વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.176.180

2.176
॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
યાત્રાવિધાનમાચક્ષ્વ સર્વધર્મભૃતાંવર ॥
જિગીષૂણાં નરેન્દ્રાણાં સિદ્ધિકારણમુત્તમમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
સપ્તાહેન યદા યાત્રા ભવિષ્યતિ મહીપતેઃ ॥
તદા દિને તુ પ્રથમે પૂજનીયો વિનાયકઃ

મોદકૈરક્ષતૈર્દધ્ના કુસુમૈશ્ચ તથા ફલૈઃ ॥
ગન્ધર્વાસ્ત્રૈરલઙ્કારૈર્ધૂપૈર્દીપૈર્મનોહરૈઃ

દ્વિતીયેઽન્હિ તતઃ કાર્યં સર્વદિક્પાલપૂજનમ્ ॥
દિક્પાલપૂજનં કૃત્વા તેષાં ચ પુરતઃ સ્થિતઃ

શય્યાં કુશાભિઃ કુર્વીત સિતવસ્ત્રોત્તરચ્છદામ્ ॥
વિકિરેન્નાગપુષ્પૈસ્તાં તથા સિદ્ધાર્થકૈઃ શુભૈઃ

તચ્છીર્ષકે તુ પૂજ્યા શ્રીર્ભદ્રકાલી ચ પાદયોઃ ॥
હરં દક્ષિણપાર્શ્વે તુ વામે બ્રહ્માણમેવ ચ

પૂજિતં કલશં હૃદ્યં કુર્યાદુષ્ણીષકે દૃઢમ્ ॥
નીલપલ્લવસંછન્નં ચારુપુષ્પોજ્જ્વલં શુભમ્

એકકાલં હવિષ્યાન્નં લઘુ ભુક્ત્વા મહીપતિઃ ॥
સ્વયં દક્ષિણપાર્શ્વે ચ મન્ત્રમેતદુદીરયેત્

નમઃ શમ્ભો ત્રિનેત્રાય રુદ્રાય વરદાય ચ ॥
વામનાય વિરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ

ભગવન્દેવદેવેશ શૂલભૃદ્વૃષવાહન ॥
ઇષ્ટાનિષ્ટં સમાચક્ષ્વ સ્વપ્ને સુપ્તસ્ય શાશ્વતમ્

યજ્જાગ્રતો દૂરમિતિ મન્ત્રમાવર્તયેત્તતઃ ॥
હૃદિ ન્યસ્ય કુશાન્રાજ્ઞઃ પ્રયતસ્તુ પુરોહિતઃ

તતઃ સ્વપ્ને શુભે દૃષ્ટે યાત્રા દેયા તુ નાન્યથા ॥
તૃતીયેઽહનિ સંપ્રાપ્તે દેવં દિઙ્નાથમર્ચયેત્

એકમેવ મહાભાગ દિનનાથં તથા ગ્રહમ્ ॥
યાં દિશં નૃપતિર્ગચ્છેન્નાથં તસ્યાસ્તથૈવ તામ્

ચતુર્થેઽહનિ સંપ્રાપ્તે ગ્રહયાગો વિધીયતે॥
પઞ્ચમેઽહનિ સંપ્રાપ્તે સર્વયાગસ્તથૈવ ચ ॥
દેવતાનાં સ્વનગરે કૃતા યાસાં તથાલયાઃ

તાસાં સંપૂજનં કાર્યં સ્વપુરે યે તથા સ્થિતાઃ ॥
તત્રૈવ રાત્રૌ ભૂતાનાં કર્તવ્યં ચ તથાર્ચનમ્

એકવૃક્ષેષુ ચૈત્યેષુ ચત્વરાટ્ટાલકેષુ ચ ॥
ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ પર્વતાનાં ગુહાસુ ચ

નદીતીરેષુ શૈલેષુ દેવતાયતનેષુ ચ ॥
તેષાં સંપૂજનં કૃત્વા સ્વગૃહે તાન્સમર્ચયેત્

તત્ર કૃત્વા તતો વાચ્યાઃ પ્રમથા ભૂભુજા સ્વયમ્ ॥
વાસુદેવસ્ય દેવસ્ય તથા સંકર્ષણસ્ય ચ

પ્રદ્યુમ્નસ્યાનિરુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણઃ શઙ્કરસ્ય ચ ॥
કીનાશશક્રવરુણધનેશાનાં તુ યે ગણાઃ

વાયોશ્ચ નિરૃતેર્વહ્નેસ્તથા ચન્દ્રાર્કયોશ્ચ યે ॥
ગ્રહાણામથ ઋક્ષાણાં સ્કન્દસ્ય ચ મહાબલાઃ

વિનાયકસ્ય દેવસ્ય દેવતાનાં ગણાશ્ચ યે ॥
દૈત્યાનાં રાક્ષસાનાં ચ સર્વેષામનુગાશ્ચ યે

મહાબલા મહાકાયા મહાસત્ત્વા મહાબ્રતાઃ॥
અણિમા મહિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યેન ચ સંયુતાઃ

ઈશિત્વેન વશિત્વેન પ્રાપ્તિનામ્ના તથોદયે ॥
યત્ર કામાવસાયિત્વાત્તથા યેષાં ચ વિદ્યતે

એવમષ્ટગુણૈશ્વર્યસંયુતા ભીમવિક્રમાઃ ॥
નાનાસત્ત્વશિરોગ્રીવા નાનાપ્રહરણાયુધાઃ

નાનાવિરાગવસના નાનાસત્ત્વવપુર્ધરાઃ ॥
તથા નાનાવિધાહારા મહાચેષ્ટા મહાબલાઃ

ભક્તાનુકમ્પિનો વીરા વરદાઃ કામરૂપિણઃ ॥
પ્રમથાઃ પરિગૃહ્ણન્તુ ઉપકારં નમોઽસ્તુ વઃ ॥
સપુત્રામાત્યભૃત્યોઽહં સદારઃ શરણં ગતઃ

રક્ષન્તુ માં મહાભાગા ગૃહે યુદ્ધે તથાધ્વનિ ॥
ચમૂનાં પૃષ્ઠતો ગત્વા નાશયધ્વં તથા રિપૂન્

સ્વપ્ને શુભાશુભં વાપિ કથયધ્વં સમાહિતાઃ ॥
વિનિવૃત્તશ્ચ દાસ્યામિ દત્તાદભ્યધિકં બલિમ્

વિનિવૃત્તેન દાતવ્યઃ સ ચ યત્નેન ભૂભુજા ॥
પૂર્વવચ્ચ તથા રાત્રૌ સ્વપ્નપ્રાર્થનમિષ્યતે ॥

