Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.171.175

2.171
dinagataśeṣālpakālasyottaragolerdharātrāddhīnasya dakṣiṇe yuktasya jīvāsāhorātrāvahatātrijyāhṛto gola viparyayeṇa trijyāyutonyacchedaḥ /
chedovalambakavyāhataḥ trijyāvibhājitaḥ śaṃkuḥ/
śaṃkuvargahīnasya kriyāvargasya padaṃ dṛśyadvādaśahatā śaṃkuhṛtā chāyā madhyāhnikārkakrāntyā sākṣasaṃyogavivaro dakṣiṇottaragolayoraniṣṭa tadrāśitrayādapāsya tajjyābhāgāpahāraḥ dvādaśahatāyā anaṣṭajīvāyā labdhaṃ mādhyāhnikī cchāyā tridyārkaghātamadhyāhnachāyābhāgāpahāravibhaktastatkarṇaḥ viṣuvakarṇahatāṃ tridyāṃ sveṣṭakāyākarṇena vibhajet / labdhamuttaradakṣiṇa golayoḥ kṣitijyayā yutonavyāsārdhatāḍitaṃ svāhorātrārdhena vibhajet /
labdhā cāyaṃ golaviparyayāścaradalonayutaṃ divasasya gataṃ śeṣaṃ vā bhavati //
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde jyotiḥśāstre chāyāprakaraṇaṃ nāmaikasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.172
iṣṭakālasphuṭārkarāśibhuktaliptāstadā krāntirāśyudayaprāṇāhatāgrahatāgrahaliptābhirvibhajet/ labdhamarkakrāntirāśerdinabhāgakālaḥ tadiṣṭakālaprāṇebhyoṇasyāditye cābhuktaliptā deyāḥ kāle cānantararavyudayāśrayāsyāḥ arka ..........carācyudayo deyaḥ śeṣādaśuddharāśyudayairbhāvādyāḥ/
evaṃ rāśigata kālalagnodayaḥ ṣaḍrāśiyutārkā arkabhuktakālādyāḥ kālāḥ lagnāśca bhuktakalābhyastadyoge tadantarā vyudaye yute lagrodayaḥ kālaḥ //
itiśrīvi० mā० va० saṃ० dvi० lagnaprakaraṇaṃ nāma dvisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.173
bhaumajīvamaṃdāḥ kendraḥ śīghraḥ budhasitau vakre maṃdāvatyathāśīghrau manda graharkāṃtaragāḥ kāladṛśyādṛśyāṃśena yadā tadā pūrvārdhodayāstamayayorārkodayiko grahaḥ paścārdhena tadāstamayikaḥ tātkālikagrahasphuṭavikṣepamadājyāhatavyāmārdhena vibhajeta /
labdhagraha audayike ṛṇamāstamayikavanauttaravikṣepaparamāpakrameṇa vibhajet/
labdhamayanavikṣepenye śodhyamanyathādeyam /
evaṃ grahodayāstalagnau bhavataḥ /
tato grahāntarāllagnavatkālaḥ kalāṃśagrahāntarāṃśānāṃ bhujāntareṇa bhāgamapaharet /
grahe vakriṇi bhuktiyogena labdho dinādiḥ kālamupāstamayasya eva nakṣatrāṇāṃ teṣāṃ dvādaśa dṛśyādṛśyāṃśaḥ agastyadhruvakṛdikkarmadvayakaṃ kṛtvā tadvaṭikādvayena svadeśarāśyudaye vardhayet /
tadaṃśekegastyodayaḥ vakronestamayaḥ pratidaivasika udayo grahāntaṃ lagnavaśeneti //
iti śrīvi० dha० dvi० khaṃ०- mā० saṃ० udayāstamayaprakaraṇaṃ nāma saptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.174
svodayāstavilagnau candrārkayoḥ tataścandrodayāstakālau sādhyau iṣṭakālikacandrārkasvakrānti trijyāguṇe vilasvajyayā vibhajet /
