Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.176.180

2.176
// rāma uvāca // //
yātrāvidhānamācakṣva sarvadharmabhṛtāṃvara //
jigīṣūṇāṃ narendrāṇāṃ siddhikāraṇamuttamam

puṣkara uvāca //
saptāhena yadā yātrā bhaviṣyati mahīpateḥ //
tadā dine tu prathame pūjanīyo vināyakaḥ

modakairakṣatairdadhnā kusumaiśca tathā phalaiḥ //
gandharvāstrairalaṅkārairdhūpairdīpairmanoharaiḥ

dvitīye'nhi tataḥ kāryaṃ sarvadikpālapūjanam //
dikpālapūjanaṃ kṛtvā teṣāṃ ca purataḥ sthitaḥ

śayyāṃ kuśābhiḥ kurvīta sitavastrottaracchadām //
vikirennāgapuṣpaistāṃ tathā siddhārthakaiḥ śubhaiḥ

tacchīrṣake tu pūjyā śrīrbhadrakālī ca pādayoḥ //
haraṃ dakṣiṇapārśve tu vāme brahmāṇameva ca

pūjitaṃ kalaśaṃ hṛdyaṃ kuryāduṣṇīṣake dṛḍham //
nīlapallavasaṃchannaṃ cārupuṣpojjvalaṃ śubham

ekakālaṃ haviṣyānnaṃ laghu bhuktvā mahīpatiḥ //
svayaṃ dakṣiṇapārśve ca mantrametadudīrayet

namaḥ śambho trinetrāya rudrāya varadāya ca //
vāmanāya virūpāya svapnādhipataye namaḥ

bhagavandevadeveśa śūlabhṛdvṛṣavāhana //
iṣṭāniṣṭaṃ samācakṣva svapne suptasya śāśvatam

yajjāgrato dūramiti mantramāvartayettataḥ //
hṛdi nyasya kuśānrājñaḥ prayatastu purohitaḥ

tataḥ svapne śubhe dṛṣṭe yātrā deyā tu nānyathā //
tṛtīye'hani saṃprāpte devaṃ diṅnāthamarcayet

ekameva mahābhāga dinanāthaṃ tathā graham //
yāṃ diśaṃ nṛpatirgacchennāthaṃ tasyāstathaiva tām

caturthe'hani saṃprāpte grahayāgo vidhīyate//
pañcame'hani saṃprāpte sarvayāgastathaiva ca //
devatānāṃ svanagare kṛtā yāsāṃ tathālayāḥ

tāsāṃ saṃpūjanaṃ kāryaṃ svapure ye tathā sthitāḥ //
tatraiva rātrau bhūtānāṃ kartavyaṃ ca tathārcanam

ekavṛkṣeṣu caityeṣu catvarāṭṭālakeṣu ca //
catuṣpatheṣu rathyāsu parvatānāṃ guhāsu ca

nadītīreṣu śaileṣu devatāyataneṣu ca //
teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā svagṛhe tānsamarcayet

tatra kṛtvā tato vācyāḥ pramathā bhūbhujā svayam //
vāsudevasya devasya tathā saṃkarṣaṇasya ca

pradyumnasyāniruddhasya brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca //
kīnāśaśakravaruṇadhaneśānāṃ tu ye gaṇāḥ

vāyośca nirṛtervahnestathā candrārkayośca ye //
grahāṇāmatha ṛkṣāṇāṃ skandasya ca mahābalāḥ

vināyakasya devasya devatānāṃ gaṇāśca ye //
daityānāṃ rākṣasānāṃ ca sarveṣāmanugāśca ye

mahābalā mahākāyā mahāsattvā mahābratāḥ//
aṇimā mahimā prāptiḥ prākāmyena ca saṃyutāḥ

īśitvena vaśitvena prāptināmnā tathodaye //
yatra kāmāvasāyitvāttathā yeṣāṃ ca vidyate

evamaṣṭaguṇaiśvaryasaṃyutā bhīmavikramāḥ //
nānāsattvaśirogrīvā nānāpraharaṇāyudhāḥ

nānāvirāgavasanā nānāsattvavapurdharāḥ //
tathā nānāvidhāhārā mahāceṣṭā mahābalāḥ

bhaktānukampino vīrā varadāḥ kāmarūpiṇaḥ //
pramathāḥ parigṛhṇantu upakāraṃ namo'stu vaḥ //
saputrāmātyabhṛtyo'haṃ sadāraḥ śaraṇaṃ gataḥ

rakṣantu māṃ mahābhāgā gṛhe yuddhe tathādhvani //
camūnāṃ pṛṣṭhato gatvā nāśayadhvaṃ tathā ripūn

svapne śubhāśubhaṃ vāpi kathayadhvaṃ samāhitāḥ //
vinivṛttaśca dāsyāmi dattādabhyadhikaṃ balim

vinivṛttena dātavyaḥ sa ca yatnena bhūbhujā //
pūrvavacca tathā rātrau svapnaprārthanamiṣyate //