ષષ્ઠેઽહનિ જયસ્નાનં કર્તવ્યં ચ તથા ભવેત્ ॥
વિધિરસ્યાભિષેકાર્થઃ સર્વ એવ વિધીયતે

તતો યાત્રાદિને પ્રાપ્તે ક્ષૌરકર્મ વિવર્જયેત્ ॥
મુદ્રણં ભેદનં ચૈવ તથા ચ નખકૃન્તનમ્

અભ્યઙ્ગં ગૃહકાર્યં ચ ક્રોધશોકૌ ચ કઙ્કતમ્ ॥
યાતવ્યં યેન તેનાથ તદુક્તં સ્નાનમાચરેત્

સ્નાતઃ શુક્લામ્બરઃ સ્રગ્વી તથા શ્વેતાનુલેપનઃ ॥
ચિત્રાભરણવાન્રાજા દૂર્વાપલ્લવલાચ્છનઃ

પૂજયિત્વા મહાભાગં દેવદેવં ત્રિવિક્રમમ્ ॥
જુહુયાચ્ચ તથા વહ્નૌ સુસમિદ્ધે પુરોહિતઃ

આયુષ્યમભયં ચૈવ તથા સ્વસ્ત્યયનં ગણમ્ ॥
શર્મવર્મગણં ચૈવ તથા પ્રતિરથં શુભમ

શકુનં ચ તથા સૂક્તં સૂક્તં વૈષ્ણવમેવ ચ ॥
તથાગ્નિલક્ષણોત્પત્તૌ શુભે યાયાન્મહીપતિઃ

નક્ષત્રસ્ય દિશશ્ચૈવ નૈવેદ્યં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તદેવ નૃપતિઃ પ્રાશ્ય યાત્રાં વિદ્યાદ્યથાવિધિ

અહૃદ્યં મક્ષિકાકેશકીટયુક્તં વિવર્જયેત્ ॥
દગ્ધે ચ વર્જયેદ્યાત્રાં દેયા ભવતિ ચાન્યથા

તતસ્તુ રાજલિઙ્ગાનાં ચાયુધાનાં તથૈવ ચ ॥
નીરાજનોક્તમન્ત્રૈસ્તુ સર્વાંસ્તાનભિમન્ત્રયેત્

દૈવવિત્પ્રયતો ભૂત્વા રાજા વાથ પુરોહિતઃ ॥
તેષાં સંપૂજનં કૃત્વા દૈવજ્ઞં સપુરોહિતમ્

ધનેન પૂજયેદ્રાજા દક્ષિણાભિર્દ્વિજોત્તમાન્ ॥
તતઃ પુણ્યાહઘોષેણ દ્વિજાનાં હતકલ્મષઃ

મઙ્ગલાલમ્ભનં કૃત્વા મન્ત્રમેતં નિશામયન્ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ

લોકપાલાઃ સગન્ધર્વા નદ્યઃ શૈલા મહી દ્વિજાઃ ॥
અગ્નિઃ સ્વાહા સ્વધા હોમઃ સ્કન્દો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ

મુહૂર્તાસ્તિથયો ભાનિ વેદાઃ સાયનવત્સરાઃ ॥
ગાવઃ સરસ્વતી દેવી દીર્ઘમાયુર્દિશન્તુ તે

જગત્સૃજોઽથ યા સિદ્ધિર્બભૂવ બ્રહ્મણઃ પુરા ॥
જગજ્જિષ્ણોશ્ચ યા વિષ્ણોઃ સિદ્ધિર્યાસીત્ત્રિવિક્રમે

અસુરૈશ્વર્યનાશે ચ બભૂવ ત્ર્યમ્બકસ્ય યા ॥
સિદ્ધિસ્ત્રિદર્શવૃદ્ધ્યર્થં ત્રિપુરાન્તકૃતઃ પુરા

શક્રે વૃત્રવધે યાવત્સ્કન્દે દેવારિસંક્ષયે ॥
તાં પ્રાપ્નુહિ સદા સિદ્ધિં સા ચ યાત્રાસ્તુ તે સદા

રક્ષન્તુ સર્વતઃ સર્વે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ॥
ઇતિ ચોક્ત્વા શુભાં વાચં ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ ॥

ધન્વનાગેતિમન્ત્રેણ દૈવજ્ઞસ્ય કરાત્સ્વયમ્ ॥
તદ્વિષ્ણોઃ પરમિત્યેવ શૃણ્વન્મન્ત્રમનુત્તમમ્

પૈષ્ટે રિપુમુખે દદ્યાત્પ્રથમં દક્ષિણં પદમ્ ॥
પદદ્વાત્રિંશકં ગત્વા વિષ્ણુપ્રાચ્યાદિષુ ત્વથ

નાગં રથં હયં ચૈવ યુઞ્જાને ચારુહેત્ક્રમાત ॥
આરુહ્ય સુમના ગચ્છેદ્વાદ્યઘોષેણ ભૂરિણા

સ નિષ્ક્રમ્ય મહાનીશો ન પૃષ્ઠમવલોકયેત્ ॥
મઙ્ગલાનિ તતઃ પશ્યન્સ્પૃઞ્છૃણ્વઞ્શનૈર્વ્રજેત્

ક્રોશમાત્રં તતો ગચ્છેન્નાધિકં તુ કદાચન ॥
ગત્વા દેશે શુભે તિષ્ઠેત્પૂજયિત્વા સુરદ્વિજાન્

તતઃ ક્રમેણ ગચ્છેચ્ચ પરદેશં મહીપતિઃ ॥
આત્મસૈન્યાનુરૂપેણ કૃતરક્ષઃ પથા દ્વિજ

ત્રિરાત્રમુષિતો ગચ્છેદ્ભૂયો નક્ષત્રસમ્પદા ॥
યવસૈન્ધવતોયાનાં રક્ષકો વિષદૂષણાત્

પરાનભિમુખો ગચ્છેત્પ્રભૂતયવસૈન્ધવઃ ॥
સ્વૈરચંક્રમણં શય્યાં ભાણ્ડપ્રક્ષેપણં તથા

ભોજન તં સુખં કુર્યાત્પ્રતિલોમં ન ચાચરેત ॥
રાજાપ્યમિત્રદેશે તુ દેશાચારં ન લંઘયેત્

દેવતાપૂજનં કુયાર્ન્નોચ્છિંદ્યાદ્દાવમત્ર તુ ॥
કુલસ્ત્રિયં ચ તન્વીં ચ વૃદ્ધાં નૈવાપમાનયેત

