विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् · अध्याय 2.16.20

2.16
॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥
धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं चारु च भार्गव ॥
ज्याद्रव्यत्रितयं चर्म वंशभंगं त्वचस्तथा

वंशत्वग्वंशचापं तु कर्तव्यं भृगुनन्दन ॥
अन्येषु राम चापेषु शेषद्रव्यमिदं भवेत

प्रमाणं नात्र निर्दिष्टं चापयोः शार्ङ्गलोहयोः ॥
दारुचापप्रमाणं तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयम्

तदर्धसमहीने तु प्रोक्ते मध्यकनीयसी ॥
मुष्टिग्राह्याणि वृत्तानि मध्ये सर्वाणि कारयेत्

स्वल्पा कोटिस्तु वार्क्षाणां शार्ङ्गलौहमयी द्विज ॥
कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंस्कृता

पृथग्वा दारुमिश्रो वा लोहशार्ङ्गे तु कारयेत् ॥
शार्ङ्गं स्नायुचितं कार्यं रुक्मबिन्दुविभूषितम्

कुटिलस्फुटितं चापं सच्छिद्रं च न शस्यते ॥
हस्तिभग्ना द्रुमा ये च विद्युद्दग्धास्तथा च ये

आरामदेवतावेश्मतापसाश्रमसंभवाः ॥
श्मशानसंभवा ये च न ते कार्याः कथंचन

प्राणिनां यः सजात्येन शृङ्गी युधि निपातितः ॥
तच्छृङ्गं वर्जयेच्चापं नित्यं शार्ङ्गे विचक्षणः

लोहानि राम चत्वारि शस्यन्ते चापकर्मणि ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं तथा कृष्णायसं द्विज

काञ्चनं चापरत्नं तु सरत्नमपि कारयेत् ॥
माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहीजं चापि कारयेत्

वार्क्षं चन्दनजं श्रेष्ठं वैतसं धान्वतं तथा ॥
सालशाल्मलिकाशानां ककुभस्याञ्जनस्य च

वंशस्य च महाभाग सर्वश्रेष्ठतमं विदुः ॥
शरद्गृहीतैः काष्ठैस्तु चापं कार्यं प्रयत्नतः

वंशानामपि तच्छ्रेष्ठं यत्र गङ्गा महानदी ॥
सालानामपि तच्छ्रेष्ठं गोमती यत्र भार्गव

वितस्ताकूलजं श्रेष्ठं वेतसीनां तथैव व ॥
एवं द्रव्यमयं कार्यं चापं लक्षणसंयुतम्

ग्रहण लक्षणं चास्य भविष्यति च खड्गवत् ॥
सुखग्राहं दृष्टिकान्तं शरमोक्षमुखं तथा

श्लक्ष्णं श्लिष्टं सुसंस्थानं सारवन्तं सुसंहतम् ॥
अवनामसुखं नित्यं पुंनामनवलोत्कटम्

एतदीदृशकं श्रेष्ठं चापरत्नं विदुर्बुधाः ॥
राज्ञा चापस्य कर्तव्या पूजा बाणवरस्य च

नित्यं देवकुले राम खड्गस्य च विशेषतः ॥
अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याथ शरो भवेत्

शरवंशौ ग्रहीतव्यौ शरत्काले भृगूत्तम ॥
शराः किरातजाः श्रेष्ठाः काञ्चीपुरसमीपतः

तेभ्योऽपि ते श्रेष्ठतमाः स्कन्दजन्ममहीभवाः ॥
स्निग्धा निमग्नपर्वाणः सारवन्तः समाहिताः

ऋजवो मधुवर्णाभाः सुजाताः शारदा दृढाः ॥
स्नायुश्लिष्टाः सुनेत्राश्च सुपुङ्खाः कलवाससः

