Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.181.183
2.181
puṣkara uvāca //
jitahasto jitamatirjitadṛglakṣyasādhaka //
niyatāṃ siddhimāsādya tato vāhanamāruhet
eṣa tatraiva ca vidhiḥ kārtsyena parikīrtitaḥ //
adhikaṃ bhramatastasya bhāge grahaṇameva ca
eteṣāṃ caiva yogānāṃ vidhiryastryaiṣukasya ca //
vāhāśritasya vakṣyāmi saviśeṣeṇa lakṣaṇam
pāśāsiyaṣṭidaṇḍānāṃ vidhiryaḥ pariniṣṭhitaḥ //
kṣepa eva yathānyāyaṃ tasya vakṣyāmi yā kriyā
daśahasto bhavetpāśo vṛtaḥ karamukhastathā //
śaṇakārpāsapuñjānāṃ bhagna snāyvasthicarmaṇām
anyeṣāṃ sudṛḍhānāṃ ca sukṛtaṃ pariveṣṭitam //
trayastriṃśatsamaṃ cāpaṃ budhaḥ kuryātsuvartitam
kartavyā śibikaistasya sthānaṃ kakṣyāsu vai tadā //
vāmahastena saṃgṛhya dakṣiṇenoddharettu saḥ
kuṇḍalasyākṛtiṃ kṛtvā grāmaikaṃ mastakopari //
kṣipettṛṇamaye tūrṇaṃ puruṣe carmaveṣṭite
calite ca plutaṃ caiva tathā prajaviteṣu ca //
samāyogavidhiṃ jñātvā prayuñjīta suśikṣitaḥ
vijitya tu yathānyāyaṃ tato bandhaṃ samācaret //
kaṭyāṃ baddhvā tataḥ khaḍgaṃ vāmapārśvāvalambinam
dṛḍhaṃ vigṛhya vāmena vikarme dakṣiṇena tu //
ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ samahastaṃ samucchritam
ayomayaśalākāśca carmāṇi vividhāni ca //
apahastaṃ samaṃ caiva tiryagūrddhvahataṃ tathā
śodhayedvidhinā yena tathā me gadataḥ śṛṇu //
tārṇaṃ carmāvanaddhāṅgaṃ sthāpayitvā naraṃ dṛḍham
kareṇādāya laguḍaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhakānnaraḥ //
udyamya ghātayedyasya nāmnastaṃ śiraso dṛḍham //
ubhābhyāmapi hastābhyāṃ kuryāttasya nipātanam
bimboyaṃ vidhi sahito hitaḥ sumuktiḥ śiṣyāṇāṃ hitamatikurvatā mayā te //
vāhānāṃ śramaraṇapradhāraṇārthaṃ yogyārhaṃ prathamataraṃ budhena vadhyam
iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedavidyākathano nāmaikāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
2.182
puṣkara uvāca //
bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ niḥsṛtaṃ sṛtam //
saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca senāpātamanākulam
udghātamavadhṛtaṃ ca savyadakṣiṇameva ca //
anālakṣiravisphoṭo karālendramahāmukhau
vikarālavipātau ca vibhīṣaṇabhayaṅkarau //
samagrāṃ vā tṛtīyāṃ vā pādapādāvajārijāḥ
pratyālīḍhamanālīḍhaṃ varāhalulitaṃ tathā //
iti dvātriṃśadhā jñeyā khaḍgāścarmavidhāraṇāḥ
ṛjvāyataviśālaṃ ca tiryaṅnamitameva ca //
pañcakarma vinirdiṣṭaṃ vyastre prāsaṃ mahātmabhiḥ
chedanaṃ tarjanaṃ pāto bhramaṇaṃ bhrāmaṇaṃ tathā //
vikartanaṃ kartanaṃ ca cakrabhramaṇameva ca
āsphoṭakṣveḍanaṃ bhedastrāsollāsitakau tathā //
śūlakarmāṇi jānīhi ṣaṣṭhamāghrātasaṃjñakam
dṛṣṭighātaṃ bhujāghātaṃ pārśvaghātaṃ ca bhārgava //
ṛjvāvakṣopamāghātaṃ tomarasya prakīrtitam