કુલીનમભિનિન્દેત્તુ ન વૈ નૃપતિવંશજમ્ ॥
ન કર્ણનાસાચ્છેદાંશ્ચ ન તથા નેત્રભેદનમ્ ॥
કાલવિન્મન્ત્રિભિષજોર્વાક્યં કુર્યાન્મહીપતિઃ

તતઃ ક્રમાત્પ્રાપ્ય પુરીં સ્વકીયાં બલિં તુ દદ્યાદધિકાં પુરોક્તામ્ ॥
કુર્યાન્મહીં યૂપસુરાલયાંકાં સ્વર્લોકમિચ્છન્પૃથિવીં સમગ્રામ્

ઇતિ શ્રીવિપ્ણુ૦ દ્વિ૦ મા૦ વ૦ સ૦ યાત્રાવિધિનામ ષટ્સપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.177
રામ ઉવાચ ॥
સાંગ્રામિકમહં ત્વત્તઃ શ્રોતુમિચ્છામિ ભૂભુજઃ ॥
સર્વં વેત્સિ મહાભાગ ત્વં દેવ પરમેષ્ઠિવત્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
દ્વિતીયેઽહનિ સંગ્રામો ભવિષ્યતિ યદા તદા ॥
ગજાશ્વાન્સ્નાપયેદ્રાજા સર્વૌષધિજલૈઃ શુભૈઃ

ગન્ધમાલ્યૈરલંકુર્યાત્પૂજયેચ્ચ યથાવિધિ ॥
નૃસિંહં પૂજયેદ્વિષ્ણું રાજલિઙ્ગાન્યશેષતઃ

છત્રં ધ્વજં પતાકાશ્ચ ધર્માશ્ચૈવ મહાભુજ ॥
આયુધાનિ ચ સર્વાણિ તથા પૂજ્યાનિ ભૂભુજા

તેષાં સમ્પૂજનં કૃત્વા રાત્રૌ પ્રમથપૂજનમ્ ॥
કૃત્વા તુ પ્રાર્થયેદ્રાજા વિજયાયેતરો યથા

૫॥
પ્રમથાંશ્ચ સહાયાર્થે ધરણીં ચ મહાભુજ ॥
ભિષક્પુરોહિતામાત્યમન્ત્રિમધ્યે તથા સ્વપેત્

સંયતો બ્રહ્મચારી ચ નૃસિંહં સંસ્મરન્હરિમ્॥
રાત્રૌ દૃષ્ટે શુભે સ્વપ્ને સમરારમ્ભમાચરેત્

રાત્રિશેષે સમુત્થાય સ્નાતઃ સર્વૌષધી જલૈઃ ॥
પૂજયિત્વા નૃસિંહં તુ વાહનાઢ્યમશેષતઃ

પુરોધસા હુતં પશ્યેજ્જ્વલિતં જાતવેદસમ્ ॥
પુરોધાઃ પૂર્વવત્તત્ર મન્ત્રાંસ્તુ જુહુયાત્તતઃ

દક્ષિણાભિઃ શુચિર્વિપ્રાન્પૂજયેત્પૃથિવીપતિઃ ॥
તતોનુલિમ્પેદ્ગાત્રાણિ ગન્ધદ્વારેતિ પાર્થિવઃ

ચન્દનાગુરુકર્પૂરકાન્તાકાલીયકૈઃ શુભૈઃ ॥
મૂર્તિં કણ્ઠે સમાલભ્ય રોચનાં ચ તથા શુભામ્

આયુષ્યં વર્ચસં ચૈવ મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રિતમમ્॥
અલઙ્કરણમાબદ્ધ્યાચ્છ્રિયં ધાતુરિતિ સ્રજમ્

યા ઓષધય ઇત્યેવં ધારયેદોષધીઃ શુભાઃ ॥
નવો નવેતિ વસ્ત્રં ચ કાર્પાસં બિભૃયાચ્છુભમ્

ઐન્દ્રાગ્નેતિ તતો ચર્મ ધન્વનાગેતિ વૈ ધનુઃ॥
તતો રાજ્ઞઃ સમાદદ્યાત્સશરન્ત્વભિમન્ત્રિતમ્

કુઞ્જરં વા રથં ચાશ્વમારુહેદભિમન્ત્રિતમ્॥
આરુહ્ય શિબિરાદ્રાજા નિષ્ક્રમ્ય સમયે શુભે

દેશે ત્વદૃશ્યઃ શત્રૂણાં કુર્યાત્પ્રકૃતિકલ્પનામ્ ॥
સંહતાન્યોધયેદલ્પા કામં વિસ્તારયેદ્બહૂન્

સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ ॥
વ્યૂહાઃ પ્રાણ્યઙ્ગરૂપાશ્ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ચ કલ્પિતાઃ

ગારુડો મકરવ્યૂહશ્ચક્રં શ્યેનસ્તથૈવ ચ॥
અર્ધચન્દ્રશ્ચ ચન્દ્રશ્ચ શકટવ્યૂહ એવ ચ

વ્યૂહશ્ચ સર્વતોભદ્રઃ સૂચીવ્યૂહસ્તથૈવ ચ ॥
પદ્મશ્ચ મણ્ડલવ્યૂહઃ પ્રાધાન્યેન પ્રકીર્તિતાઃ

વ્યૂહાનામથ સર્વેષાં પઞ્ચધા સૈન્યકલ્પના ॥
દ્વૌ પક્ષૌ બન્ધપક્ષૌ દ્વાવૌરસ્યઃ પઞ્ચમો ભવેત્

અનેન યદિ વા દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં યુદ્ધમાચરેત્॥
ભાગત્રયં સ્થાપયેત્તુ તેષાં રક્ષાર્થમેવ ચ

ન વ્યૂહે કલ્પના કાર્યા રાજ્ઞો ભવતિ કર્હિચિત્ ॥
પત્રચ્છેદે ફલચ્છેદે વૃક્ષચ્છેદાવકલ્પને

પુનઃ પ્રરોહમાયાતિ મૂલચ્છેદે વિનશ્યતિ ॥
સ્વયં રાજ્ઞા ન યોદ્ધવ્યમપિ સર્વાસ્ત્રશાલિના

નિત્યં લોકે હિ દૃશ્યન્તે શક્તેભ્યઃ શક્તિમાત્તરાઃ ॥
સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્તિષ્ઠેત્તુ ક્રોશમાત્રે મહીપતિઃ

ભગ્નસન્ધારણં તત્ર યોધાનાં પરિકીર્તિતમ્ ॥
પ્રધાનભઙ્ગે સૈન્યસ્ય નાવસ્થાનં વિધીયતે

ન ભગ્નાન્પીડયેચ્છત્રૂનેકાયનગતા હિ તે ॥
મરણે નિશ્ચિતાઃ સર્વે હન્યુઃ શત્રૂંશ્ચમૂરપિ