तैलधौताश्च कर्तव्या रुक्मपुङ्खविभूषणाः ॥
तथा विषमपर्वाणः फलैश्च व्रणवर्जितैः

एक त्रिपुङ्खं कर्तव्यं राजहंसच्छदोत्तरम् ॥
रुक्मपुङ्खसुवर्णाग्रमयःफलमनुत्तमम्

स्नायुबद्धं बलं तस्य रुक्मबन्धं तु कारयेत् ॥
वज्रैश्च लक्षणोपेतैश्चित्रितं तं तु कारयेत्

ग्रहणं तस्य कर्तव्यं सांवत्सरकरान्नृपैः ॥
तस्य पूजा सदा कार्या साभिषेकसमा भवेत्

यात्रायामभिषेके च मङ्गलेषु च कर्मसु ॥
सपताके तु तं चापं सपताकं तु कारयेत् ॥
मङ्गल्यं तन्नरेन्द्राणां कथितं भृगुनन्दन

ये चापरत्नं विनतं तु भूपाः सुवर्णरत्नोपचितं सदैव ॥
बाणेन साकं परिपूजयन्ति भवन्ति ते राम विपन्नदुःखाः

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चापशरलक्षणं नाम षोडशोऽध्यायः

2.17
॥ पुष्कर उवाच ॥
पुरा सुमेरुशिखरे काञ्चने रत्नपर्वते ॥
स्वर्गङ्गायास्तटे ब्रह्मा यज्ञं यजति भार्गव

तस्मिन्यज्ञे स ददृशे विघ्नं खे लोहदानवम् ॥
विघ्नस्य शमनं तस्य चिन्तयामास तत्त्ववित्

तदा चिन्तयतस्तस्य पुरुषः पावकाद्बभौ ॥
नीलोत्पलदलश्यामः स्वरुचा वञ्चितेक्षणः

प्रांशुः सुवदनः श्रीमान्बलेनाप्रतिमो भुवि ॥
स ववन्दे तदा गत्वा देवं कमलसम्भवम्

अभ्यनन्दन्त जातेन तेन देवास्सवासवाः ॥
तस्मात्स नन्दको नाम खङ्गरत्नमभूत्तदा

तं दृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा केशवं वाक्यमब्रवीत् ॥
खड्गं गृह्णीष्व गोप्तारं धर्मस्य जगतां पते

यज्ञविघ्नकरं हत्वा खड्गेनानेन केशव ॥
निपातय महाबाहो बलिनं लोहदानवम्

इत्येवमुक्तो जग्राह ग्रीवया तं जनार्दनः ॥
गृहीतमात्रे देवेन विकोशः समपद्यत

खड्गः कमलपत्राक्षो नीलोत्पलसमद्युतिः ॥
रत्नमुष्टिर्महान्राम निर्मलाकाशसन्निभः

एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्यदृश्यत तदा महान् ॥
करालः कृष्णवदनः शतबाहुर्महोदरः

प्रांशुः सुवृत्तदंष्ट्राग्रो बलवाँल्लौहदानवः ॥
यज्ञविघ्नार्थिनं प्राप्तं स दृष्ट्वा लोहदानवम्

खड्गमादाय वेगेन ययौ तं प्रति केशवः ॥
स केशवमनादृत्य देवाञ्छक्रपुरोगमान्

विद्रावयामास तदा गदया भीमवेगया ॥
तदा भग्नेषु देवेषु युद्धं कृत्वा हरिश्चिरम्

खड्गेन तस्य गात्राणि चिच्छेद मधुहा रणे ॥
खड्गच्छिन्नानि गात्राणि नानादेशेषु भूतले

निपेतुस्तस्य धर्मज्ञ शतशोऽथ सहस्रशः ॥
नन्दकस्य तु संस्पर्शात्तानि गात्राणि भार्गव

लोहीभूतानि सर्वाणि प्रसादात्केशवस्य तु ॥
हतायास्मै वरं प्रादाद्भगवान्मधुसूदनः

त्वदङ्गानि पवित्राणि भविष्यन्ति महीतले ॥
आयुधानि च तैर्लोके करिष्यन्तीह मानवाः

एवमुक्त्वा हरिर्देवो ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥
विना विघ्नं मखमिदं कुरु शीघ्रं जगद्गुरो

