
ડાકિન્યો યાશ્ચ યોગિન્યઃ ખેચરીભૂચરીશ્ચ યાઃ

સર્વાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સમેત્ય મનુજેશ્વર ॥
ગરુડશ્ચારુણશ્ચૈવ આરુણિશ્ચ મહાખગઃ

સંપાતી વિનતશ્ચૈવ વિષ્ણુગન્ધઃ કુમારકઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સુપર્ણાઃ પૃથિવીપતે

અનન્તશ્ચ મહાનાગઃ શેષો વાસુકિતક્ષકૌ ॥
સપર્ણીરશ્ચ કુમ્ભશ્ચ વામનશ્ચાઞ્જનસ્તથા

ઐરાવતો મહાનાગઃ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ ॥
ઐલમન્ત્રશ્ચ શંખશ્ચ કર્કોટકધનઞ્જયૌ

મહાકર્ણમહાનીલૌ ધૃતરાષ્ટ્રબલાહકૌ ॥
કુમારઃ પુષ્પદન્તશ્ચ સુમુખો દુર્મુખસ્તથા

સૂચીમુખો દધિમુખઃ કાલિયઃ શાલિપિણ્ડકઃ ॥
બિલ્વપાદઃ પાણ્ડુરકો નાગશ્ચાપૂરણસ્તથા

કપિલશ્ચામ્બરીષશ્ચ કુમારશ્ચાથ કશ્યપઃ ॥
પ્રહ્રાદઃ પુષ્પદન્તશ્ચ ગન્ધર્વશ્ચ મનસ્વિકઃ

નહુષઃ ખરરોમા ચ શંખપાલસ્તથૈવ ચ ॥
પદ્મશ્ચ કુલિકશ્ચૈવ પાણિરિત્યેવમાદયઃ

નાગાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાજરાજ્યેન પાર્થિવ ॥
કુમુદૈરાવણૌ પદ્મઃ પુષ્પ દન્તોઽથ વામનઃ

સુપ્રતીકોઞ્જનો નીલઃ પાન્તુ ત્વાં સર્વતઃ સદા ॥
ચક્રં ત્રિશૂલં વજ્રશ્ચ નન્દકોસ્ત્રાણિ ચાપ્યથ

પૈતામહાસ્તથા હંસા વૃષભઃ શઙ્કરસ્ય ચ ॥
દુર્ગાસિંહશ્ચ પાન્તુ ત્વાં યમસ્ય મહિષસ્તથા

ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચાશ્વપતિસ્તથા ધન્વન્તરિર્નૃપ ॥
કૌસ્તુભઃ શંખરાજશ્ચ પાન્તુ ત્વાં સર્વતઃ સદા

સર્વેઽભિષેકં દત્ત્વા તે દિશન્તુ વિજયં ધુવમ્ ॥
ધર્મશ્ચ વ્યવસાયશ્ચ સત્યો દાનં તપસ્તથા

યમો યજ્ઞસ્તથા વાયુર્બ્રહ્મચર્ય દમઃ શમઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ચિત્રગુપ્તશ્ચ પાર્થિવ

દણ્ડશ્ચ પિઙ્ગલશ્ચૈવ મૃત્યુકાલાવુભૌ તથા ॥
વાલખિલ્યાસ્તથા સર્વે ભવન્તુ વિજયાય તે

દિગ્ધેનવશ્ચતસ્રસ્ત્વાં સુરાભિશ્ચ તથા નૃપ ॥
અભિષિઞ્ચન્તુ સર્વાભિર્ગોભિઃ સાર્ધં નરેશ્વર

વેદવ્યાસશ્ચ વાલ્મીકિઃ કમઠોઽથ પરાશરઃ ॥
દેવલઃ પર્વતશ્ચૈવ દુર્વાસાશ્ચ તથા મુનિઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ જાબાલિઃ જમદગ્નિઃ શુચિશ્રવાઃ ॥
વિશ્વામિત્રઃ સ્થૂલશિરાશ્ચ્યવનોઽત્રિર્વિદૂરથઃ

એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતો ગૌતમગાલવૌ ॥
શાણ્ડિલ્યશ્ચ ભરદ્વાજો મૌદ્ગલ્યો વેદવાહનઃ

બૃહદશ્વઃ કુટિશઠો જટાજાનુર્ઘટોદરઃ ॥
યવક્રીતોઽર્થરૈત્યશ્ચ આત્મવાનથ જૈમિનિઃ

ઋષિઃ શાર્ઙ્ગરવશ્ચૈવ તથાગસ્ત્યો મહાતપાઃ ॥
ઉન્મુવુર્મુમુવુશ્ચૈવ ઇધ્મબાહુર્મહોદયઃ

કાત્યાયનશ્ચ કણ્વશ્ચ વલ્વકામ્બોરુનન્દનઃ ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ઋષયઃ પાર્થિવોત્તમ

પૃથુર્દિલીપો ભરતો દુષ્યન્તઃ શત્રુજિદ્બલી ॥
મનુઃ કકુત્સ્થશ્ચાનેના યુવનાશ્વો જયદ્રથઃ

માન્ધાતા મુચુકુન્દશ્ચ તથા રાજા પુરૂરવાઃ ॥
આયુશ્ચ નહુષશ્ચૈવ યયાતિરપરાજિતઃ

ઇક્ષ્વાકુશ્ચ યદુશ્ચૈવ પુનર્ભૂરિશ્રવાસ્તથા ॥
અમ્બરીષશ્ચ નાભાગો બૃહદશ્વો મહાહનુઃ

પ્રદ્યુમ્નશ્ચાથ સુદ્યુમ્નો ભૂરિદ્યુમ્નશ્ચ સૃઞ્જયઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ રાજાનસ્તવ રાજન્દિવઙ્ગતાઃ

સમાયાન્ત્વભિષેકાય વિજયાય તથા શ્રિયે ॥
પર્જન્યાદ્યાસ્તથા સર્વે વાસ્તુદેવાસ્સમાસતઃ

દ્રુમાશ્ચૌષધયો રત્નબીજાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
સર્વે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાજન્રાજ્યેન સત્વરાઃ