શટાભઙ્ગચ્છલેનાપિ નયતિ સ્વભુવં પરામ્ ॥
તેષાં સ્વભૂમિસંસ્થાનાં વધઃ સ્યાત્સુકરસ્તદા

ન સંહતાર્તવિરલાન્યોધાન્વ્યૂહે પ્રકલ્પયેત્ ॥
આયુધાનાં તુ સંમર્દો યથા ન સ્યાત્પરસ્પરમ્

તથા તુ કલ્પના કાર્યા યોધાનાં ભૃગુનન્દન ॥
ભેત્તુકામઃ પરાનીકં સંહતૈરેવ ભેદયેત્

ભેદરક્ષાપરેણાપિ કર્તવ્યા સંહતા તથા ॥
સ્વેચ્છયા કલ્પયેદ્વ્યૂહં જ્ઞાત્વા વા રિપુકલ્પિતમ્

વ્યૂહે ભેદાવહં કુર્યાદ્રિપુવ્યૂહસ્ય પાર્થિવઃ ॥
ગજસ્ય દેયા રક્ષાર્થં ચત્વારસ્તુ રથા દ્વિજ

રથસ્ય ચાશ્વાશ્ચત્વારોઽશ્વસ્ય તસ્ય ચ વર્મિણઃ ॥
વર્મિભિશ્ચ સમાસ્તત્ર ધન્વિનઃ પરિકીર્તિતાઃ

પુરસ્તાચ્ચર્મિણો દેયા દેયાસ્તદનુ ધન્વિનઃ ॥
ધન્વિનામનુ ચાશ્વીયં રથાંસ્તદનુ યોજયેત્

રથાનાં કુઞ્જરાશ્ચાનુ દાતવ્યાઃ પૃથિવીક્ષિતા ॥
પદાતિકુઞ્જરાશ્વાનાં વર્મ કાર્યં પ્રયત્નતઃ

અવર્મયિત્વા યો વાહં ચાત્માનં વર્મયેન્નરઃ ॥
સ રામ નરકં યાતિ સ્વકૃતેનાપિ કર્મણા

શૂરાઃ પ્રમુખતો દેયા ન દેયા ભીરવઃ ક્વચિત્ ॥
શૂરાન્વા મુખતો દત્ત્વા સ્કન્દમાત્રપ્રદર્શનમ્

કર્તવ્યં ભીરુસંઘેન શત્રુવિદ્રાવકારકમ્ ॥
દારયન્તિ પુરસ્તાત્તુ વિદ્રુતા ભીરવઃ પુરઃ

પ્રોત્સારયન્તે વરુણી ભીરૂઞ્શૂરાન્પુનઃ સ્થિતાઃ ॥
પ્રાંશવઃ શુકનાસાશ્ચ યે ચ જિહ્વેક્ષણા નરાઃ

સંહતભ્રૂયુગાશ્ચૈવ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ ॥
નિત્યં હૃષ્ટાશ્ચ હ્રસ્વાશ્ચ શૂરા જ્ઞેયાશ્ચ કામિનઃ

દાક્ષિણાત્યાશ્ચ વિજ્ઞેયાઃ કુશલાઃ ખડ્ગવર્મિણઃ ॥
વઙ્કલા ધાન્વિનો જ્ઞેયાઃ પાર્વતીયાસ્તથૈવ ચ

પાષાણયુદ્ધકુશલાસ્તથા પર્વતવાસિનઃ ॥
પાંચાલાઃ શૂરસેનાશ્ચ રથેષુ કુશલા નરાઃ

કામ્બોજા યે ચ ગાંધારાઃ કુશલાસ્તે હયેષુ ચ ॥
પ્રાયશશ્ચ તથા મ્લેચ્છા વિજ્ઞેયાઃ પાશયોધિનઃ

અઙ્ગા વઙ્ગા કલિઙ્ગાશ્ચ જ્ઞેયા માતઙ્ગયોધિનઃ ॥
આહતાનાં હતાનાં ચ રણાપનયનક્રિયા

પત્તિયોધગજાનાઞ્ચ તોયદાનાદિકં ચ યત્ ॥
આયુધાનયનં ચૈવ પત્તિકર્મ વિધીયતે ॥

રિપૂણાં ભેદકામાનાં સ્વસૈન્યસ્ય તુ રક્ષણમ્ ॥
ભેદનં સંહતાનાં ચ કર્મણાં ચર્મ કીર્તિતમ્

વિમુખીકરણં યુદ્ધે ધન્વિનાં ચ તથોચ્યતે ॥
ચર્મિભિઃ ક્રિયતે શૂરૈર્ભિન્નાનામપિ સંહતિઃ

શૂરાપસરણં યાવત્સાશ્વીયસ્ય તથોચ્યતે ॥
ત્રાસને રિપુસૈન્યાનાં રથકર્મ તથોચ્યતે

પ્રાકારગોમુખાટ્ટાલદ્રુમભંગાશ્ચ ભાર્ગવ ॥
ગજાનાં કર્મ નિર્દિષ્ટં યદસહ્યં તથા પરૈઃ

પત્તિભૂવિષમાજેયા રથાશ્વસ્ય તથા સમા॥
શર્માદ્રુમા ચ નાગાનાં યુદ્ધભૂમિરુદાહૃતા

એવં વિરચિતવ્યૂહઃ કૃતપૃષ્ઠદિવાકરઃ ॥
તથાનુલોમશુક્રો વા દિક્પાલબુધમારુતાઃ

યોધાનુત્તેજયેત્સર્વાન્રામગોત્રાપદાનનઃ ॥
ભોગપ્રાપ્તિશ્ચ વિજયે સ્વર્ગપ્રાપ્તિર્મૃતસ્ય ચ

ધન્યાનિ તુ નિમિત્તાનિ વદન્તિ વિજયં દ્વિજ ॥
સ્પન્દનં શુભગાત્રાણાં શુભસ્વપ્નનિદર્શનમ્

નિમિત્તં ચ ગજાશ્વસ્ય સર્વતો દૃશ્યતે શુભમ્ ॥
શકુના મઙ્ગલાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે હિ મનોઽનુગા॥

વિપરીતસરીસર્પાન્મૃત્યુઃ સ્પૃશતિ નાન્યથા ॥
ભવન્તોઽપિ કુલે જાતાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ

ગાન્ધર્વે ચ પરા નિત્યં નિત્યં સન્માર્ગમાશ્રિતાઃ ॥
અનાહાર્યાઃ પરૈર્નિત્યં કથં ન સ્યાજ્જયો મમ