saṃhatāvitataṃ vāmaṃ gomūtraṃ kamalāvilam //
tato'rdhabhāganamitaṃ vāmadakṣiṇameva ca
vyāvṛttaṃ ca parāvṛttaṃ pādoddhūtamaviplutam //
haṃsamārgavimārge ca gadākarma prakīrtitam
karālamaṭhapātaṃ ca daśopaplavameva ca //
kṣiptaṃ hastasthitaṃ śūnyaṃ paraśostu vinirdiśet
tāḍanaṃ chedanaṃ rāma tathā cūrṇanameva ca //
mudgarasya tu karmāṇi laguḍasya ca tānyapi
antyamadhyaṃ parāvṛttaṃ nideśārddhaṃ tathaiva ca //
vajrasyaitāni karmāṇi paṭṭiśasya tathaiva hi
haraṇaṃ chedanaṃ ghāto bhedanaṃ rakṣaṇaṃ tathā //
kṛpāṇīkarma nirdiṣṭaṃ pātanaṃ sphoṭanaṃ tathā
trāsanaṃ rakṣaṇaṃ ghātaṃ taloddharaṇamāyatam //
kṣepaṇīkarma nirdiṣṭaṃ yantrakarmaitadeva tu
santyāgamaṅgamardañca varāhoddhūtakaṃ tathā //
hastārdhahastapālīnamekahastārdhahastakam
dvihastabāhupāśe ca koṭirecitakoddhate //
uro lalāṭaghāte ca bhujādivasanaṃ tathā
karoddhatavimārgaṃ ca pādāhati vipādakam //
gātrasaṃśleṣaṇaṃ kāntaṃ tathā govidhiparyayam
ūrdhvaprahāraṃ ghātaṃ ca gomūtraṃ savyadakṣiṇam //
pādasañcārakaṃ gaṇḍaṃ kabarībandhabhākulam
tiryaggatamapāmārgaṃ bhīmavegaṃ sudarśanam //
siṃhakrāntaṃ gajakrātaṃ vṛṣabhākrāntameva va
gadākarma vijānīyāddhanurvedaviśāradaḥ //
ākarṣaṇaṃ vikarṣaṃ ca bāhunāmanameva ca
grīvāviparivartaṃ ca pṛṣṭhabhaṅgaṃ sudāruṇam //
parṇāsanaṃ viparyāsaḥ paśupāramajāvikam
pādaprahāramāsphoṭaṃ kavirecitakaṃ tathā //
gātraśleṣaṃ kaṇṭhagataṃ mahītyājanameva ca
urolalāṭaghātaṃ ca vispaṣṭakaraṇaṃ tathā //
uddhūtamavadhūtaṃ ca tiryagmārgagataṃ tathā
gajaskandhamavakṣepamavāṅmukhakameva ca //
devamārgamadhomārgamamārgagamanākulama
muṣṭivātamavakṣepo vasudhādāraṇaṃ tathā //
jānubandhaṃ bhujābandhaṃ ūrubandhaṃ sudāruṇam
saṃsṛṣṭaṃ sodaraṃ śubhraṃ bhujāvellitameva ca //
niyuddhakarma jānīyānniyuddhakuśalo janaḥ
pradhānakarmāṇi taveritāni nyastapradhāne puruṣapravīra //
nāmāni rūpāṇi bhavanti tāni jñeyāni sarvāṇi yathānurūpam /
iti śrīvirpṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedavidyāvarṇano nāma dvyaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
2.183
// puṣkara uvāca //
sannaddhaiścarmibhirbhāvyaṃ tathā baddhakṛpāṇibhiḥ //
carmāṇi tatra vaiyāghramāhiṣāṇyṛṣabhāṇi ca
kheṭakādyatha vā rāma carmāṇi prabhavanti tu //
tathā varaṇamukhyāni khaḍgāni vividhāni ca
baddhādibhiḥ satūṇīraistathā rāma satomaraiḥ //
baddhagodhāṅgulitrāṇairbaddhādarśairvibhīṣaṇaiḥ
tathā paraśvadhopetai rāma svāsanayodhibhiḥ
gadādharāstathaivātra sakṛtpāṇiparicchadāḥ //
susaṃnaddhā sumanaso bhaveyurvipulaujasaḥ
yatra yasya viśeṣeṇa śastrāstrairvātakauśalam //
tadeva tasya nirdiṣṭaṃ yathāvanmanujottama
sakhalīnāḥ saparyāṇāstathā sāstaraṇā hayāḥ //
kāryāḥ sakavacā yuddhe cāmarāpīḍadhāriṇaḥ