પુરુષશ્ચાપ્રમેયાત્મા મહાભૂતાનિ યાનિ ચ ॥
પૃથિવીવાયુરાકાશમાપો જ્યોતિસ્તથૈવ ચ

મનોબુદ્ધિસ્તથૈવાત્મા અવ્યક્તશ્ચ મહીપતે ॥
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સમેતા વસુધાધિપ

રુક્મભૌમઃ શિલાભૌમઃ પાતાલો નીલમૃત્તિકઃ ॥
પીતો રક્તક્ષિતિશ્ચૈવ શ્વેતભૌમસ્તથૈવ ચ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ વિજયાય મહીપતે ॥
ભૂલોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહજ્જનઃ

તપઃ સત્યશ્ચ રાજેન્દ્ર વિજયાય ભવન્તુ તે ॥
જમ્બૂશાકકુશક્રૌઞ્ચાઃ શાલ્મલિદ્વીપ એવ ચ

ગોમેધઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સ્વસામ્યં પ્રદિશન્તુ તે ॥
ઉત્તરાઃ કુરવઃ પુણ્યા રમ્યા હૈરણ્વતસ્તથા

ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ વર્ષશ્ચૈવ ઇલાવૃતઃ ॥
હરિવર્ષઃ કિંપુરુષો વર્ષો ભારતસંજ્ઞિકઃ

એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સમેત્ય વસુધાધિપ ॥
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્

નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વો વારુણસ્તથા ॥
અયં ચરુવસસ્તેષાં સ્વસામ્યં પ્રદિશન્તુ તે

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો નીલપર્વતઃ ॥
શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગવાન્મેરુર્માલ્યવાન્ગન્ધમાદનઃ

મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષવાંસ્તથા ॥
વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સર્વ એવ મહીધરાઃ

સમાગમ્યાભિષિઞ્ચન્તુ ત્વામદ્ય વસુધાધિપ! ॥
ઋગ્વેદોઽથ યજુર્વેદઃ સામવેદસ્તથૈવ ચ

અથર્વવેદો વેદાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ ॥
ઇતિહાસો ધનુર્વેદો ગન્ધર્વશ્ચાયુસ્સંજ્ઞિતઃ

વેદોપવેદાશ્ચ તથા વિજયાય ભવન્તુ તે ॥
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં જ્યોતિષાઙ્ગતિઃ

છન્દોવિચિતિષષ્ઠાનિ વિજયં પ્રદિશન્તુ તે ॥
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ

ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણઞ્ચ વિદ્યા એતાશ્ચતુર્દશ ॥
સાંખ્યયોગઃ પઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા

કૃતાન્નપઞ્ચકં હ્યેતચ્છાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
ગાયત્રી પાપશમની દુર્ગા દેવી મહાશિવા

ગન્ધારી ચ તથા વિદ્યા વિજયં પ્રદિશન્તુ તે ॥
દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

ઋષયો મનવો ગાવો દેવમાતર એવ ચ ॥
દેવપત્ન્યો દ્રુમા નાગાઃ દૈત્યાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ

શસ્ત્રાણિ સર્વશાસ્ત્રાણિ રાજાનો વાહનાનિ ચ ॥
ઔષધાનિ ચ રત્નાનિ કાલસ્યાવયવાસ્તથા

સ્થાનાનિ ચ સમસ્તાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
જીમૂતાનિ ચ સર્વાણિ તદ્વિકારાશ્ચ યે તથા

ઉક્તાનિ ચાપ્યઽનુક્તાનિ વિજયાય ભવન્તુ તે ॥
લવણઃ ક્ષારતોયશ્ચ ઘૃતમણ્ડોદકસ્તથા

દધિમણ્ડોદકશ્ચૈવ સુરોદશ્ચ નરાધિપ ॥
તથૈવેક્ષુરસોદશ્ચ તથા સ્વાદૂદકશ્ચ યઃ

ગર્ભોદશ્ચ સ્વતોયૈસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ ॥
ચત્વારસ્સાગરાશ્ચૈવ સ્વેન તોયેન પાર્થિવ

સમાગમ્યાભિષિઞ્ચન્તુ વિજયં પ્રદિશન્તુ તે ॥
પુષ્કરશ્ચ પ્રયાગશ્ચ પ્રભાસો નૈમિષસ્તથા

તથા બ્રહ્મસરઃ પુણ્યં ગયાશીર્ષં ચ પાર્થિવ ॥
કાલોદકો નન્દિકુણ્ડઃ તથૈવોત્તરમાનસઃ

સ્વર્ગમાર્ગપ્રદશ્ચૈવ તથા પઞ્ચનદશ્ચ યઃ ॥
ભૃગુતીર્થં ચૌજસશ્ચ તથૈવામરકણ્ટકઃ

આશ્રમઃ કાલિકાયાશ્ચ તૃણબિન્દોસ્તથાશ્રમઃ॥
ગોપતીર્થં ચાપતીર્થં વિમલઃ સ્વર્ગ એવ ચ

જમ્બૂમાર્ગશ્ચ રાજેન્દ્ર પુણ્યસ્તણ્ડુલિકાશ્રમઃ ॥
કપિલસ્ય તથા તીર્થં તીર્થે વાટિકષણ્ડિકે

મહાસરસ્તથાગસ્ત્યઃ કુમારી તીર્થ એવ ચ ॥
ગઙ્ગાતીરઃ કુશાવર્તો બિલ્વકો નીલપર્વતઃ

વરાહપર્વતશ્ચૈવ તીર્થઃ કનખલસ્તથા ॥
સ્વર્ગન્ધા વશકુમ્ભા ચ તથા શાકમ્ભરી ચ યા

ભૃગુતુઙ્ગઃ સકુબ્જામ્રઃ કપિલસ્ય તથાશ્રમમ્

ચમસોદ્ભેદનઃ પુણ્યસ્તથા વિનશનઃ શુભઃ ॥
અજતુઙ્ગશ્ચ સોમશ્ચ અજોગન્ધશ્ચ પાર્થિવ ॥
કાલિઞ્જરશ્ચ કેદારો રુદ્રકોટિસ્તથૈવ ચ