રાજશ્રીર્ભવતામેવ ભવદ્ભિઃ કેવલં મમ ॥
દ્વે ચામરેઽધિકે શૂરાચ્છત્રં ચર્માભમેવ ચ

જિત્વરીન્ભોગસંપ્રાપ્તિર્મૃતસ્ય ચ પરા ગતિઃ ॥
નિષ્કૃતિઃ સ્વામિપિણ્ડસ્ય નાસ્તિ યુદ્ધસમા ગતિઃ

શૂરાણાં યદ્વિનિર્યાતિ રક્તમાબાધતઃ ક્વચિત્ ॥
તેનૈવ સહ પાપ્માનં સર્વ ત્યજતિ ધાર્મિક

તથા બાધચિકિત્સાયાં વેદનાસહિતે તથા ॥
તતો નાસ્ત્યધિકં લોકે કિઞ્ચિત્પરમદારુણમ્

મૃતસ્ય નાગ્નિસંસ્કારો નાશૌચન્નોદકક્રિયા ॥
કર્તુમિચ્છતિ યસ્યેહ સંગ્રામાદધિકં નુ કિમ્

તપસ્વિનો દાનપરા યજ્વાનો બહુદક્ષિણાઃ ॥
શૂરાણાં ગતિમિચ્છન્તિ દૃષ્ટ્વા ભોગાનનુત્તમાન્

વરાપ્સરઃસહસ્રાણિ શૂરમાયોધને હતમ્ ॥
અભિદ્રવન્તિ કામાર્તા મમ ભર્તા ભવિષ્યતિ

સ્વામી સુકૃતમાદત્તે ભગ્નાનાં વિનિવર્તતામ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાફલં તેષાં તથા પ્રોક્તં પદેપદે

યઃ સહાયાન્પરિત્યજ્ય સ્વસ્તિમાન્ગન્તુમિચ્છતિ ॥
અસ્વસ્તિ તસ્ય કુર્વન્તિ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ

અશ્વમેધફલં પ્રોક્તં ભગ્નાનામનિવર્તતામ્ ॥
પદેપદે મહાભાગા સંમુખાનાં મહાત્મનામ્

દેવસ્ત્રિયસ્તથા લક્ષ્મીઃ પાપ્માનમયશસ્તથા ॥
પ્રતીક્ષન્તે મહાભાગ સંગ્રામે સમુપસ્થિતે

પરાઙ્મુખા મયા ગ્રાહ્યા જીવન્તોપ્યભવા મૃતાઃ ॥
ઇત્યેવમયશસ્તસ્ય પાપ્મના સહ તિષ્ઠતિ

લક્ષ્મીઃ સન્તિષ્ઠતે તસ્ય જીવતઃ કૃતકર્મણઃ

મૃતસ્ય ચાપિ તિષ્ઠન્તિ વિમાનસ્થા સુરસ્ત્રિયઃ ॥
એવમુદ્ઘોષણં કૃત્વા ધર્મેણેચ્છેજ્જયં રણે

અધર્મવિજયો રાજ્ઞો નૃપલોકે ભયાવહઃ ॥
અધર્મવિજયાદર્થૈર્યચ્છિદ્રમુપધીયતે

છિદ્રાદેવ પરં છિદ્રં તસ્ય સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ॥
ન કર્ણી ન તથા દિગ્ધઃ શરઃ સ્યાદ્ધર્મયોધિનામ્

નાસ્થિશલ્યઃ શરઃ કાર્યો દારુશલ્યશ્ચ ભાર્ગવ ॥
સમઃ સમેન યોદ્ધવ્યો નાપચારો રણે દ્વિજ

સન્નદ્ધેન ચ સન્નદ્ધઃ સાશ્વશ્ચાશ્વગતેન તુ ॥
રથી ચ રથિના રામ પદાતિશ્ચ પદાતિના

કુઞ્જરસ્થો ગજસ્થેન યોદ્ધવ્યો ભૃગુનન્દન ॥
વિમુખો ભગ્નશસ્ત્રશ્ચ સ્ત્રીબાલપરિરક્ષિતા

વ્યાયુધો ભગ્નગાત્રશ્ચ તથૈવ શરણાગતઃ ॥
પરેણ યુદ્ધ્યમાનશ્ચ યુદ્ધપ્રેક્ષક એવ ચ

આર્તસ્તોયપ્રદાતા ચ દણ્ડપાણિસ્તથૈવ ચ ॥
એતે રણે ન હન્તવ્યા ક્ષત્રધર્મમભીપ્સતા

પાપિષ્ઠો કૂટયુદ્ધે ચ કર્તવ્યમપિ ચાહવે ॥
શ્રાન્તેન વાભિભૂતેન અર્ધોત્તીર્ણબલેન ચ

દુર્દિને ન ચ યુદ્ધાનિ કર્તવ્યાનિ મહાબલ

પ્રવૃત્તે સમરે રામ પરેષાં નામકારણાત્ ॥
બાહૂ પ્રગૃહ્ય વિક્રોશેદ્ભગ્ના ભગ્નાઃ પરે ત્વિતિ ॥
પ્રાપ્તં મિત્રબલં ભૂરિ નાયકોઽત્ર નિપાતિતઃ

સેનાનીર્નિહતશ્ચાયં સર્વા સેનાપિ વિદ્રુતા ॥
એવં ચિત્રાસનં કુર્યાત્પરેષાં ભૃગુનન્દન

વિદ્રુતાનાં તુ યોધાનાં સુવિઘાતો વિધીયતે ॥
ધનુર્વેદવિધાનેન કલ્પના ચ તથા ભવેત્

પાપાશ્ચ દેયા ધર્મજ્ઞ તથૈવ પરમોહનાઃ ॥
પતાકાભ્યુચ્છ્રયઃ કાર્યઃ સ્વબલે ચ તથા શુભઃ

સંસ્કારશ્ચૈવ કર્તવ્યો વાદિત્રાણાં ભયાવહઃ ॥
એતસ્ય વર્ષં વક્ષ્યામિ તવોપનિષદિ દ્વિજ

સંપ્રાપ્ય વિજયં યુદ્ધે કાર્યં દૈવતપૂજનમ્ ॥
પૂજયેદ્બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર ગુરૂનપિ ચ પૂજયેત્

રત્નાનિ રાજગામીનિ ચર્મ વાહનમાયુધમ્ ॥
સર્વમન્યદ્ભવેત્તસ્ય યદ્યેનૈવ રણે હૃતમ્

કુલસ્ત્રિયસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તથા રામ ન કસ્યચિત્ ॥
સ્વદેશે પરદેશે વા સાધ્વીં યત્નાન્ન દૂષયેત્