ṣaṣṭhe'hani jayasnānaṃ kartavyaṃ ca tathā bhavet //
vidhirasyābhiṣekārthaḥ sarva eva vidhīyate

tato yātrādine prāpte kṣaurakarma vivarjayet //
mudraṇaṃ bhedanaṃ caiva tathā ca nakhakṛntanam

abhyaṅgaṃ gṛhakāryaṃ ca krodhaśokau ca kaṅkatam //
yātavyaṃ yena tenātha taduktaṃ snānamācaret

snātaḥ śuklāmbaraḥ sragvī tathā śvetānulepanaḥ //
citrābharaṇavānrājā dūrvāpallavalācchanaḥ

pūjayitvā mahābhāgaṃ devadevaṃ trivikramam //
juhuyācca tathā vahnau susamiddhe purohitaḥ

āyuṣyamabhayaṃ caiva tathā svastyayanaṃ gaṇam //
śarmavarmagaṇaṃ caiva tathā pratirathaṃ śubhama

śakunaṃ ca tathā sūktaṃ sūktaṃ vaiṣṇavameva ca //
tathāgnilakṣaṇotpattau śubhe yāyānmahīpatiḥ

nakṣatrasya diśaścaiva naivedyaṃ yatprakīrtitam //
tadeva nṛpatiḥ prāśya yātrāṃ vidyādyathāvidhi

ahṛdyaṃ makṣikākeśakīṭayuktaṃ vivarjayet //
dagdhe ca varjayedyātrāṃ deyā bhavati cānyathā

tatastu rājaliṅgānāṃ cāyudhānāṃ tathaiva ca //
nīrājanoktamantraistu sarvāṃstānabhimantrayet

daivavitprayato bhūtvā rājā vātha purohitaḥ //
teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā daivajñaṃ sapurohitam

dhanena pūjayedrājā dakṣiṇābhirdvijottamān //
tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa dvijānāṃ hatakalmaṣaḥ

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā mantrametaṃ niśāmayan //
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ

lokapālāḥ sagandharvā nadyaḥ śailā mahī dvijāḥ //
agniḥ svāhā svadhā homaḥ skando brahmā prajāpatiḥ

muhūrtāstithayo bhāni vedāḥ sāyanavatsarāḥ //
gāvaḥ sarasvatī devī dīrghamāyurdiśantu te

jagatsṛjo'tha yā siddhirbabhūva brahmaṇaḥ purā //
jagajjiṣṇośca yā viṣṇoḥ siddhiryāsīttrivikrame

asuraiśvaryanāśe ca babhūva tryambakasya yā //
siddhistridarśavṛddhyarthaṃ tripurāntakṛtaḥ purā

śakre vṛtravadhe yāvatskande devārisaṃkṣaye //
tāṃ prāpnuhi sadā siddhiṃ sā ca yātrāstu te sadā

rakṣantu sarvataḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ //
iti coktvā śubhāṃ vācaṃ gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ //

dhanvanāgetimantreṇa daivajñasya karātsvayam //
tadviṣṇoḥ paramityeva śṛṇvanmantramanuttamam

paiṣṭe ripumukhe dadyātprathamaṃ dakṣiṇaṃ padam //
padadvātriṃśakaṃ gatvā viṣṇuprācyādiṣu tvatha

nāgaṃ rathaṃ hayaṃ caiva yuñjāne cāruhetkramāta //
āruhya sumanā gacchedvādyaghoṣeṇa bhūriṇā

sa niṣkramya mahānīśo na pṛṣṭhamavalokayet //
maṅgalāni tataḥ paśyanspṛñchṛṇvañśanairvrajet

krośamātraṃ tato gacchennādhikaṃ tu kadācana //
gatvā deśe śubhe tiṣṭhetpūjayitvā suradvijān

tataḥ krameṇa gacchecca paradeśaṃ mahīpatiḥ //
ātmasainyānurūpeṇa kṛtarakṣaḥ pathā dvija

trirātramuṣito gacchedbhūyo nakṣatrasampadā //
yavasaindhavatoyānāṃ rakṣako viṣadūṣaṇāt

parānabhimukho gacchetprabhūtayavasaindhavaḥ //
svairacaṃkramaṇaṃ śayyāṃ bhāṇḍaprakṣepaṇaṃ tathā

bhojana taṃ sukhaṃ kuryātpratilomaṃ na cācareta //
rājāpyamitradeśe tu deśācāraṃ na laṃghayet