મહાલગ્નશ્ચ રાજેન્દ્ર વદનાશ્રમ એવ ચ ॥
નન્દા ચ સૂર્યતીર્થં ચ સોમતીર્થં શતક્રતોઃ

અશ્વિનોર્વરુણસ્યાપિ વાયોવૈર્શ્રવણસ્ય ચ ॥
બ્રહ્મણશ્ચૈવ શર્વસ્ય યમસ્ય ચ્યવનસ્ય ચ

વિરૂપાક્ષસ્ય ધર્મસ્ય તથા ચાપ્સરસાં નૃપ ॥
ઋષીણાં ચ વસૂનાં ચ સાધ્યાનાં મરુતાં તથા

આદિત્યાનાં ચ રુદ્રાણાં તથા ચાઙ્ગિરસાં નૃપ ॥
વિશ્વેદેવભૃગૂણાં ચ ગન્ધર્વાણાં ચ માનદ

પ્લક્ષપ્રસ્રવણશ્ચૈવ સુષેણશ્ચ નરાધિપ ॥
શાલિગ્રામસરશ્ચૈવ વારાહો વામનસ્તથા

કામશ્રમસ્ત્રિકૂટશ્ચ ચિત્રકૂટસ્તથૈવ ચ ॥
સપ્તર્ચઃ ક્રતુસારશ્ચ તથા વિષ્ણુપદં સરઃ

કપિલસ્ય તથા તીર્થં વાસુકેસ્તીર્થમેવ ચ ॥
સિન્ધૂત્તમં તપો દાનં તથા શૂર્પાકરઃ શુભઃ

પૌણ્ડીરકશ્ચ રાજેન્દ્ર ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમઃ ॥
સિન્ધુસાગરયોશ્ચૈવ સઙ્ગમઃ સુમનોહરઃ

તથા કુન્દાવસુન્ધશ્ચ માનસં ચ મહત્સરઃ ॥
તથા બિન્દુસરઃ પુણ્યં સરશ્ચાચ્છોદકં તથા

ધર્મારણ્યં ફલ્ગુતીર્થં સવિમુક્તં તથૈવ ચ ॥
લૌહિત્યશ્ચ તથા પુણ્યો બદરીપાવનઃ શિવઃ

તીર્થં સપ્તઋષીણાં ચ વહ્નિતીર્થં ચ પાર્થિવ ॥
વસ્ત્રાપથસ્તતો મેષશ્છાગલેશશ્ચ પાર્થિવ ॥

પુષ્પન્યાસસ્સકામેશસ્તીર્થો હંસપદસ્તથા ॥
અશ્વશીર્ષઃ સ કૃષ્ણાખ્યો મણિભદ્રસ્તથૈવ ચ

દેવિકા સિન્ધુમાર્ગશ્ચ સ્વર્ણબિન્દુસ્તથૈવ ચ ॥
આહલ્યકસ્તથા તીર્થસ્તીર્થશ્ચૈરાવતસ્તથા

ઐરાવતિસમુદ્ભેદે તીર્થં ભોગયશસ્તથા ॥
કરવીરાશ્રમશ્ચૈવ નાગમોદાનિકસ્તથા

પાપમોચનિકશ્ચૈવ ઋણમોચનિકસ્તથા ॥
ઉદ્વેજનસ્તથા પુણ્યઃ પુણ્યશ્ચ હરિશેશ્વરઃ

દેવબ્રહ્મસરઃ પુણ્યં સર્પિર્દર્વી ચ પાર્થિવ ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પુણ્યસઙ્કીર્તનાઃ શુભાઃ

તોયૈસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સર્વપાતકનાશનૈઃ ॥
ગઙ્ગા મહાનદી પુણ્યા હ્રાદિની હ્લાદિની તથા ॥

પાવની ચ તથા સીતા ચક્ષુઃ સિન્ધુશ્ચ નર્મદા ॥
સુપ્રભા કાતરાક્ષી ચ શિથિલા માનસી હ્રદા

સરસ્વત્યોઘનાદા ચ સુવેણુર્વિમલોદકા ॥
સિપ્રા શોણઃ શતદ્રુશ્ચ સરયૂર્ગણ્ડકી તથા

અચ્છોદા ચ વિપાશા ચ ચન્દ્રભાગા ઇરાવતી ॥
વિતસ્તા દેવિકા રમ્ભા પીતા દેવહ્રદા શિવા

તથૈવેક્ષુમતી પુણ્યા કૌશિકી યમુના તથા ॥
ગોમતી ધૂતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી

નિઃશીરા ચ તૃતીયા ચ લૌહિત્યશ્ચ મહાનદઃ ॥
વેદસ્મૃતિર્વેદસિની વેત્રઘ્ની વરદા તથા

વર્ણા મા ચન્દના ચૈવ બહુનીરા કુમુદ્વતી ॥
પારા ચર્મણ્વતી રૂપા વિદિશા વેણુવત્યપિ

અવન્તી ચ તથા કુન્તી સુરસા ચ પલાશિની ॥
મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા દૃષદ્વતી ॥

તમસા પિપ્પલા સેની કરમોદા પિશાચિકા ॥
ચિત્રોપલા ચિત્ત્રવર્ણા મંજુલા વાલુકાવતી

શુક્તીમતી સિલી રન્ધ્રા સઙ્કુણાત્યયકાપ્તતઃ ॥
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા સિતા ચ નિષધાવતી

વેણા વૈતરણી ભીમા ચર્મા રામા તથા કુહુઃ ॥
તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા મતુશિલા તથા

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વેણા ચ વંજુલા ॥
તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રકારા બાહ્યા કાવેરિરેવ ચ

કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પજા હ્યુત્પલાવતી ॥
ત્રિસમા ઋષિકુલ્યા ચ પૃથુકા ત્રિદિવાલયા