અન્યથા સંકરો ઘોરો ભવતીહ ક્ષયાવહઃ ॥
શક્રઃ પ્રાપ્ય રણે મુક્તઃ પુત્રસ્તસ્ય પ્રકીર્તિતઃ

પુરસ્તેનાસ્ય યોદ્ધવ્યં તસ્ય ધર્મં વિજાનતા ॥
દેશેદેશે ય આચારઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ

સ એવ પરિપાલ્યઃ સ્યાત્પ્રાપ્ય દેશં મહીક્ષિતા ॥
નૃણાં પ્રદર્શયેદ્રાજા સમરેઽપિ હતે રિપૌ

ન મે પ્રિયં કૃતં તેન યેનાયં સમરે હતઃ ॥
કિન્તુ પૂજા કરોમ્યસ્ય સ્વચ્છન્દમવિજાનતઃ

હતોઽયં મદ્ધિતાર્થાય પ્રિયં યદ્યપિ નો મમ ॥
અપુત્રાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચૈવ નૃપતિઃ પરિપાલયેત્

તતસ્તુ સ્વપુરં પ્રાપ્ય નૃપતિઃ પ્રવિશેદ્ગૃહમ્ ॥
યાત્રાવિધાનવિહિતં ભૂયો દૈવતપૂજનમ્

પિતૄણાં પૂજનં ચૈવ તથા કુર્યાદ્વિશેષવત્ ॥
સંવિભાગં પરાવાપ્તેઃ કુર્યાદ્ભૃત્યજનસ્ય તુ

અવાપ્ય ધર્મેણ નૃપસ્તુ પૃથ્વીમારામયૂપાદિસુરાલયાઙ્કામ્ ॥
કૃત્વા તથાન્યાં દ્વિજસાચ્ચ શક્ત્યા લોકં જયંત્યસ્ય નરાધિપસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શત્રુપ્રત્યભિગમનો નામ સપ્તસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.178
રામ ઉવાચ ॥
ધનુર્વેદં સમાચક્ષ્વ સંક્ષેપાત્સુરનન્દન ॥
સર્વં ત્વમેવ જાનાસિ યથા દેવઃ પિતામહઃ ॥

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ચતુષ્પાદો ધનુર્વેદસ્તથા પઞ્ચવિધો દ્વિજ ॥
રથનાગાશ્વપત્તીનાં પાદાનાશ્રિત્ય કીર્તિતઃ

યન્ત્રમુક્તં પ્રાણિમુક્તં મુક્તસન્ધારિતં તથા ॥
અમુક્તં બાહુયુદ્ધં ચ પઞ્ચધા તત્પ્રકીર્તિતમ્

તચ્ચ શસ્ત્રાસ્ત્રસંપત્ત્યા દ્વિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ॥
દણ્ડમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે ॥
ઋજુમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે

ક્ષેપણીચાપયન્ત્રાદ્યં યન્ત્રમુક્તં પ્રકીર્તિતમ્

શિલાતોમરચક્રાદ્યં પાણિમુક્તં તથૈવ ચ ॥
મુક્તસન્ધારિતં જ્ઞેયં પાશાદ્યમપિ યદ્ભવેત્

ખડ્ગાદિકમનુક્તં ચ તથા જ્ઞેયં મહાભુજ ॥
નિયુદ્ધં વ્યાયુધં જ્ઞેયં પાણિપ્રહરણાદિકમ્

તત્રાદાવેવ યોગ્યત્વં ગાત્રાણાં તુ વિધીયતે ॥
તથા વ્યાયામચારિત્વં ભારકર્ષણમેવ ચ

જિતશ્રમો હિ યુદ્ધેષુ કર્મયોગ્યત્વમાપ્નુયાત્ ॥
રથાશ્વગજપૃષ્ઠેષુ તાનિ શસ્ત્રાણિ ચાભ્યસેત્॥॥
તાનિ વૈ ખડ્ગમુખ્યાનિ બાહુપ્રત્યવરાણિ ચ॥
ધનુર્વેદે ગુરુર્વિપ્રઃ પ્રોક્તો વર્ણદ્વયસ્ય ચ

વૈશ્યસ્ય ગુરુતાં કુર્યાન્ન વા કુર્યાત્તથા દ્વિજમ્ ॥
ધનુર્વેદે ન ગુરુતાં શૂદ્રઃ કુર્યાત્કદાચન

સ્વયમેવ તુ શૂદ્રં ચ કર્તવ્યા કર્મયોગ્યતા ॥
તસ્માયુદ્ધાધિકારોસ્તિ શૂદ્રસ્યાપિ વિશાંપતે

સઙ્ગરાણામપિ તથા હિતઃ સ્યાત્સ સ્વયં પ્રભોઃ ॥
સર્વરત્નૈર્મહારાજ રાજા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નતઃ

શ્રદ્ધાવતો ભક્તિમતઃ સુશીલાન્નમ્રાન્વિનીતાન્ક્ષમયોપપન્નાન્ ॥
સ્નિગ્ધાન્નરેશાન્સુદૃઢાન્મનોજ્ઞાનધ્યાપનીયાંસ્તુ વદન્તિ સન્તઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ધનુર્વેદવર્ણનો નામાષ્ટસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.179
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
પાણિપાદતલે પૃષ્ઠં સર્વે સ્યુઃ સંહિતા યદિ ॥
દૃષ્ટં સામપદં સ્થાનમેતલ્લક્ષણતસ્તધા

બાહ્યાંગુલિઃ સ્ફિચૌ પાદૌ સ્તબ્ધજાનુબલાવુભૌ ॥
ત્રિવિતસ્ત્યન્તરાયામમેવં વૈશાખમુચ્યતે

મણ્ડલાકારપાદાભ્યામુદ્યતે યત્ર જાનુની ॥
ચતુર્વિધં ત્રિવિચ્છિન્નં તદેવં મણ્ડલં સ્મૃતમ્

ફલાકૃતિસમં યચ્ચ સ્તબ્ધજાનૂરુદક્ષિણમ્॥
વિતસ્તિપઞ્ચવિસ્તારન્તદાલીઢં પ્રકીર્તિતમ્

નમિતા પૂર્વજઙ્ઘા ચ સદાલીઢવિધીયતે॥
તિર્યગ્ગતો ભવેદ્વામો દક્ષિણોઽપિ ભવેદૃજુઃ

ગુલ્ફૌ પાર્ણિસ્થિતાવેવ સ્થિરૌ પઞ્ચાઙ્ગુલાન્તરૌ ॥
સ્થાનજાતં ભવેદેતદ્દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતમ્

એતદેવ વિપર્યસ્તં પ્રત્યાખ્યાતં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
કુબ્જજાનુર્ભવેદ્વામો દક્ષિણસ્તુ પ્રસારિતઃ