devatāpūjanaṃ kuyārnnocchiṃdyāddāvamatra tu //
kulastriyaṃ ca tanvīṃ ca vṛddhāṃ naivāpamānayeta

kulīnamabhinindettu na vai nṛpativaṃśajam //
na karṇanāsācchedāṃśca na tathā netrabhedanam //
kālavinmantribhiṣajorvākyaṃ kuryānmahīpatiḥ

tataḥ kramātprāpya purīṃ svakīyāṃ baliṃ tu dadyādadhikāṃ puroktām //
kuryānmahīṃ yūpasurālayāṃkāṃ svarlokamicchanpṛthivīṃ samagrām

iti śrīvipṇu० dvi० mā० va० sa० yātrāvidhināma ṣaṭsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.177
rāma uvāca //
sāṃgrāmikamahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi bhūbhujaḥ //
sarvaṃ vetsi mahābhāga tvaṃ deva parameṣṭhivat

puṣkara uvāca //
dvitīye'hani saṃgrāmo bhaviṣyati yadā tadā //
gajāśvānsnāpayedrājā sarvauṣadhijalaiḥ śubhaiḥ

gandhamālyairalaṃkuryātpūjayecca yathāvidhi //
nṛsiṃhaṃ pūjayedviṣṇuṃ rājaliṅgānyaśeṣataḥ

chatraṃ dhvajaṃ patākāśca dharmāścaiva mahābhuja //
āyudhāni ca sarvāṇi tathā pūjyāni bhūbhujā

teṣāṃ sampūjanaṃ kṛtvā rātrau pramathapūjanam //
kṛtvā tu prārthayedrājā vijayāyetaro yathā

५//
pramathāṃśca sahāyārthe dharaṇīṃ ca mahābhuja //
bhiṣakpurohitāmātyamantrimadhye tathā svapet

saṃyato brahmacārī ca nṛsiṃhaṃ saṃsmaranharim//
rātrau dṛṣṭe śubhe svapne samarārambhamācaret

rātriśeṣe samutthāya snātaḥ sarvauṣadhī jalaiḥ //
pūjayitvā nṛsiṃhaṃ tu vāhanāḍhyamaśeṣataḥ

purodhasā hutaṃ paśyejjvalitaṃ jātavedasam //
purodhāḥ pūrvavattatra mantrāṃstu juhuyāttataḥ

dakṣiṇābhiḥ śucirviprānpūjayetpṛthivīpatiḥ //
tatonulimpedgātrāṇi gandhadvāreti pārthivaḥ

candanāgurukarpūrakāntākālīyakaiḥ śubhaiḥ //
mūrtiṃ kaṇṭhe samālabhya rocanāṃ ca tathā śubhām

āyuṣyaṃ varcasaṃ caiva mantreṇānena mantritamam//
alaṅkaraṇamābaddhyācchriyaṃ dhāturiti srajam

yā oṣadhaya ityevaṃ dhārayedoṣadhīḥ śubhāḥ //
navo naveti vastraṃ ca kārpāsaṃ bibhṛyācchubham

aindrāgneti tato carma dhanvanāgeti vai dhanuḥ//
tato rājñaḥ samādadyātsaśarantvabhimantritam

kuñjaraṃ vā rathaṃ cāśvamāruhedabhimantritam//
āruhya śibirādrājā niṣkramya samaye śubhe

deśe tvadṛśyaḥ śatrūṇāṃ kuryātprakṛtikalpanām //
saṃhatānyodhayedalpā kāmaṃ vistārayedbahūn

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha //
vyūhāḥ prāṇyaṅgarūpāśca dravyarūpāśca kalpitāḥ

gāruḍo makaravyūhaścakraṃ śyenastathaiva ca//
ardhacandraśca candraśca śakaṭavyūha eva ca

vyūhaśca sarvatobhadraḥ sūcīvyūhastathaiva ca //
padmaśca maṇḍalavyūhaḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

vyūhānāmatha sarveṣāṃ pañcadhā sainyakalpanā //
dvau pakṣau bandhapakṣau dvāvaurasyaḥ pañcamo bhavet

anena yadi vā dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ yuddhamācaret//
bhāgatrayaṃ sthāpayettu teṣāṃ rakṣārthameva ca

na vyūhe kalpanā kāryā rājño bhavati karhicit //
patracchede phalacchede vṛkṣacchedāvakalpane

punaḥ prarohamāyāti mūlacchede vinaśyati //
svayaṃ rājñā na yoddhavyamapi sarvāstraśālinā

nityaṃ loke hi dṛśyante śaktebhyaḥ śaktimāttarāḥ //
sainyasya paścāttiṣṭhettu krośamātre mahīpatiḥ

bhagnasandhāraṇaṃ tatra yodhānāṃ parikīrtitam //
pradhānabhaṅge sainyasya nāvasthānaṃ vidhīyate

na bhagnānpīḍayecchatrūnekāyanagatā hi te //
maraṇe niścitāḥ sarve hanyuḥ śatrūṃścamūrapi