labdhegre krāntidiṣṭeśena tatorkacandraśaṃkukāryau pṛthakcchaṃkuhatākṣajyāvalambakena vibhajet /
labdhe śaṅkutale tau cottare svarātrau divasayāmye dvādaśaśaṃkutalayordiśaiko yogo digbhedaviyogaḥ pṛthagbāhuḥ tayordigaiko viyogonyathā yogaḥsphuṭabāhuḥ svadṛgarṇyavarjabhujāvargaviśleṣapadayogaḥ kapālabhede sāmye viyogaḥ prathamāṃśajāṃ digaivātiśleṣo digbhedo yutirdvitīyaḥ prathamadvitīyavargayogapadaṃ koṭiḥ koṭi vāhuvargayogamūlakarṇaḥ arkonāścandrārkerddhaṃ tasmājjyākendraliptāścandramāsaliptāḥ tasmājjyākendraliptāścandramānaghnāḥ navatyāhṛtāsmin kendra prayamacaturthapadasthe dvitīyasthe kṛṣṇam indumānacaturbhāgakṛtāsmiterkamānabhujakakarṇakoṭisūtrāṇyaṅgulatāṃ yānti pūrvāparāśābhimukhārkendrāṇyādya padage mitaśṛṅgaṃ parilikhet /
evaṃ dvitīyatṛtīyage kṛṣṇaṃ bindumarkaṃ parikalpya tatorkādyathā śaśī tathā bhujā deyā tadagrātsvābhimukhyena koṭiḥ tataḥ tadaṃtalagnena pūrvāntaṃ punaḥpunaḥ satkulam /
yāvadaviśeṣaṃ labdhonaṃ syāt iti lambanaṃ saṃskṛte tithyante grahaṇamadhyaścandraścandravatkalpitāddvitri bhātsvakrāntiḥ akṣe saumyā śodhyā yāmyā deyā tajjyāmadhyamacandrārkabhuktyaṃtarahatā śarerkahatayā trijyayā vibhajet /
labdhabhavanatiḥ svakrāntitokṣedhike saumyānyathā yāmyā tātkālikacandravikṣepāvananyādigaikye yogo digbhedo viyogaḥ sphuṭavikṣepaḥ tena sthite mandabhadalonayutairgrahaiḥ sparthanimīlonmīlanamokṣakālikailambanamāni kāryāṇi madhyalambanasyeṣṭalaṃbanasya dhanarṇekontare bhedayogaḥ phalam /
tena madhyasthityaravimandāveva yute svakālike sphuṭe bhavataḥ pañcadaśaṃ ghaṭikākālikaṃ laṃbane phalena hīne vimaṃdārdhe kārye śeṣaṃ pīralekhāḍhye cadragrahaṇavadbhavati //
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargalokapradaṃ tathā //
idaṃ grahāṇāṃ gaṇitaṃ sarvakāmapradaṃ śivam //
gatimekasya vijñāya grahasya susamāhitaḥ //
tasya lokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā //
sarvagrahagatiṃ jñātvā brahmalokaṃ prapadyate //
dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt //
kāmānavāpnuyātkāmī mokṣārthī paramaṃ padam //
samyaggrahagatiṃ jñātvā pātratāṃ yāti vai dvijaḥ//
na ced vṛttiṃ tathā kuryāttathā vṛttiṃ vivarjayet//
pātrāṇāmapi tatpātraṃ grahāṇāṃ vetti yo gatim//
vedāstu yajñārthamabhipravṛttāḥ kalānupūrvyā vihitāśca yajñāḥ //
tasmādidaṃ kālavidhānaśāstraṃ yo jyotiṣaṃ veda sa veda sarvam //
ini śrīvi० dha० dvi. kha० mā० saṃ० paitāmahasiddhānto nāma catuḥsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