અથ વા દક્ષિણં જાનું કુબ્જં ભવતિ નિશ્ચલમ્ ॥
ભવેદ્દણ્ડાયતો વામશ્ચરણઃ સહ જાનુના

એવં વિકચ્છમુદ્દિષ્ટં દ્વિહસ્તાન્તરમાયતમ્ ॥
જાનુની દ્વિગુણૌ સ્યાતાં હ્યુત્તાનૌ ચરણાવપિ

અનેન વિનિયોગેન સમ્પુટં પરિકીર્તિતમ્ ॥
કિઞ્ચિદ્વિવર્તિતૌ પાદૌ સમદણ્ડાયતૌ સ્થિરૌ

દૃષ્ટિમેવ યથાન્યાયં ષોડશાઙ્ગુલમાયતમ્ ॥
સ્વસ્તિકેનાત્ર કુર્વીત પ્રણામં પ્રથમં દ્વિજઃ

કાર્મુકં ભૃગુવામેન વામં દક્ષિણકેન વા ॥
વૈશાખેપ્યથ વા જાતે સ્થિતો વા પ્યથ વાયતે

ગુણાગ્રં તુ તતઃ કૃત્વા કાર્મુકે પ્રિયકાર્મુકઃ॥
અધઃકોટિં તુ ધનુષઃ ફલદેશે ચ પત્રિણઃ

ધરણ્યાં સ્થાપયિત્વા તુ લાલયિત્વા તથૈવ ચ॥
ભુજાભ્યામત્ર કુબ્જાભ્યાં પ્રકોષ્ઠાભ્યામરિંદમ

ન્યસ્ય બાણં ધનુઃશ્રેષ્ઠં પુઙ્ખદેશે ચ પત્રિણઃ ॥
વિન્યાસો ધનુષશ્ચૈવ દ્વાદશાઙ્ગુલમન્તરઃ

તયોર્ભાર્ગવ કર્તવ્યો નાતો હીનો ન ચાધિકઃ ॥
નિવેશ્ય કાર્મુકં કણ્ઠે નિતમ્બે શરસઙ્કરમ્॥૧૬।
ઉત્ક્ષિપેદસ્થિરંહસ્તમન્તરેણાક્ષિકર્ણયોઃ ॥
પૂર્વેણ મુષ્ટિના ગ્રાહ્યઃ સ્તનાગ્રં દક્ષિણઃ શરઃ

હરણં તુ તતઃ કૃત્વા શીઘ્રં પૂર્વાં પ્રસારયેત્॥
નાત્યન્તરા નૈવ બાહ્યા નોર્ધ્વગા નાધરાસ્તથા

ન ચ કુબ્જા ન ચોત્તાના ન ચલા નાતિવેષ્ટિતાઃ ॥
સમાઃ સ્થૈર્યગુણોપેતાઃ પૂર્વે દણ્ડમિવ સ્થિતાઃ

છાદયિત્વા તતો લક્ષ્યં પૂર્વેણાનેન મુષ્ટિના ॥
તરસા તૂત્થિતો યત્નાત્ત્રિકોણવિનતિસ્થિતઃ

સ્રસ્તાંસો નિશ્ચલગ્રીવો મયૂરાંચિતમસ્તકઃ ॥
લલાટનાસાવક્ત્રાંસઃ કૂર્પરશ્ચ સમં ભવેત્

અન્તરં ત્વઙ્ગુલં જ્ઞેયં ચિબુકસ્યાંસકસ્ય ચ ॥
પ્રથમે ત્ર્યઙ્ગુલે વિન્દ્યાદ્દ્વિતીયે દ્વ્યઙ્ગુલં સ્મૃતમ્

તૃતીયેઽઙ્ગુલમુદ્દિષ્ટં ચાયતં ચિબુકાંસયોઃ ॥
ગૃહીત્વા સાયકં તત્ર તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમેવ ચ

અનામયા તતો ગૃહ્ય પુનર્મધ્યમયાપિ ચ ॥
તાવદાકર્ષયેદ્યોગાદ્યાવદ્બાણઃ સુપૂરિતઃ

।
એવંવિધમુપક્રમ્ય મોક્તવ્યો વિધિવત્ખગઃ ॥
દૃષ્ટિમુષ્ટિહતં લક્ષ્યં ભિન્દ્યાદ્બાણેન ભાર્ગવ

મુક્ત્વા ચાપં વામહસ્તં ક્ષિપેદ્વેગેન પૃચ્છતઃ ॥
એતદુચ્છેદમિચ્છન્તિ જ્ઞાતવ્યં હિ ત્વયા દ્વિજ

કૂર્પરં ત્રિવિધં કાર્યમાકૃષ્ટન્તુ ધનુષ્મતા ॥
તત્રાપિ મુક્તકે કાર્યમક્ષશ્લિષ્ટસ્તુ મધ્યમમ્

જ્યેષ્ઠં પ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં ધનુઃશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
જ્યેષ્ઠસ્તુ પાવકો જ્ઞેયો ભવેદ્દ્વાદશમુષ્ટયઃ

એકાદશ તથા સાધ્યઃ કનીયાન્દશમુષ્ટયઃ ॥
ચતુર્હસ્તં ધનુઃશ્રેષ્ઠં પ્રયોગં ચાસ્ય મધ્યમમ્

કનીયસં ત્રયઃ પ્રોક્તં નિત્યમેવ પદાતિના ॥
અશ્વે રથે ગજે જ્યેષ્ઠં તદેવ પરિકીર્તિતમ્

તદેવ હીનં ખલુ મધ્યમં સ્યાત્તદેવ હીનં ચ તથા કનીયઃ ॥
પૂર્ણાયુધસ્યૈષ વિધિર્મયા તે પ્રોક્તઃ સમાસાદ્ ભૃગુવંશમુખ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ વજ્ર સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધનુર્વેદો નામૈકોનાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.180
પુષ્કર ઉવાચ ॥
પૂર્ણાયુધો ભૃતિં કૃત્વા તતો માંસૈર્ગતાયુષામ્ ॥
વરાહમૃગમેષાણાં માહિષાદ્યૈસ્તથા દ્વિજ

મુનિધૌતં તતઃ કુર્યાદ્યુગ્યં ભૂપૈર્વિધાનવિત્ ॥
મૃદુસંસ્તરણોપેતં મૃદુ વલ્ગુ ચ યોજયેત્

તતો વાહં સમારુહ્ય દંશિતઃ સુસમાહિતઃ ॥
તૂર્ણમારુહ્ય બધ્નીયાદ્દૃઢાં કક્ષાં ચ દક્ષિણામ્