śaṭābhaṅgacchalenāpi nayati svabhuvaṃ parām //
teṣāṃ svabhūmisaṃsthānāṃ vadhaḥ syātsukarastadā

na saṃhatārtaviralānyodhānvyūhe prakalpayet //
āyudhānāṃ tu saṃmardo yathā na syātparasparam

tathā tu kalpanā kāryā yodhānāṃ bhṛgunandana //
bhettukāmaḥ parānīkaṃ saṃhataireva bhedayet

bhedarakṣāpareṇāpi kartavyā saṃhatā tathā //
svecchayā kalpayedvyūhaṃ jñātvā vā ripukalpitam

vyūhe bhedāvahaṃ kuryādripuvyūhasya pārthivaḥ //
gajasya deyā rakṣārthaṃ catvārastu rathā dvija

rathasya cāśvāścatvāro'śvasya tasya ca varmiṇaḥ //
varmibhiśca samāstatra dhanvinaḥ parikīrtitāḥ

purastāccarmiṇo deyā deyāstadanu dhanvinaḥ //
dhanvināmanu cāśvīyaṃ rathāṃstadanu yojayet

rathānāṃ kuñjarāścānu dātavyāḥ pṛthivīkṣitā //
padātikuñjarāśvānāṃ varma kāryaṃ prayatnataḥ

avarmayitvā yo vāhaṃ cātmānaṃ varmayennaraḥ //
sa rāma narakaṃ yāti svakṛtenāpi karmaṇā

śūrāḥ pramukhato deyā na deyā bhīravaḥ kvacit //
śūrānvā mukhato dattvā skandamātrapradarśanam

kartavyaṃ bhīrusaṃghena śatruvidrāvakārakam //
dārayanti purastāttu vidrutā bhīravaḥ puraḥ

protsārayante varuṇī bhīrūñśūrānpunaḥ sthitāḥ //
prāṃśavaḥ śukanāsāśca ye ca jihvekṣaṇā narāḥ

saṃhatabhrūyugāścaiva krodhanāḥ kalahapriyāḥ //
nityaṃ hṛṣṭāśca hrasvāśca śūrā jñeyāśca kāminaḥ

dākṣiṇātyāśca vijñeyāḥ kuśalāḥ khaḍgavarmiṇaḥ //
vaṅkalā dhānvino jñeyāḥ pārvatīyāstathaiva ca

pāṣāṇayuddhakuśalāstathā parvatavāsinaḥ //
pāṃcālāḥ śūrasenāśca ratheṣu kuśalā narāḥ

kāmbojā ye ca gāṃdhārāḥ kuśalāste hayeṣu ca //
prāyaśaśca tathā mlecchā vijñeyāḥ pāśayodhinaḥ

aṅgā vaṅgā kaliṅgāśca jñeyā mātaṅgayodhinaḥ //
āhatānāṃ hatānāṃ ca raṇāpanayanakriyā

pattiyodhagajānāñca toyadānādikaṃ ca yat //
āyudhānayanaṃ caiva pattikarma vidhīyate //

ripūṇāṃ bhedakāmānāṃ svasainyasya tu rakṣaṇam //
bhedanaṃ saṃhatānāṃ ca karmaṇāṃ carma kīrtitam

vimukhīkaraṇaṃ yuddhe dhanvināṃ ca tathocyate //
carmibhiḥ kriyate śūrairbhinnānāmapi saṃhatiḥ

śūrāpasaraṇaṃ yāvatsāśvīyasya tathocyate //
trāsane ripusainyānāṃ rathakarma tathocyate

prākāragomukhāṭṭāladrumabhaṃgāśca bhārgava //
gajānāṃ karma nirdiṣṭaṃ yadasahyaṃ tathā paraiḥ

pattibhūviṣamājeyā rathāśvasya tathā samā//
śarmādrumā ca nāgānāṃ yuddhabhūmirudāhṛtā

evaṃ viracitavyūhaḥ kṛtapṛṣṭhadivākaraḥ //
tathānulomaśukro vā dikpālabudhamārutāḥ

yodhānuttejayetsarvānrāmagotrāpadānanaḥ //
bhogaprāptiśca vijaye svargaprāptirmṛtasya ca

dhanyāni tu nimittāni vadanti vijayaṃ dvija //
spandanaṃ śubhagātrāṇāṃ śubhasvapnanidarśanam

nimittaṃ ca gajāśvasya sarvato dṛśyate śubham //
śakunā maṅgalāścaiva dṛśyante hi mano'nugā//

viparītasarīsarpānmṛtyuḥ spṛśati nānyathā //
bhavanto'pi kule jātāḥ sarvaśastrāstrapāragāḥ

gāndharve ca parā nityaṃ nityaṃ sanmārgamāśritāḥ //
anāhāryāḥ parairnityaṃ kathaṃ na syājjayo mama

rājaśrīrbhavatāmeva bhavadbhiḥ kevalaṃ mama //
dve cāmare'dhike śūrācchatraṃ carmābhameva ca

jitvarīnbhogasaṃprāptirmṛtasya ca parā gatiḥ //
niṣkṛtiḥ svāmipiṇḍasya nāsti yuddhasamā gatiḥ