// samāptaṃ paitāmahasiddhāntam /
2.175
śrīparaśurāma uvāca //
bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada //
jigīṣūṇāṃ samācakṣva yātrākālaṃ mahīkṣitām

puṣkara uvāca //
sarveṣāmeva varṇānāṃ yātrākālaṃ nibodha me //
adhikṛtya mahīnāthaṃ vijigīṣorguṇānvitam

pūrve kapāle pauro'rke yāyī bhavati cāpare //
yāyigrahau śukrakujau śeṣāḥ paurāḥ prakīrtitāḥ

pauragrahairbalopetairna yātrāṃ samprayojayet //
yāyigrahabale rājā nityaṃ yātrāṃ prayojayet

(astaṃ gate nīcagate vivaśe ripurāśige //
pratilomaṃ ca viddhvaste śukre yātrāṃ vivarjayet

pratilome budhe yātrā dikpatau ca tathā grahe //
viṣṭo vṛṣṭyāṃ vāti vāte vātyāyāñca vivarjayeta

vaidhṛte ca vyatīpāte nāge ca śakunau tathā //
catuṣpade ca kiṃstughne tathā yātrāṃ vivarjayet //

vipatkare naidhane ca pratyarau bhe ca janmani //
gaṇe vivarjayedyātrāṃ riktāyāṃ ca tithāvapi

udīcī ca tathā prācī tayoraikyaṃ prakīrtitam //
paścimā dakṣiṇā yā diktayoraikyaṃ tathaiva ca

vāyvagnidiksamudbhūtaṃ paridhintu na laṃghayet //
rāma saṃvatsarādyeṣu sarveṣveva mahīpatiḥ

saṃvatsaramadikprācī paripūrvasya dakṣiṇā //
tatpūrvasyāparā jñeyā cānupūrvasya dakṣiṇā

advārastu vinirdiṣṭastathā vatsarasaṃjñitaḥ //
uttarāyaṇage sūrye prācīṃ yāyāddiśaṃ nṛpaḥ

candre ca brāhmaṇaśreṣṭha paścimāṃ dakṣiṇasthite //
tayorayanabhedena yāyātsūryāyanaṃ divā

rātrau cāndrāyaṇaṃ yāyādyā diguktā mayā tava //
vasanta uttaradvāre grīṣmaḥ prāgdvārikastathā

śaracca paścimadvāraḥ śiśiraścottarāmukhaḥ //
hemantaḥ sarvatodvāraḥ prāvṛḍadvārikā smṛtā

nakṣatravaddevatābhiryā yasya tu digucyate //
māsārdhe'sya mahābhāga tathaiva parikīrtitā

ādityacandrasaurārkadivasāstu na śobhanāḥ //
ta eva cānukūlasya divaso na praśasyate

prāgdvāro bhāskaro jñeyo dakṣiṇena tathā kujaḥ //
paścimena śanaiścārī udagdvārastu candramāḥ

sarvadvārāḥ smṛtā rāma jīvaśukrendunandanāḥ //
teṣāṃ hi divasāḥ śastā viśeṣeṇa gamiṣyatām

samāgame jito yastu jīvo mitragṛhe sthitaḥ//
sphuraṇo raśmihīnaśca na praśaṃsanti taddinam

uccastho mitragṛhagaḥ svakṣetrasthaśca yo grahaḥ //
vijayī raśmivāṃsthūlo dinaṃ tasya praśasyate

kṛttikādyāni pūrveṇa maghādyāni ca yāmyataḥ//
maitrādyāḥ paścimenātha vāsavādyāni cāpyudak

sarvadvārāṇi tatrāpi divādyāni vinirdiśet //
bhavanti stambhasaṃjñāni tāni diṅmadhyagāni ca

stambharkṣādyāni pūrvāṇi tāni prāveśikāni tu //
nirgamarkṣāṇi jānīyātstambharkṣāduttarāṇi tu

praveśabheṣu duṣṭeṣu yāyināṃ vijayaṃ vadet //
stambhabheṣu tu duṣṭeṣu durgāṇāṃ grahaṇe tadā

nirgamarkṣeṣu duṣṭeṣu nāgarāṇāṃ jayaṃ vadet //
ṛkṣe pāpagrahākrānte tathā cāstamite dvija

dagdhe ca dhūmite vāpi rajasopahate'tha vā //
ketunā dhūmite vāpi pariviṣṭe'thavā punaḥ '/

utpātadarśanaṃ ca syādyena carkṣeṇa bhārgava //
saṃkrāntirvā grahasya syādyena cāstodayau tathā

bhinnaścandramasā yaśca graheṇānyena vā punaḥ //
yannakṣatragatau grastau syātāṃ vā śaśibhāskarau

na tena nṛpatiryāyānnakṣatreṇa kadācana //
aṣṭavargānukūlastha candre yātrāṃ prayojayet

pūrvadvārasthitānandā bhadrā dakṣiṇataḥ sthitā //
jayā ca paścimadvārā riktā codakprakīrtitā