લાઙ્ગૂલિની વંશધરા સુકુમારા કુલાવતી ॥
ઋષિકા કરિવેગા ચ મન્દગા મન્દવાહિની

કૃપી દર્વી દયા વ્યોમા પરોષ્ણી કોલવાહિની ॥
કમ્પના ચ વિશલ્યા ચ કરતોયાંશુવાહિની

તામ્રારુણા વેત્રવતી ગોમતી ચાથ નદ્યપિ ॥
અદ્રિણી ત્રિકસા ચૈવ સુપ્રકારા હિરણ્વતી

આપગા ચાલકા ભાસી સન્ધ્યા ચ મડવા નદી ॥
નન્દા ચાલકનન્દા ચ શુદ્ધા ચ વસુવાહિની

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ રાજેન્દ્ર નદ્યસ્ત્વાં વિમલોદકાઃ ॥
સર્વપાપપ્રશમનાસ્સર્વલોકસ્ય માતરઃ ॥
સ્વતોયપૂર્ણૈઃ કલશૈરભિષિઞ્ચન્તુ પાર્થિવ

એતૈર્યથોક્તૈર્નૃપ રાજરાજ્યે દત્તાભિષેકઃ પૃથિવીં સમગ્રામ્ ॥
સસાગરાં ભુંક્ષ્વ ચિરં ચ જીવ ધર્મે ચ તે બુદ્ધિરતીવ ચાસ્તુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ ભાર્ગવરામં પ્રતિ પુષ્કરવ્યાખ્યાનેઽભિષેકમન્ત્રો નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.23
પુષ્કર ઉવાચ ॥
મન્ત્રા યે કીર્તિતા રામ મયાસ્મિંસ્તવ ભાર્ગવ ॥
તેષાં સંકીર્તનં ધન્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ઐતેષાં કલ્યમુત્થાય યઃ કુર્યાત્કીર્તનં નરઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ્વર્ગલોકમવાપ્નુયાત્

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છેત્તુ નરકં સંકરાણિ ચ ॥
ન ચ દુઃખં ન ચ ભયં મરણં ન સ ચ મુહ્યતિ

એતેષાં ચ નમસ્કારં યઃ કુર્યાત્પ્રયતો નરઃ ॥।
ન તસ્ય તિષ્ઠતે પાપમબ્બિન્દુરિવ પુષ્કરે

એતેષાં તર્પણં કૃત્વા સ્નાતઃ પ્રયતમાનસઃ ॥
મહાપાતકયુક્તોઽપિ ત્વચેવાહિર્વિમુચ્યતે

એતેષાં પુષ્પદાનેન મહતીં શ્રિયમશ્નુતે ॥
એતેષાં ચાર્ઘ્યદાનેન પૂજ્યો ભવતિ માનવઃ

એતેષાં દીપદાનેન ભ્રાજન્તે ચન્દ્રવદ્દિવિ ॥
એતેષામાહુતિં દત્ત્વા કામાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્

નૈવેદ્યં ચ બલિં દત્ત્વા ભોગાન્પ્રાપ્નોત્યનુત્તમાન ॥
એતાનુદ્દિશ્ય વિપ્રેષુ દત્ત્વા ભાર્ગવ ભોજનમ્

સંતર્પ્ય દક્ષિણાભિશ્ચ ત્રિદિવં પ્રાપ્નુયાચ્ચિરમ્ ॥
અભિષેકદિને રાજ્ઞાં પુષ્પસ્નાને તથૈવ ચ

તથા સંવત્સરગ્રન્થૌ સર્વે પૂજ્યા હિતૈષિણા ॥
યાનિ તીર્થાનિ ચોક્તાનિ સરિતશ્ચ સમાસતઃ

તેષાં ગમેન પૂજ્યન્તે યેઽપિ પાતકિનો જનાઃ ॥
સ્નાનં મહાફલં તેષાં તપઃ શ્રાદ્ધ ક્રિયાસ્તથા

દાનં બહુફલં પ્રોક્તં દર્શનં પાપનાશનમ્ ॥
કીર્તનં ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ ન મે ચાસ્તિ વિચારણા

તીર્થેષ્વથૈતેષુ ભૃગુપ્રધાન સ્નાતા નરા યાન્તિ નરેન્દ્ર સદ્યઃ॥
તીર્થાનિ ગમ્યાનિ તતઃ પ્રયત્નાત્પુણ્યાશ્ચ સર્વાસ્સરિતશ્ચ રામ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તીર્થફલવર્ણનો નામ ત્રયોવિંશતિતમોધ્યાયઃ

2.24
॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
રાજ્ઞોઽભિષિક્તમાત્રસ્ય કિન્નુ કૃત્યતમં ભવેત્ ॥
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ સર્વં વેત્તિ યતો ભવાન્

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ -
અભિષેકાર્દ્રશિરસા રાજ્ઞા રાજીવલોચન ॥
સહાયવરણં કાર્યં તત્ર રાજ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

યદપ્યલ્પતરં કર્મ તદથૈકેન દુષ્કરમ્ ॥
પુરુષેણાસહાયેન કિન્નુ રાજ્યં મહત્પદમ્

તસ્માત્સહાયાન્વરયેત્કુલીનાન્નૃપતિઃ સ્વયમ્ ॥
શૂરાનુત્તમજાતીયાન્બલયુક્તાઞ્છ્રુતાન્વિતાન્

રૂપસત્વગુણૌદાર્યસંયુક્તાન્ક્ષમયા યુતાન્॥
ક્લેશક્ષમાન્મહોત્સાહાન્ધર્મજ્ઞાંશ્ચ પ્રિયંવદાન્

હિતોપદેશિકાન્પ્રાજ્ઞાન્સ્વામિભક્તાન્યશોર્થિનઃ ॥
એવં વિધાન્સહાયાંસ્તુ શુભ કર્મણિ યોજયેત્

ગુણહીનાનપિ તથા વિજ્ઞાય નૃપતિઃ સ્વયમ્ ॥
કર્મસ્વેવ નિયુઞ્જીત યથાયોગ્યેષુ ભાર્ગવ

કુલીનાઃ શીલસંપન્ના ધનુર્વેદવિશારદાઃ ॥
હસ્તિશિક્ષાશ્વશિક્ષાસુ કુશલાશ્શ્લક્ષ્ણભાષિતૈઃ