śūrāṇāṃ yadviniryāti raktamābādhataḥ kvacit //
tenaiva saha pāpmānaṃ sarva tyajati dhārmika

tathā bādhacikitsāyāṃ vedanāsahite tathā //
tato nāstyadhikaṃ loke kiñcitparamadāruṇam

mṛtasya nāgnisaṃskāro nāśaucannodakakriyā //
kartumicchati yasyeha saṃgrāmādadhikaṃ nu kim

tapasvino dānaparā yajvāno bahudakṣiṇāḥ //
śūrāṇāṃ gatimicchanti dṛṣṭvā bhogānanuttamān

varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam //
abhidravanti kāmārtā mama bhartā bhaviṣyati

svāmī sukṛtamādatte bhagnānāṃ vinivartatām //
brahmahatyāphalaṃ teṣāṃ tathā proktaṃ padepade

yaḥ sahāyānparityajya svastimāngantumicchati //
asvasti tasya kurvanti devāḥ śakrapurogamāḥ

aśvamedhaphalaṃ proktaṃ bhagnānāmanivartatām //
padepade mahābhāgā saṃmukhānāṃ mahātmanām

devastriyastathā lakṣmīḥ pāpmānamayaśastathā //
pratīkṣante mahābhāga saṃgrāme samupasthite

parāṅmukhā mayā grāhyā jīvantopyabhavā mṛtāḥ //
ityevamayaśastasya pāpmanā saha tiṣṭhati

lakṣmīḥ santiṣṭhate tasya jīvataḥ kṛtakarmaṇaḥ

mṛtasya cāpi tiṣṭhanti vimānasthā surastriyaḥ //
evamudghoṣaṇaṃ kṛtvā dharmeṇecchejjayaṃ raṇe

adharmavijayo rājño nṛpaloke bhayāvahaḥ //
adharmavijayādarthairyacchidramupadhīyate

chidrādeva paraṃ chidraṃ tasya syānnātra saṃśayaḥ //
na karṇī na tathā digdhaḥ śaraḥ syāddharmayodhinām

nāsthiśalyaḥ śaraḥ kāryo dāruśalyaśca bhārgava //
samaḥ samena yoddhavyo nāpacāro raṇe dvija

sannaddhena ca sannaddhaḥ sāśvaścāśvagatena tu //
rathī ca rathinā rāma padātiśca padātinā

kuñjarastho gajasthena yoddhavyo bhṛgunandana //
vimukho bhagnaśastraśca strībālaparirakṣitā

vyāyudho bhagnagātraśca tathaiva śaraṇāgataḥ //
pareṇa yuddhyamānaśca yuddhaprekṣaka eva ca

ārtastoyapradātā ca daṇḍapāṇistathaiva ca //
ete raṇe na hantavyā kṣatradharmamabhīpsatā

pāpiṣṭho kūṭayuddhe ca kartavyamapi cāhave //
śrāntena vābhibhūtena ardhottīrṇabalena ca

durdine na ca yuddhāni kartavyāni mahābala

pravṛtte samare rāma pareṣāṃ nāmakāraṇāt //
bāhū pragṛhya vikrośedbhagnā bhagnāḥ pare tviti //
prāptaṃ mitrabalaṃ bhūri nāyako'tra nipātitaḥ

senānīrnihataścāyaṃ sarvā senāpi vidrutā //
evaṃ citrāsanaṃ kuryātpareṣāṃ bhṛgunandana

vidrutānāṃ tu yodhānāṃ suvighāto vidhīyate //
dhanurvedavidhānena kalpanā ca tathā bhavet

pāpāśca deyā dharmajña tathaiva paramohanāḥ //
patākābhyucchrayaḥ kāryaḥ svabale ca tathā śubhaḥ

saṃskāraścaiva kartavyo vāditrāṇāṃ bhayāvahaḥ //
etasya varṣaṃ vakṣyāmi tavopaniṣadi dvija

saṃprāpya vijayaṃ yuddhe kāryaṃ daivatapūjanam //
pūjayedbrāhmaṇāṃścātra gurūnapi ca pūjayet