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा यज्ञेन मधुसूदनम् ॥
आत्मना पूजयामास सुसमिद्धमनोरथः

उत्पत्तिरुक्ता खड्गस्य लोहस्य च मया तव ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि खड्गलक्षणमुत्तमम्

प्रधानदेहसंभूतैर्दैत्यास्थिभिररिन्दम ॥
लोहं प्रधानं खड्गार्थे प्रशस्तं तद्विशेषतः

कटीकदूरऋषिकं वङ्गे शूर्पाकरेषु च ॥
विदेहेषु तथाङ्गेषु मध्यमं ग्रामचेदिषु

सहग्रामेषु नीपेषु तथा कालञ्जरेपि च ॥
लौहं प्रधानं तज्जानां खड्गानां शृणु लक्षणम्

कटीकदूरजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ॥
कायच्छिन्नास्तु ऋषिका मर्मघ्ना गुरवस्तथा

तीक्ष्णाश्छेदसहा वाङ्गा दृढा शूर्पारिकोद्भवाः ॥
सुहस्ताश्चैव विज्ञेया प्रभावन्तो विदेहजाः

अंगदेशोद्भवास्तीक्ष्णाश्चेदि देशसमुद्भवाः ॥
कालिञ्जरा भारसहास्तथा वक्ष्यामि लक्षणम्

सुप्रमाणांगुलास्ते तु श्रेष्ठा खड्गाः प्रमाणतः ॥
प्रमाणं तत्र विज्ञाय ततो हीनं न धारयेत्

प्रमाणाभ्यधिकं चैव च्छिन्नवंशं तथैव च ॥
शीघ्रः सुमधुरः शब्दो यस्य खड्गस्य भार्गव

किङ्किणी सदृशस्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ॥
खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते

करवीरपलाशाग्रसदृशस्य विशेषतः ॥
महीघृतसुगन्धश्च पद्मोत्पलसुगन्धिकः

वर्णतश्चोत्पलाकारः सवर्णो णगनस्य च ॥
समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खड्गेषु भार्गव

श्रीवृक्षपर्वता कारवंशपद्मनिभाश्च ये ॥
मङ्गल्यानां तथान्येषां सदृशा ये च भार्गव

काकोलूककबन्धाभा विषमाङ्गुलसंस्थिताः ॥
वंशानुगाः प्रभूताश्च न शस्तास्ते कदाचन

न खड्गे वदनं पश्येद्वृथा विवृणुयान्न च ।
उच्छिष्टो न स्पृशेत्खड्गं निशि कुर्याच्च शीर्षके ॥
दिवा च पूजयेदेनं गन्धमाल्यानुसंपदा

खड्गं प्रशस्तं मणिहेमचित्रं कोशे सदा चन्दनचूर्णयुक्ते ॥
संस्थापयेद्भूमिपतिः प्रयत्नाद्रक्षेत्तथैनं स्वशरीरवच्च

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे खड्गलक्षणं नाम सप्तदशोऽध्यायः

2.18
पुष्कर उवाच ॥
इति सम्भृतसम्भारो राज्ञस्सांवत्सरस्तथा ॥
कालेऽभिषेचनं कुर्यात्तं कालं कथयामि ते

मृते राज्ञि न कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ॥
तत्रास्य स्नपनं कार्यं विधिवत्तिलसर्षपैः

घोषयित्वा जयं चास्य सांवत्सरपुरोहितौ ॥
अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयेतां जनं शनैः

स सान्त्वयित्वा स्वजनं भुक्त्वा बन्धनगांस्तथा ॥
अभयं घोषयित्वा च कालाकांक्षी तथा भवेत्

नाभिषेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमासे च भार्गव ॥
न प्रसुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्प्रावृषि द्विज

न च भौमदिने राम चतुर्थ्यां न तथैव च ॥
नवम्यां नाभिषेक्तव्यः चतुर्दश्यां च भार्गव

ध्रुवाणि वैष्णवं शाक्रं हस्तपुष्ये तथैव च ॥
नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालाभिषेचने

नागश्चतुष्पदं विष्टिः किंस्तुघ्नः शकुनिस्तथा ॥
करणानि न शस्यन्ते व्यतीपातदिनं तधा

नक्षत्रमुल्काभिहतमुत्पाताभिहतं तथा ॥
सौरसूर्यकुजाक्रान्तं परिविष्टिञ्च भार्गव

मुहूर्ताश्चोक्तनक्षत्राः सतां मानहितप्रदाः ॥
कुजहोरा तथा नेष्टा सर्वत्र कुलिकस्तथा

वृषोऽथ कीटसिंहौ च कुम्भो लग्ने च शस्यते ॥
एतेषां जन्मलग्नाभ्यां यः स्यादुपचयस्थितः

तारा द्वितीया षष्ठी च चतुर्थी चाष्टमी च या ॥
नवमी च तथा शस्ता अनुकूलश्च चन्द्रमाः

सौम्याः केन्द्रगता लग्ना शुभाश्चैव त्रिकोणयोः ॥
पापाश्चोपचय स्थाने शस्तो लग्ने दिवाकरः

लग्ने नवांशः क्षितिजस्य वर्ज्यो वर्गस्तथा तस्य महानुभाव ॥
सूर्यस्य वर्गः सकलः प्रशस्तो राज्ञोऽभिषेके सग्रहो नृपाणाम्

॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽअभिषेककालनिर्णयं नामाष्टादशो ऽध्यायः

2.19
पुष्कर उवाच ॥
कार्या पौरन्दरी शांतिः प्रागेवास्य पुरोधसा ॥
प्राप्तेभिषेकदिवसे सोपवासः पुरोहितः

सोष्णीषः श्वेतवसनः सितचन्दनभूषितः ॥
सितमाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषितः

वेदिमुल्लिख्य यत्नेन कृत्वा च विधिवत्ततः ॥
जुहुयाद्वैष्णवान्मन्त्रांस्तथा शाक्रान्विचक्षणः

सावित्रान्वैश्वदेवांश्च सौम्यां च विधिवत्ततः ॥
शर्मवर्मगणं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम्

आयुष्यमभयं चैव तथा चैवापराजितम् ॥
सपातवन्तं कलशं तथा कुर्याच्च काञ्चनम्

वह्नेर्दक्षिणपार्श्वस्थः श्वेतचन्दनभूषितः ॥
श्वेतानुलेपनः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः

आसनस्थमुखं पश्येन्निमित्तानि हुताशने

पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंह दैवज्ञवाक्यान्निपुणं स्वरूपम् ॥
सांवत्सरस्याथ सदस्यमुख्याः सदस्यमुख्याश्च पुरोहितस्य

॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरंदरशांतिर्नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः

2.20
पुष्कर उवाच ॥
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः ॥
रथौघमेवनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः

अनुलोमसुगन्धश्च स्वस्तिकाकारसन्निभः ॥
वर्धमानाकृतिश्चैव नन्द्यावर्तनिभस्तथा

प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः ॥
स्वाहावमाने ज्वलनः स्वयं देवमुखं हविः

यदा भुङ्क्ते महाभाग तदा राज्ञो हितं भवेत् ॥
हविषस्तु यदा वह्नेर्नस्यात्सिमिसिमायितम्

न वर्जेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः ॥
पिपीलकाश्च धर्मज्ञ तदा भूयाज्जयी नृपः

मुक्ताहारमृणालाभे वह्नौ राज्ञां जयो भवेत् ॥
तथैव च जयं ब्रूयात्प्रस्तरस्य प्रदायिनि

संक्षेपतस्तेऽभिहितं मयाद्य यल्लक्षणं चारु हुताशनस्य ॥
सर्वाग्निकर्मस्वथ तेन विद्वान्भूयात्त्रिलोके तु जयी द्विजेन्द्र

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वह्निलक्षणं नाम विंशतितमोऽध्यायः