નિમિત્તે શકુનજ્ઞાને વિત્તવૈદ્યચિકિત્સકે ॥
પુરુષાન્તરવિજ્ઞાને ષાડ્ગુણ્યેન વિનિશ્ચિતાઃ

કૃતજ્ઞાઃ કર્મણાં શૂરાસ્તથા ક્લેશસહા ઋજુઃ ॥
વ્યૂહતત્ત્વવિધાનજ્ઞઃ ફલ્ગુસારવિશેષવિત્

રાજ્ઞાં સેનાપતિઃ કાર્યો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽથવા ॥
પ્રાંશુઃ સુરૂપો દક્ષશ્ચ પ્રિયવાદી ન ચોદ્ધતઃ

ચિત્તગ્રાહશ્ચ સર્વેષાં પ્રતીહારો વિધીયતે ॥
યથોક્તવાદી ધૂર્ત્તઃ સ્યાદ્દેશભાષાવિશારદઃ

શાબ્દઃ ક્લેશસહો વાગ્મી દેશકાલવિભાષિતા ॥
વિજ્ઞાય દેશં કાલં વા હિતં યત્સ્યાન્મહીક્ષિતઃ

વક્તાપિ તસ્યઃ યઃ કાલે સ દૂતો નૃપતિર્ભવેત્ ॥
પ્રાંશવો વ્યાયતાઃ શૂરા દૃઢભક્તા નિરાકુલાઃ

રાજ્ઞા તુ રક્ષિણઃ કાર્યાસ્તદા ક્લેશસહા હિતાઃ ॥
અહાર્યાશ્ચાનૃશંસાશ્ચ દૃઢભક્તાશ્ચ પાર્થિવે

તામ્બૂલધારી ભવતિ નારી ચાપ્યથ તદ્ગુણા ॥
ષાડ્ગુણ્યવિધિ તત્ત્વજ્ઞો દેશભાષાવિશારદઃ

સન્ધિવિગ્રહકઃ કાર્યો રાજ્ઞા નયવિશારદઃ ॥
આયવ્યયજ્ઞો લોકજ્ઞો દેશોત્પત્તિવિશારદઃ

કૃતાકૃતજ્ઞો ભૃત્યાનાં જ્ઞેયઃ સ્યાદ્દક્ષરક્ષિતા ॥
સુરૂપસ્તરુણઃ શૂરો દૃઢભક્તઃ કુલોચિતઃ

શૂરઃ ક્લેશસહશ્ચૈવ ખડ્ગધારી પ્રકીર્તિતઃ ॥
શૂરશ્ચ બહુયુક્તશ્ચ ગજાશ્વરથકોવિદઃ

કોશધારી ભવેદ્રાજ્ઞઃ સદા ક્લેશસહશ્ચ યઃ ॥
નિમિત્તશકુનજ્ઞાનહયશિક્ષાવિશારદઃ

હયાયુર્વેદતત્ત્વજ્ઞો ભૂમિભાગવિશેષવિત્ ॥
બલાબલજ્ઞો રથિનાં સ્થિરદૃષ્ટિર્વિશારદઃ

શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ સારથિઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
અનાહાર્યઃ શુચિર્દક્ષઃ ચિકિત્સકવચોરતઃ

સૂદશાસ્ત્રવિધાનાજ્ઞઃ સૂદાધ્યક્ષઃ પ્રશસ્યતે ॥
સૂદશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞાઃ પરાભેદ્યાઃ કુલોદ્ગતાઃ

સર્વે મહાનસે કાર્યા નીચકેશનખા જનાઃ ॥
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ ધર્મશાસ્ત્રવિશારદઃ

વિપ્રમુખ્યઃ કુલીનશ્ચ ધર્માધિકરણો ભવેત્ ॥
કાર્યાસ્તથાવિધાસ્તત્ર દ્વિજમુખ્યાઃ સભાસદઃ

સર્વદેશાક્ષરાભિજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
લેખકાઃ કથિતા રામ સર્વાધિકરણેષુ વૈ

શીર્ષોપેતાન્સુસંપૂર્ણાન્સમદ્રોણીગતાન્સમાન્ ॥
અક્ષરાન્વિલિખેદ્યસ્તુ લેખકઃ સ વરઃ સ્મૃતઃ

ઉપાયવાક્યકુશલઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥
બહ્વર્થવક્તા ચાલ્પેન લેખકઃ સ્યાદ્ભૃગૂત્તમ

પુરુષાન્તરતત્ત્વજ્ઞાઃ પ્રાંશવશ્ચાપ્યલોલુપાઃ ॥
ધર્માધિકરણે કાર્યા જનાહ્વાનકરા નરાઃ

એવંવિધાસ્તથા કાર્યા રાજ્ઞો દૌવારિકા જનાઃ ॥
લોહવસ્ત્રાદિધાતૂનાં રત્નાનાં ચ વિભાગવિત્

વિજ્ઞાતા ફલ્ગુસારાણાં ત્વનાહાર્યઃ શુચિસ્સદા ॥
નિપુણશ્ચાપ્રમત્તશ્ચ ધનાધ્યક્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ

આયદ્વારેષુ સર્વેષુ ધનાધ્યક્ષસમા નરાઃ ॥
વ્યયદ્વારેષુ સર્વેષુ કર્તવ્યાઃ પૃથિવીક્ષિતા

પરં પારં ગતો યઃ સ્યાદષ્ટાઙ્ગેષુ ચિકિત્સિતે ॥
અનાહાર્યસ્સ વૈદ્યઃ સ્યાદ્ધર્માત્મા ચ કુલોદ્ગતઃ

પ્રાણાચાર્યસ્સ વિજ્ઞેયો વચનં તસ્ય ભૂભુજા ॥
રામ સ્નેહાત્સદા કાર્યં યથા કાર્યં પૃથગ્જનૈઃ