ratnāni rājagāmīni carma vāhanamāyudham //
sarvamanyadbhavettasya yadyenaiva raṇe hṛtam

kulastriyastu vijñeyāstathā rāma na kasyacit //
svadeśe paradeśe vā sādhvīṃ yatnānna dūṣayet

anyathā saṃkaro ghoro bhavatīha kṣayāvahaḥ //
śakraḥ prāpya raṇe muktaḥ putrastasya prakīrtitaḥ

purastenāsya yoddhavyaṃ tasya dharmaṃ vijānatā //
deśedeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ

sa eva paripālyaḥ syātprāpya deśaṃ mahīkṣitā //
nṛṇāṃ pradarśayedrājā samare'pi hate ripau

na me priyaṃ kṛtaṃ tena yenāyaṃ samare hataḥ //
kintu pūjā karomyasya svacchandamavijānataḥ

hato'yaṃ maddhitārthāya priyaṃ yadyapi no mama //
aputrāśca striyaścaiva nṛpatiḥ paripālayet

tatastu svapuraṃ prāpya nṛpatiḥ praviśedgṛham //
yātrāvidhānavihitaṃ bhūyo daivatapūjanam

pitṝṇāṃ pūjanaṃ caiva tathā kuryādviśeṣavat //
saṃvibhāgaṃ parāvāpteḥ kuryādbhṛtyajanasya tu

avāpya dharmeṇa nṛpastu pṛthvīmārāmayūpādisurālayāṅkām //
kṛtvā tathānyāṃ dvijasācca śaktyā lokaṃ jayaṃtyasya narādhipasya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śatrupratyabhigamano nāma saptasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.178
rāma uvāca //
dhanurvedaṃ samācakṣva saṃkṣepātsuranandana //
sarvaṃ tvameva jānāsi yathā devaḥ pitāmahaḥ //

puṣkara uvāca //
catuṣpādo dhanurvedastathā pañcavidho dvija //
rathanāgāśvapattīnāṃ pādānāśritya kīrtitaḥ

yantramuktaṃ prāṇimuktaṃ muktasandhāritaṃ tathā //
amuktaṃ bāhuyuddhaṃ ca pañcadhā tatprakīrtitam

tacca śastrāstrasaṃpattyā dvividhaṃ parikīrtitam //
daṇḍamāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate //
ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate

kṣepaṇīcāpayantrādyaṃ yantramuktaṃ prakīrtitam

śilātomaracakrādyaṃ pāṇimuktaṃ tathaiva ca //
muktasandhāritaṃ jñeyaṃ pāśādyamapi yadbhavet

khaḍgādikamanuktaṃ ca tathā jñeyaṃ mahābhuja //
niyuddhaṃ vyāyudhaṃ jñeyaṃ pāṇipraharaṇādikam

tatrādāveva yogyatvaṃ gātrāṇāṃ tu vidhīyate //
tathā vyāyāmacāritvaṃ bhārakarṣaṇameva ca

jitaśramo hi yuddheṣu karmayogyatvamāpnuyāt //
rathāśvagajapṛṣṭheṣu tāni śastrāṇi cābhyaset////
tāni vai khaḍgamukhyāni bāhupratyavarāṇi ca//
dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca

vaiśyasya gurutāṃ kuryānna vā kuryāttathā dvijam //
dhanurvede na gurutāṃ śūdraḥ kuryātkadācana

svayameva tu śūdraṃ ca kartavyā karmayogyatā //
tasmāyuddhādhikārosti śūdrasyāpi viśāṃpate

saṅgarāṇāmapi tathā hitaḥ syātsa svayaṃ prabhoḥ //
sarvaratnairmahārāja rājā rakṣyaḥ prayatnataḥ

śraddhāvato bhaktimataḥ suśīlānnamrānvinītānkṣamayopapannān //
snigdhānnareśānsudṛḍhānmanojñānadhyāpanīyāṃstu vadanti santaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dhanurvedavarṇano nāmāṣṭasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.179
// puṣkara uvāca //
pāṇipādatale pṛṣṭhaṃ sarve syuḥ saṃhitā yadi //
dṛṣṭaṃ sāmapadaṃ sthānametallakṣaṇatastadhā

bāhyāṃguliḥ sphicau pādau stabdhajānubalāvubhau //
trivitastyantarāyāmamevaṃ vaiśākhamucyate

maṇḍalākārapādābhyāmudyate yatra jānunī //
caturvidhaṃ trivicchinnaṃ tadevaṃ maṇḍalaṃ smṛtam

phalākṛtisamaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇam//
vitastipañcavistārantadālīḍhaṃ prakīrtitam

namitā pūrvajaṅghā ca sadālīḍhavidhīyate//
tiryaggato bhavedvāmo dakṣiṇo'pi bhavedṛjuḥ