વૈકક્ષ્યમપિ તચ્ચાપં ધારયેદ્યન્ત્રસંસ્થિતમ્ ॥
તતો સમુદ્ધરેદ્બાણં ઋણાદ્દક્ષિણપાણિના

તજ્જવઃ સહિતં સર્વં મધ્યે સંગૃહ્ય ધારયેત્ ॥
વામહસ્તેન વૈ કક્ષ્યાદ્ધનુસ્તસ્માત્સમુદ્ધરેત્

સુનિષણ્ણમણિર્ભૂત્વા ગુણે પુઙ્ખં નિવેશયેત્ ॥
સંપીડ્ય સિંહકર્ણેન પુંખેનાપિ સમે દૃઢમ્

વામકર્ણોપરિસ્થં ચ ફલં વ્યામસ્ય ધારણાત્ ॥
બલામધ્યમયા તત્ર વામાંગુલ્યા ચ ધારયેત્ । ૭ ॥
મનોલક્ષ્યગતં કૃત્વા દૃષ્ટિં ચ સુવિધાનવિત્ ॥
દક્ષિણે ગાત્રભાગે તુ બલામાશુ વિમોક્ષયેત્

લલાટપુટસંસ્થાનં દાણીં લક્ષ્યે નિવેશયેત્

આકૃષ્ય તાડયેત્તત્ર દણ્ડકં ષોડશાંગુલમ્ ॥
મુક્ત્વા બાણં તતઃ પશ્ચાદ્બલાં શિક્ષેત્તદાતદા

વિગૃહ્ણીયાન્મધ્યમયા તતોંગુલ્યા પુનઃપુનઃ ॥
અભિલક્ષ્યાક્ષિપેત્તૂણાંશ્ચતુરસ્રં ચ દક્ષિણમ્

ચતુરસ્રગતં વૈધ્યમભ્યસેદાદિતઃ સ્થિતઃ ॥
તસ્માદનન્તરં તીક્ષ્ણં પરાવૃત્તગતં ચ યત્

નિશ્રમુન્નતવેદ્યન્તમભ્યસેત્તુષ્યકં તતઃ ॥
વેધ્યસ્થાનેષ્વથૈતેષુ સન્યસ્તપુટકં ધનુઃ

હસ્તાવાપગતૈઃ સ્રસ્તૈર્જપેદ્ધસ્તકરૈરપિ ॥
તસ્મિન્વેધ્યગતે રામ દ્વે વેધ્યે દૃઢસંજ્ઞિતે

દ્વે વેધ્યે પુષ્કરે વિદ્ધિ દ્વે તથા ચિત્રપુષ્કરે ॥
ચતુરસ્રં ચ તીક્ષ્ણં ચ દૃઢવેધ્યે પ્રકીર્તિતે

ચતુરસ્રં સ્થૂલતીક્ષ્ણં...... ॥
નિમ્નં પુષ્કરમુદ્દિષ્ટં વેધ્યમૂદૂર્ધ્વગતં ચ યત્

પુષ્કરેઽધમવેધ્યે તુ ચિત્રપુષ્કરસંજ્ઞકે ॥
એવં વેધ્યગણં કૃત્વા દક્ષિણેનેતરેણ ચ

આરોહેત્પ્રથમં ધીરો જિતલક્ષ્યસ્તતો નરઃ ॥
એષ એવ વિધિઃ પ્રોક્તસ્તત્ર દૃષ્ટઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

આદિકં ભ્રમણં તસ્ય તસ્માદ્વિદ્વન્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
લક્ષ્યં સંયોજયેત્તત્ર પ્રતિયન્ત્રગતં દૃઢમ્

ભ્રાન્તં પ્રચલિતં ચૈવ સ્થિતં યચ્ચ ભવેદિતિ ॥
સમન્તાચ્છાદયેત્પશ્ચાચ્છેદયેચ્છ્લથયેદપિ

કર્મયોગવિધાનજ્ઞો જ્ઞાત્વૈવં વિધિમાચરેત્ ॥
મનસા ચક્ષુષા દૃષ્ટ્યા યોગં શિક્ષન્ન્યસંજયેત્

દત્ત્વા પ્રયુક્તં સુકૃતં પ્રમાણાન્ન્યસેત્સમન્તાત્પુટકાન્વિચિત્રાન્ ॥
અપ્યઙ્ગુલીયપ્રતિમાં જપેચ્ચ વાલઙ્ગતાઃ કાષ્ઠગતં પ્રલમ્બમ્

સિદ્ધાર્થકાન્ગુઞ્જયવાંશ્ચ તસ્મિન્ન્યસેદ્વિધિજ્ઞો ભ્રમરીરિકાઞ્ચ ॥
મૃત્પિણ્ડસંસ્થાન્ફલકાંક્ષિતાંશ્ચ કબન્ધનિષ્પાવકપેલવાશ્ચ

હંસાન્મયૂરાન્કુરરાંસ્તથા ચ કારણ્ડવાંશ્ચૈવ શિલીમુખાંશ્ચ ॥
ગૃધ્રાનુલૂકાનથ વાપિ ચાષાન્કપોતગોધાશુકસારિકાશ્ચ

પલાશમૂલોર્ણવપૂર્ણ દેહાંશ્ચર્માવબદ્ધાં મૃદુચિત્રગાત્રામ્ ॥
વસ્ત્રયન્ત્રૈર્વિવિધૈઃ સુયુક્તાં કાષ્ઠાવસક્તૈર્બહુભિઃ પ્રકારૈઃ

ચલાન્સ્થિરાંશ્ચાપ્રગતાંશ્ચ વિદ્ધાન્ન્યસેદ્યથાન્યાયમથોર્ધ્વસંસ્થાન્ ॥
વ્યાઘ્રાન્મૃગેન્દ્રાન્પૃષતાન્રુરૂંશ્ચ મૃગાન્સગોકર્ણવરાહવક્ત્રાન્

ગોમાયુમાર્જારશશાંસ્તથાન્યાનૃક્ષાન્મૃગાશ્ચન્દ્રમયેન્દુપૂર્ણાન્ ॥
અન્યાન્સમીપોપગતાન્મૃગાંશ્ચ વિધાનવિત્તાન્પ્રતિયન્ત્રસંસ્થાન્

જાતાંસ્તથાન્યાંશ્ચ બહુપ્રકારાનનેકસંસ્થાનવિબદ્ધદેહાન્ ॥
નાનાવિધૈસ્તૈર્વિશિખભ્રમસ્થઃ સન્ધાનયોગૈસ્ત્રિવિધશ્ચ હન્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધનુર્વેદો નામાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