હસ્તિશિક્ષાવિધાનજ્ઞો વનજાતિવિશારદઃ ॥
ક્લેશક્ષમસ્તથા રાજ્ઞો ગજાધ્યક્ષઃ પ્રશસ્યતે

એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તો સ્વાધીનશ્ચ વિશેષતઃ ॥
ગજારોહો નરેન્દ્રસ્ય સર્વકર્મસુ શસ્યતે

હયશિક્ષાવિધાનજ્ઞ સ્તચ્ચિકિત્સિતપારગઃ ॥
અશ્વાધ્યક્ષો મહીભર્ત્તુઃ સ્વાસનશ્ચ પ્રશસ્યતે

અનાહાર્યશ્ચ શૂરશ્ચ તથા પ્રાજ્ઞઃ કુલોદ્ગતઃ ॥
દુર્ગાધ્યક્ષઃ સ્મૃતો રામ ઉદ્યુક્તઃ સર્વકર્મસુ

વાસ્તુવિદ્યાવિધાનજ્ઞો લગ્નહસ્તો જિતશ્રમઃ ॥
દીર્ઘદર્શી ચ શૂરશ્ચ સ્થપતિઃ પરિકીર્તિતઃ

યન્ત્રમુક્તે પાણિમુક્તે અમુક્તે મુક્તધારિતે ॥
અસ્ત્રાચાર્યો નિયુદ્ધે ચ કુશલશ્ચ તથેષ્યતે

પઞ્ચાશદધિકા નાર્યઃ પુરુષાઃ સપ્તતિસ્તથા ॥
અન્તઃપુરચરાઃ કાર્યા રાજ્ઞા સર્વેષુ કર્મસુ

સ્થવિરા જાતિતત્ત્વજ્ઞાઃ સતતં પ્રતિજાગ્રતઃ ॥
રાજ્ઞઃ સ્યાદાયુધાગારે દક્ષઃ કર્મસુ ચોદ્યતઃ

કર્માણ્યપરિમેયાનિ રાજ્ઞાં ભૃગુકુલોદ્વહ ॥
ઉત્તમાધમમધ્યાનિ બુદ્ધ્વા કર્માણિ પાર્થિવ

ઉત્તમાધમમધ્યાઁસ્તુ પુરુષાન્વિનિયોજયેત ॥
ન કર્મણિ વિપર્યાસાદ્રાજા નાશમવાપ્નુયાત્

નિયુક્તપુરુષે ભક્તિં શ્રુતં શૌર્યં બલં કુલમ્ ॥
જ્ઞાત્વા વૃત્તિર્વિધાતવ્યા પુરુષાણાં મહીક્ષિતા

પુરુષાન્તરવિજ્ઞાને તત્ત્વમાત્રનિબન્ધનાઃ ॥
નરેન્દ્રલક્ષ્યા ધર્મજ્ઞાસ્તત્રાયત્તો ભવેન્નૃપઃ

સ્વભૃત્યાશ્ચ તથા પુષ્ટાસ્સતતં પ્રતિમાનિતાઃ ॥
રાજ્ઞા સહાયાઃ કર્તવ્યાઃ પૃથિવીં જેતુમિચ્છતા

યથાર્હં ચાથ સુભૃતાન્રાજા કર્મસુ યોજયેત ॥
ધર્મિષ્ઠાન્ધર્મકાર્યેષુ શૂરાન્સંગ્રામકર્મણિ

નિપુણાનર્થકૃત્યેષુ સર્વત્ર ચ તથા શુચીન્ ॥
સ્ત્રીષુ ષણ્ઢાન્નિયુઞ્જીત તીક્ષ્ણાન્દારુણકર્મસુ

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ ભયે ચ ભૃગુનન્દન ॥
રાજા યથાર્હં કુર્યાત્તાન્હ્યુપધાભિઃ પરીક્ષિતાન્

સમતીતો યથાર્હાયાં કુર્યાદ્ધસ્તિવને ચરાન્ ॥
ઉત્પાદાન્વેષણં યત્તાનધ્યક્ષાઁસ્તત્ર કારયેત્

એવમાદીનિ કર્માણિ યત્નૈઃ કાર્યાણિ ભાર્ગવ ॥
સર્વથા નેષ્યતે રાજ્ઞસ્તીક્ષ્ણોપકરણક્ષયઃ

પાપસાધ્યાનિ કર્માણિ યાનિ રાજ્ઞાં ભૃગૂત્તમ ॥
સન્તસ્તાનિ ન કુર્વન્તિ તસ્માત્તાન્બિભૃયાન્નૃપઃ

નેષ્યતે પૃથિવીશાનાં તીક્ષ્ણોપકરણક્ષયઃ ॥
યસ્મિન્કર્મણિ યસ્ય સ્યાદ્વિશેષેણ ચ કૌશલમ્

તસ્મિન્કર્મણિ તં રાજા પરીક્ષ્ય વિનિયોજયેત્ ॥
પિતૃપૈતામહાન્ભૃત્યાન્સર્વકર્મસુ યોજયેત્

વિના દાયાદકૃત્યેષુ તત્ર તે હિ સમાસતઃ ॥
રાજા દાયાદકૃત્યેષુ પરીક્ષ્ય સ્વકૃતાન્નરાન્

નિયુઞ્જીત મહાભાગઃ તસ્ય તે હિતકારિણઃ ॥
પરરાજગૃહાન્પ્રાપ્તાઞ્જનસંગ્રહકામ્યયા

ઉષ્ટાન્વાપ્યથ વા દુષ્ટાન્સંશ્રયેત પ્રયત્નતઃ ॥
દુષ્ટં વિજ્ઞાય વિશ્વાસં ન કુર્યાત્તત્ર ભૂમિપઃ

વૃત્તિં તસ્યાપિ વર્ત્તેત જનસંગ્રહકામ્યયા ॥
રાજા દેશાન્તરપ્રાપ્તં પુરુષં પૂજયેદ્ભૃશમ્

સહાયં દેશસંપ્રાપ્તં બહુમાનેન ચિન્તયેત ॥
કામં ભૃત્યાર્જનં રાજા નૈવ કુર્યાદ્ભૃગૂત્તમ