gulphau pārṇisthitāveva sthirau pañcāṅgulāntarau //
sthānajātaṃ bhavedetaddvādaśāṅgulamāyatam

etadeva viparyastaṃ pratyākhyātaṃ prakīrtitam //
kubjajānurbhavedvāmo dakṣiṇastu prasāritaḥ

atha vā dakṣiṇaṃ jānuṃ kubjaṃ bhavati niścalam //
bhaveddaṇḍāyato vāmaścaraṇaḥ saha jānunā

evaṃ vikacchamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyatam //
jānunī dviguṇau syātāṃ hyuttānau caraṇāvapi

anena viniyogena sampuṭaṃ parikīrtitam //
kiñcidvivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau

dṛṣṭimeva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyatam //
svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvijaḥ

kārmukaṃ bhṛguvāmena vāmaṃ dakṣiṇakena vā //
vaiśākhepyatha vā jāte sthito vā pyatha vāyate

guṇāgraṃ tu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ//
adhaḥkoṭiṃ tu dhanuṣaḥ phaladeśe ca patriṇaḥ

dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu lālayitvā tathaiva ca//
bhujābhyāmatra kubjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāmariṃdama

nyasya bāṇaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ puṅkhadeśe ca patriṇaḥ //
vinyāso dhanuṣaścaiva dvādaśāṅgulamantaraḥ

tayorbhārgava kartavyo nāto hīno na cādhikaḥ //
niveśya kārmukaṃ kaṇṭhe nitambe śarasaṅkaram//१६/
utkṣipedasthiraṃhastamantareṇākṣikarṇayoḥ //
pūrveṇa muṣṭinā grāhyaḥ stanāgraṃ dakṣiṇaḥ śaraḥ

haraṇaṃ tu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvāṃ prasārayet//
nātyantarā naiva bāhyā nordhvagā nādharāstathā

na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitāḥ //
samāḥ sthairyaguṇopetāḥ pūrve daṇḍamiva sthitāḥ

chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā //
tarasā tūtthito yatnāttrikoṇavinatisthitaḥ

srastāṃso niścalagrīvo mayūrāṃcitamastakaḥ //
lalāṭanāsāvaktrāṃsaḥ kūrparaśca samaṃ bhavet

antaraṃ tvaṅgulaṃ jñeyaṃ cibukasyāṃsakasya ca //
prathame tryaṅgule vindyāddvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtam

tṛtīye'ṅgulamuddiṣṭaṃ cāyataṃ cibukāṃsayoḥ //
gṛhītvā sāyakaṃ tatra tarjanyaṅguṣṭhameva ca

anāmayā tato gṛhya punarmadhyamayāpi ca //
tāvadākarṣayedyogādyāvadbāṇaḥ supūritaḥ

/
evaṃvidhamupakramya moktavyo vidhivatkhagaḥ //
dṛṣṭimuṣṭihataṃ lakṣyaṃ bhindyādbāṇena bhārgava

muktvā cāpaṃ vāmahastaṃ kṣipedvegena pṛcchataḥ //
etaducchedamicchanti jñātavyaṃ hi tvayā dvija

kūrparaṃ trividhaṃ kāryamākṛṣṭantu dhanuṣmatā //
tatrāpi muktake kāryamakṣaśliṣṭastu madhyamam

jyeṣṭhaṃ prakṛṣṭaṃ vijñeyaṃ dhanuḥśāstraviśāradāḥ //
jyeṣṭhastu pāvako jñeyo bhaveddvādaśamuṣṭayaḥ

ekādaśa tathā sādhyaḥ kanīyāndaśamuṣṭayaḥ //
caturhastaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ prayogaṃ cāsya madhyamam

kanīyasaṃ trayaḥ proktaṃ nityameva padātinā //
aśve rathe gaje jyeṣṭhaṃ tadeva parikīrtitam

tadeva hīnaṃ khalu madhyamaṃ syāttadeva hīnaṃ ca tathā kanīyaḥ //
pūrṇāyudhasyaiṣa vidhirmayā te proktaḥ samāsād bhṛguvaṃśamukhya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० vajra saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedo nāmaikonāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.180
puṣkara uvāca //
pūrṇāyudho bhṛtiṃ kṛtvā tato māṃsairgatāyuṣām //
varāhamṛgameṣāṇāṃ māhiṣādyaistathā dvija

munidhautaṃ tataḥ kuryādyugyaṃ bhūpairvidhānavit //
mṛdusaṃstaraṇopetaṃ mṛdu valgu ca yojayet

tato vāhaṃ samāruhya daṃśitaḥ susamāhitaḥ //
tūrṇamāruhya badhnīyāddṛḍhāṃ kakṣāṃ ca dakṣiṇām