pūrṇā tu sarvato dvārā tithiruktā mahābhuja //
nakṣatradevatātulyā muhūrtānāṃ tu digbhavet

tridigdvārābhijijjñeyā dakṣiṇena vigarhitā //
prāgdvārāḥ kathitā rāma meṣasiṃhadhanurdharāḥ

tathā ca paścimadvārāḥ kanyāmakaragovṛṣāḥ //
tulāmakarakumbhāśca jñeyāḥ paścimadiṅmukhāḥ

kīṭavṛścikamīnāśca tathā codakprakīrtitāḥ //
lagnena diṅmukhaṃ yatnājjñeyaṃ prāṅmukhamaṃśakam

saurāḥ sarve praśasyante kālarodhaṃ vivarjayet '/
viśākhādyaṃ bhatritayaṃ dīne sūrye vivarjayet

āṣāḍhātritayaṃ candre tathā brāhmaṇasaṃjñakam //
dhaniṣṭhādyatrayaṃ bhaume pauṣṇādyatritayaṃ budhe/

rohiṇyādyaṃ tathā jīve puṣyādyaṃ ca tathā site //
aryamṇādya tathā saure prayatnena mahābhuja

mūlaṃ ca śravaṇaṃ caiva āhirbudhnyaṃ tathaiva ca //
āgneyamatha cādityaṃ bhāgyaṃ vāyavyameva vā

ādityādidineṣvete siddhiyogāḥ prakīrtitāḥ //
siddhiyogānviśeṣeṇa tithiṣvapi nibodha me

grahakrameṇa dharmajña sarvakarmasu siddhidān //
dvitīyā ca tṛtīyā ca pratipaccāṣṭamī tathā

saptamī ca caturthī ca pañcamī ca tathā tithiḥ //
anyāśca siddhayogeṣu tithayastvaṃ śṛṇu kramāt

ekādaśī ca daśamī navamī pañcadaśyapi //
caturdaśī dvādaśī ca tathā rāma trayodaśī

chāyāpramāṇaṃ vakṣyāmi siddhiyogeṣvataḥ kramāt //
tatra kāle kṛtaṃ karma sakṛtsaṃpaśyate dhruvam

āditye viṃśatirjñeyāścandre ṣoḍaśa kīrtitāḥ //
bhaume pañcadaśaivoktāścaturdaśa tathā budhe

trayodaśa tathā jīve śukre dvādaśa kīrtitāḥ //
uditenottarāṃ gacchetprācīṃ madhyasthite ravau

dakṣiṇāmaparāhṇe tu ardharātre tu paścimām //
janmarāśyudaye yātrā na praśastā mahābhuja

tābhyāmupacayarkṣe tu yātrā śastā tathā bhavet //
śeṣeṣu varjayedyātrāṃ bhūtikāmo narādhipaḥ

yātrā śubhaphalā jñeyā saumyagrahanavāṃśake //
pāpagrahāṃśake yātrāṃ prayatnena vivarjayet

janmabhe naidhane caiva tathādhāne vipatkare //
pratyarau bhagaṇe yātrāṃ prayatnena vivarjayet

kṣeme saṃpatkare maitre sādhake cātimaitrake //
karmabhe ca tathā yātrā praśastā manujottama

divyāntarikṣakṣitije dṛṣṭe rāma mahādbhute //
saptāhaṃ varjeyedyātrāṃ prayatnena mahābhuja

lagne tu vibale yātrāṃ śūnye kendre ca varjayet //
janmape lagnape rāma balahīne viśeṣataḥ

dikpatāvanukūle tu śubhā yātrā prakīrtitā //
sammukhe śakracāpe tu yātrāṃ yatnena varjayet

na ca gacchettathā rāma dvārābhihatamastakaḥ //
dṛṣṭvā dravyamamaṅgalyaṃ khinnacetāstathaiva ca //
tuṣṭe manasi gantavyaṃ prayatnena mahībhujā

trikoṇa kendropagatāstu saumyāḥ pāpāstathā copacayarkṣasaṃsthāḥ //
bhavanti lagnasya tu yasya tena yātrā prayuktā tu śubhāvahā syāt

iti śrīviṣṇu० dvi० mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jyotiḥśāstramate yātrādhikāro nāma pañcasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