ન વૈ વાસં વિભક્તં તુ ભૃત્યં કુર્યાત્કથઞ્ચન ॥
શસ્ત્રમગ્નિં વિષં સર્પાન્નિસ્ત્રિંશમપિ ચૈકતઃ

ભૃત્યા મનુજશાર્દૂલ કુભૃત્યાશ્ચ તથૈકતઃ ॥
તેષાં ચારેણ વિજ્ઞાનં રાજ્ઞા વિજ્ઞાય નિત્યશઃ

ગુણિનાં પૂજનં કુર્યાન્નિર્ગુણાનાં ચ શાસનમ્ ॥
કથિતાઃ સતતં રામ રાજાનશ્ચારચક્ષુષઃ ॥

સ્વદેશે પરદેશે ચ જાતિશીલાન્વિચક્ષણાન્ ॥
અનાહાર્યાન્ક્લેશસહાન્નિયુઞ્જીત સદા ચરાન્

જનસ્યાવિતતાન્સૌમ્યાંસ્તથા જ્ઞાતાન્પરસ્પરમ્ ॥
વણિજો મન્ત્રકુશલાન્સાંવત્સરચિકિત્સિતાન્

તથા પ્રવ્રજિતાકારાન્રાજા ચારાન્નિયોજયેત ॥
નૈકસ્ય રાજા શ્રદ્દધ્યાચ્ચારસ્યાપિ ચ ભાષિતમ્

દ્વયોસ્સંવાદમાજ્ઞાય સન્દધ્યાન્નૃપતિસ્તતઃ ॥
પરસ્પરસ્યાવિદિતૌ યદિ સ્યાતાં ન તાવુભૌ

તસ્માદ્રાજા પ્રયત્નેન ગૂઢાંશ્ચારાન્પ્રયોજયેત ॥
રાજ્યસ્ય મૂલમેતાવદ્યદ્રાજ્ઞશ્ચારદૃષ્ટિતા

ચારાણામપિ યત્નેન રાજ્ઞા કાર્યં પરીક્ષણમ્ ॥
રાગાપરાગૌ ભૃત્યાનાં જનસ્ય ચ ગુણાગુણાન્

શુભાનામશુભાનાં ચ વિજ્ઞાનં રામ કર્મણામ્ ॥
સર્વં રાજ્ઞાં ચરાયત્તં તેષ્વાયત્તસ્સદા ભવેત્

કર્મણા કેન મે લોકે જનસ્સર્વોઽનુરજ્યતે ॥
વિરજ્યતે તથા કેન વિજ્ઞેયં તન્મહીક્ષિતા ॥
વિરાગજનનં સર્વં વર્જનીયં પ્રયત્નતઃ

જનાનુરાગપ્રભવો હિ લક્ષ્યો રાજ્ઞાં યતો ભાર્ગવવંશચન્દ્ર ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન નરેન્દ્રમુખ્યૈઃ કાર્યોઽનુરાગો ભુવિ માનવેષુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સહાયસમ્પત્તિર્નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ

2.25
॥ પુષ્કર ઉવાચ॥
યથાનુવર્તિતવ્યં સ્યાદ્રામ રાજોપજીવિભિઃ ॥
તથા તે કથયિષ્યામિ નિબોધ ગદતો મમ

આજ્ઞા સર્વાત્મના કાર્યા સ્વશક્ત્યા ભૃગુનન્દન ॥
આક્ષિપ્ય વચનં તસ્ય ન વક્તવ્યં તથા વચઃ

અનુકૂલં પ્રિયં તસ્ય વક્તવ્યં જનસન્નિધૌ ॥
રહોગતસ્ય વક્તવ્યમપ્રિયં યદ્ધિતં ભવેત્

પરાર્થમથ વક્તવ્યં સ્વસ્થે ચેતસિ ભાર્ગવ ॥
સ્વાસ્થ્યં સુહૃદ્ભિર્વક્તવ્યં ન સ્વયં તુ કથંચન

કાર્યાતિપાતકં કાર્યૈ રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ॥
ન ચ હિંસ્યધનં કિઞ્ચિન્નિયુક્તેન ચ કર્મણિ

નોપેક્ષ્યં તસ્ય માનં ચ તથા રાજ્ઞા પ્રિયો ભવેત્ ॥
રાજ્ઞશ્ચ ન તથા કાર્યં વેશભાષિતચેષ્ટિતમ્

રાજલીલા ન કર્તવ્યા તદ્દિષ્ટં ચ વિવર્જયેત્ ॥
રાજ્ઞસ્સમાધિકૌ વેશૌ ન તુ કાર્યૌ વિજાનતા

દ્યૂતાદિષુ તથૈવાસ્ય કૌશલં તુ પ્રદર્શયેત્ ॥
પ્રદર્શ્ય કૌશલં ચાસ્ય રાજાનં ન વિશેષયેત્

અન્તઃપુરધનાધ્યક્ષૈર્વૈરિદૂતૈર્નિરાકૃતૈઃ ॥
સંસર્ગં ન વ્રજેદ્રામ વિના પાર્થિવશાસનમ્

નિમ્નેહતાં ચાવમાનં તત્પ્રયુક્તં ચ ગોપયેત્ ॥
યચ્ચ ગુહ્યં ભવેદ્રાજ્ઞસ્તન્ન લોકે પ્રકાશયેત્

નૃપેણ શ્રાવિતં યત્સ્યાદ્ગુહ્યાદ્ગુહ્યં ભૃગૂત્તમ ॥
ન તત્સંશ્રાવયેલ્લોકે તથા રાજ્ઞઃ પ્રિયો ભવેત્

આજ્ઞપ્યમાને ચાન્યસ્મિન્સમુત્થાય ત્વરાન્વિતઃ ॥
અહં કિઙ્કરવાણીતિ વાચ્યો રાજા વિજાનતા

કાર્યાવસ્થાં ચ વિજ્ઞાય કાર્યમેતત્તથા ભવેત્ ॥
સતતં ક્રિયમાણેસ્મિઁલ્લાઘવં તુ વ્રજેદ્બુધઃ