vaikakṣyamapi taccāpaṃ dhārayedyantrasaṃsthitam //
tato samuddharedbāṇaṃ ṛṇāddakṣiṇapāṇinā

tajjavaḥ sahitaṃ sarvaṃ madhye saṃgṛhya dhārayet //
vāmahastena vai kakṣyāddhanustasmātsamuddharet

suniṣaṇṇamaṇirbhūtvā guṇe puṅkhaṃ niveśayet //
saṃpīḍya siṃhakarṇena puṃkhenāpi same dṛḍham

vāmakarṇoparisthaṃ ca phalaṃ vyāmasya dhāraṇāt //
balāmadhyamayā tatra vāmāṃgulyā ca dhārayet / ७ //
manolakṣyagataṃ kṛtvā dṛṣṭiṃ ca suvidhānavit //
dakṣiṇe gātrabhāge tu balāmāśu vimokṣayet

lalāṭapuṭasaṃsthānaṃ dāṇīṃ lakṣye niveśayet

ākṛṣya tāḍayettatra daṇḍakaṃ ṣoḍaśāṃgulam //
muktvā bāṇaṃ tataḥ paścādbalāṃ śikṣettadātadā

vigṛhṇīyānmadhyamayā tatoṃgulyā punaḥpunaḥ //
abhilakṣyākṣipettūṇāṃścaturasraṃ ca dakṣiṇam

caturasragataṃ vaidhyamabhyasedāditaḥ sthitaḥ //
tasmādanantaraṃ tīkṣṇaṃ parāvṛttagataṃ ca yat

niśramunnatavedyantamabhyasettuṣyakaṃ tataḥ //
vedhyasthāneṣvathaiteṣu sanyastapuṭakaṃ dhanuḥ

hastāvāpagataiḥ srastairjapeddhastakarairapi //
tasminvedhyagate rāma dve vedhye dṛḍhasaṃjñite

dve vedhye puṣkare viddhi dve tathā citrapuṣkare //
caturasraṃ ca tīkṣṇaṃ ca dṛḍhavedhye prakīrtite

caturasraṃ sthūlatīkṣṇaṃ...... //
nimnaṃ puṣkaramuddiṣṭaṃ vedhyamūdūrdhvagataṃ ca yat

puṣkare'dhamavedhye tu citrapuṣkarasaṃjñake //
evaṃ vedhyagaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇenetareṇa ca

ārohetprathamaṃ dhīro jitalakṣyastato naraḥ //
eṣa eva vidhiḥ proktastatra dṛṣṭaḥ prayoktṛbhiḥ

ādikaṃ bhramaṇaṃ tasya tasmādvidvanprakīrtitam //
lakṣyaṃ saṃyojayettatra pratiyantragataṃ dṛḍham

bhrāntaṃ pracalitaṃ caiva sthitaṃ yacca bhavediti //
samantācchādayetpaścācchedayecchlathayedapi

karmayogavidhānajño jñātvaivaṃ vidhimācaret //
manasā cakṣuṣā dṛṣṭyā yogaṃ śikṣannyasaṃjayet

dattvā prayuktaṃ sukṛtaṃ pramāṇānnyasetsamantātpuṭakānvicitrān //
apyaṅgulīyapratimāṃ japecca vālaṅgatāḥ kāṣṭhagataṃ pralambam

siddhārthakānguñjayavāṃśca tasminnyasedvidhijño bhramarīrikāñca //
mṛtpiṇḍasaṃsthānphalakāṃkṣitāṃśca kabandhaniṣpāvakapelavāśca

haṃsānmayūrānkurarāṃstathā ca kāraṇḍavāṃścaiva śilīmukhāṃśca //
gṛdhrānulūkānatha vāpi cāṣānkapotagodhāśukasārikāśca

palāśamūlorṇavapūrṇa dehāṃścarmāvabaddhāṃ mṛducitragātrām //
vastrayantrairvividhaiḥ suyuktāṃ kāṣṭhāvasaktairbahubhiḥ prakāraiḥ

calānsthirāṃścāpragatāṃśca viddhānnyasedyathānyāyamathordhvasaṃsthān //
vyāghrānmṛgendrānpṛṣatānrurūṃśca mṛgānsagokarṇavarāhavaktrān

gomāyumārjāraśaśāṃstathānyānṛkṣānmṛgāścandramayendupūrṇān //
anyānsamīpopagatānmṛgāṃśca vidhānavittānpratiyantrasaṃsthān

jātāṃstathānyāṃśca bahuprakārānanekasaṃsthānavibaddhadehān //
nānāvidhaistairviśikhabhramasthaḥ sandhānayogaistrividhaśca hanyāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedo nāmāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