aśvī bhavetsusannaddho raśmipragrahakovidaḥ //
tathā sāvaraṇo rāma sakṛpāṇī paricchadaḥ
baddhāsirbaddhajīvaśca turagārūḍhapiṇḍakaḥ //
sasuprāso bhavedrāma nānāyudhadharastathā
rathaḥ kāryastathā yuktaḥ īṣādaṇḍakabandhuraiḥ //
sucakropaskarayutaḥ sarvarūpaḥ patākarāṭ
triveṇusaṃtataścaiva vaiyāghraparivāraṇaḥ //
kiṃkiṇījālanirghoṣastathā vai supratiṣṭhitaḥ
upāsaṅgairniṣaṅgaiśca tūṇīrairvarakārmukaiḥ //
sarvāyudhairupetaśca tathā vṛkṣādanīyutaḥ
toyajīrakapiṇḍībhiryuktaḥ śṛṅgaistathaiva ca //
sannaddhaḥ sārathistatra bhavedrāma pratodavān
raśmigrahaṇaviccāpi tathā maṇḍalakovidaḥ //
tathāśvahṛdayajñaśca dūradṛṣṭiḥ suyantritaḥ
svāsanaḥ kālaviccaiva baddhāsiḥ pāśasaṃyutaḥ //
pārṣṇiḥ syādāyudhajñasya tathaivāyudhakovidaḥ
cireṇa mūle yasya syādavasthānaṃ mahābhujaḥ //
patākāvaraṇaṃ yasya āyudhānāṃ samarpaṇam
samāyāntaṃ mahābhāgaṃ tathā sārathirakṣaṇama //
syātāṃ dhanurdharau tatra tathā ca rathināvubhau
yodhau dhanurbhṛtāṃ śreṣṭha sarvāyudhaviśāradau //
turagāśca susaṃnaddhā dāntāḥ kāryāstathā rathe //
tulyavegabalāścaiva tathā laghuparicchadāḥ //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava nāgendrakalpanam
kuñjaraḥ syātsusannaddhaḥ saparyāṇaḥ kuthā vṛtaḥ //
sarvāyudhadharaścaiva tathā yodhā varāyudhāḥ
paraśvadhakarāścaiva toyajīrakasaṃyutāḥ //
samyagvibhājyāśca tathā śṛṅkhalāvatatāstathā
patākā ca tathā kāryā kuñjarasya suśobhanā //
varāṅkuśadharau tatra syātāṃ manujapuṅgavau
ekaḥ pṛṣṭhasthitastatra dvitīyaḥ skandhago bhavet //
yodhau dvau varadhānuṣkau dvau ca khaḍgadharau darau
tayoranubhavetāṃ vai tathā rakṣāparāyaṇau //
ekaḥ pārṣṇisthitastatra varaśaktipatākadhṛk
pālayejjaghanaṃ yadvatkuñjarasya mahāmate //
evaṃ parasparāyattā rakṣā teṣāṃ yathā bhavet
mahāmātrasya dharmajña tathā ca gajayodhinaḥ //
evameva tathā rakṣyo rathinaḥ sa rathī bhavet
kuñjarasya tu rakṣārthaṃ bhavedrathacatuṣṭayam //
ratherathe gaje vāpi turagāṇāṃ trayaṃ bhavet
dhānuṣkāṇāṃ trayaṃ proktaṃ rakṣārthaṃ turagasya ca //
dhanvino rakṣaṇārthāya varmiṇo'pi niyojayet
kāryaṃ sarvaṃ susaṃbādhaṃ tathā toraṇarakṣaṇam //
yojanā ca tathā kāryā yathā tu syāddhṛtikramaḥ
saṃbādhaśca tathā rāma na bhavecca parasparam
nāgendrakalpaṃ tava sarvayuktaṃ saṃkṣepato bhārgavavaṃśa mukhya//
etattu kṛtvāpi naraḥ sayuddhe jayatyavaśyaṃ samupārjane ca
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe dvitīyabhāge śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvede vāhanasajjīkaraṇo nāma tryaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
//
samāpto'yaṃ viṣṇudharmottaradvitīyakhaṇḍaḥ /
Original text: viṣṇudharmottarapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0