રાજ્ઞઃ પ્રિયાણિ વાક્યાનિ ન ચાત્યર્થં પુનઃપુનઃ ॥
ન હાસ્યશીલશ્ચ ભવેન્ન ચાપિ ભૃકુટીમુખઃ॥

નાતિવક્તા ન નિર્વક્તા ન ચ માત્સરિકસ્તથા ॥
આત્મસમ્ભાવિતશ્ચૈવ ન ભવેત્તુ કથઞ્ચન

દુષ્કૃતાનિ નરેન્દ્રસ્ય ન ચ સંકીર્તયેત્ક્વચિત્ ॥
વસ્ત્રં પત્રમલઙ્કારં રાજ્ઞા દત્તં તુ ધારયેત્

ઔદાર્યેણ ન તદ્દેયમન્યસ્મિન્ભૂતિમિચ્છતા ॥
ન ચૈવાધ્યશનં રાજ્ઞઃ સ્વપનં ચાપિ કારયેત્

નાનિર્દિષ્ટે તથા દ્વારે પ્રવિશેત કથઞ્ચન ॥
ન ચ પશ્યેત રાજાનમયોગ્યાસુ ચ ભૂમિષુ

રાજ્ઞસ્તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે ચોપવિશેત્તદા ॥
પુરસ્તાત્તુ યથા પશ્ચાદાસનં તુ વિગર્હિતમ્

જૃમ્ભા નિષ્ઠીવનં કામં કોપં પર્યંકિકાશ્રયમ્॥
મુકુટં વાતમુદ્ગારં તત્સમીપે વિવર્જયેત્॥
સ્વયં તથા ન કુર્વીત સ્વગુણાખ્યાપનં બુધઃ॥
સ્વગુણાખ્યાપને કુર્યાત્પરાનેવ પ્રયોજકાન્

હૃદયં નિર્મલં કૃત્વા પરં ભક્તિમુપાશ્રિતૈઃ ॥
અનુજીવિગણૈર્ભાવ્યં નિત્યં રાજ્ઞામતન્દ્રિતૈઃ

શાઠ્યં લૌલ્યમપૈશુન્યં નાસ્તિક્યં ક્ષુદ્રતાં તથા ॥
ચાપલ્યં ચ પરિત્યાજ્યં નિત્યં રાજાનુજીવિના

શ્રુતેન વિદ્યાશિલ્પૈશ્ચ સંયોજ્યાત્માનમાત્મના ॥
રાજસેવાં તતઃ કુર્યાદ્ભૂતયે ભીતિવર્ધનઃ

નમસ્કાર્યાસ્સદા ચાસ્ય પુત્રવલ્લભમન્ત્રિણઃ ॥
સચિવૈશ્ચાસ્ય વિશ્વાસં ન તુ કાર્યં કથઞ્ચન

અપૃષ્ટશ્ચાસ્ય ન બ્રૂયાત્કામં બ્રૂયાત્તથાપદિ ॥
હિતં પથ્યં ચ વચનં હિતૈસ્સહ સુનિશ્ચિતમ્

ચિત્તં ચૈવાસ્ય વિજ્ઞેયં નિત્યમેવાનુજીવિના ॥
ભર્તુરારાધનં કુર્યાચ્ચિત્તજ્ઞો માનવઃ સુખમ્

।
રાગાપરાગૌ ચૈવાસ્ય વિજ્ઞેયૌ ભૂતિમિચ્છતા ॥
ત્યજેદ્વિરક્તં નૃપતિં રક્તાદ્વૃત્તિં તુ કામયેત્

કર્મોપકારયોર્નાશં વિપક્ષાભ્યુદયં તથા ॥
આશાસંવર્ધનં કૃત્વા ફલનાશં કરોતિ ચ

અકોપોપિ પ્રકોપાભઃ પ્રસન્નોપિ ચ નિષ્ફલઃ ॥
વાક્યં સમન્દં વદતિ વૃત્તિચ્છેદં કરોતિ ચ ॥ ।

પ્રવેશવાક્યાનુદિતૌ ન સંભાવયતીત્યથ ॥
આરાધનાસુ સર્વાસુ સુપ્તવચ્ચ વિચેષ્ટતે

કથાસુ દોષૈઃ ક્ષિપતિ વાક્યચ્છેદં કરોતિ ચ ॥
લક્ષ્યતે વિમુખશ્ચૈવ ગુણસઙ્કીર્તને કૃતે

દૃષ્ટિં ક્ષિપત્યથાન્યત્ર ક્રિયમાણે ચ કર્મણિ ॥
વિરક્તલક્ષણં શ્રુત્વા શૃણુ રક્તસ્ય લક્ષણમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નો ભવતિ વાક્યં ગૃહ્ણાતિ ચાદરાત્ ॥
કુશલાદિપરિપ્રશ્ને સંપ્રયચ્છતિ ચાસનમ્

વિવિક્તદર્શને ચાસ્ય રહસ્યે ન ચ શઙ્કતે ॥
જાયતે હૃષ્ટવદનઃ શ્રુત્વા તસ્ય તુ સઙ્કથામ્

અપ્રિયાણ્યપિ વાક્યાનિ તદુક્તાન્યભિનન્દતિ ॥
ઉપાયનં ચ ગૃહ્ણાતિ સ્તોકમપ્યાદરાત્તથા

કથાન્તરેષુ સરતિ પ્રહષ્ટવદનસ્તથા ॥
ઇતિ રક્તસ્ય કર્તવ્યા સેવા ભૃગુકુલોદ્વહ ॥
આપત્સુ ન ત્યજેત્પૂર્વં વિરક્તમપિ સેવિતમ્

મિત્રં ન ચાપત્સુ તથા ન ભૃત્યં વ્રજન્તિ યે નિર્ગુણમપ્રમેયમ્ ॥
પ્રભું વિશેષેણ ચ તે વ્રજન્તિ સુરેન્દ્રધામાસુરવૃન્દ જુષ્ટમ્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અનુજીવિવૃત્તં નામ પઞ્ચવિંશોધ્યાયઃ