વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.16.20

2.16
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
ધનુર્દ્રવ્યત્રયં લોહં શૃઙ્ગં ચારુ ચ ભાર્ગવ ॥
જ્યાદ્રવ્યત્રિતયં ચર્મ વંશભંગં ત્વચસ્તથા

વંશત્વગ્વંશચાપં તુ કર્તવ્યં ભૃગુનન્દન ॥
અન્યેષુ રામ ચાપેષુ શેષદ્રવ્યમિદં ભવેત

પ્રમાણં નાત્ર નિર્દિષ્ટં ચાપયોઃ શાર્ઙ્ગલોહયોઃ ॥
દારુચાપપ્રમાણં તુ શ્રેષ્ઠં હસ્તચતુષ્ટયમ્

તદર્ધસમહીને તુ પ્રોક્તે મધ્યકનીયસી ॥
મુષ્ટિગ્રાહ્યાણિ વૃત્તાનિ મધ્યે સર્વાણિ કારયેત્

સ્વલ્પા કોટિસ્તુ વાર્ક્ષાણાં શાર્ઙ્ગલૌહમયી દ્વિજ ॥
કામિનીભ્રૂલતાકારા કોટિઃ કાર્યા સુસંસ્કૃતા

પૃથગ્વા દારુમિશ્રો વા લોહશાર્ઙ્ગે તુ કારયેત્ ॥
શાર્ઙ્ગં સ્નાયુચિતં કાર્યં રુક્મબિન્દુવિભૂષિતમ્

કુટિલસ્ફુટિતં ચાપં સચ્છિદ્રં ચ ન શસ્યતે ॥
હસ્તિભગ્ના દ્રુમા યે ચ વિદ્યુદ્દગ્ધાસ્તથા ચ યે

આરામદેવતાવેશ્મતાપસાશ્રમસંભવાઃ ॥
શ્મશાનસંભવા યે ચ ન તે કાર્યાઃ કથંચન

પ્રાણિનાં યઃ સજાત્યેન શૃઙ્ગી યુધિ નિપાતિતઃ ॥
તચ્છૃઙ્ગં વર્જયેચ્ચાપં નિત્યં શાર્ઙ્ગે વિચક્ષણઃ

લોહાનિ રામ ચત્વારિ શસ્યન્તે ચાપકર્મણિ ॥
સુવર્ણં રજતં તામ્રં તથા કૃષ્ણાયસં દ્વિજ

કાઞ્ચનં ચાપરત્નં તુ સરત્નમપિ કારયેત્ ॥
માહિષં શારભં શાર્ઙ્ગં રૌહીજં ચાપિ કારયેત્

વાર્ક્ષં ચન્દનજં શ્રેષ્ઠં વૈતસં ધાન્વતં તથા ॥
સાલશાલ્મલિકાશાનાં કકુભસ્યાઞ્જનસ્ય ચ

વંશસ્ય ચ મહાભાગ સર્વશ્રેષ્ઠતમં વિદુઃ ॥
શરદ્ગૃહીતૈઃ કાષ્ઠૈસ્તુ ચાપં કાર્યં પ્રયત્નતઃ

વંશાનામપિ તચ્છ્રેષ્ઠં યત્ર ગઙ્ગા મહાનદી ॥
સાલાનામપિ તચ્છ્રેષ્ઠં ગોમતી યત્ર ભાર્ગવ

વિતસ્તાકૂલજં શ્રેષ્ઠં વેતસીનાં તથૈવ વ ॥
એવં દ્રવ્યમયં કાર્યં ચાપં લક્ષણસંયુતમ્

ગ્રહણ લક્ષણં ચાસ્ય ભવિષ્યતિ ચ ખડ્ગવત્ ॥
સુખગ્રાહં દૃષ્ટિકાન્તં શરમોક્ષમુખં તથા

શ્લક્ષ્ણં શ્લિષ્ટં સુસંસ્થાનં સારવન્તં સુસંહતમ્ ॥
અવનામસુખં નિત્યં પુંનામનવલોત્કટમ્

એતદીદૃશકં શ્રેષ્ઠં ચાપરત્નં વિદુર્બુધાઃ ॥
રાજ્ઞા ચાપસ્ય કર્તવ્યા પૂજા બાણવરસ્ય ચ

નિત્યં દેવકુલે રામ ખડ્ગસ્ય ચ વિશેષતઃ ॥
અયસશ્ચાથ વંશસ્ય શરસ્યાથ શરો ભવેત્

શરવંશૌ ગ્રહીતવ્યૌ શરત્કાલે ભૃગૂત્તમ ॥
શરાઃ કિરાતજાઃ શ્રેષ્ઠાઃ કાઞ્ચીપુરસમીપતઃ

તેભ્યોઽપિ તે શ્રેષ્ઠતમાઃ સ્કન્દજન્મમહીભવાઃ ॥
સ્નિગ્ધા નિમગ્નપર્વાણઃ સારવન્તઃ સમાહિતાઃ

ઋજવો મધુવર્ણાભાઃ સુજાતાઃ શારદા દૃઢાઃ ॥
સ્નાયુશ્લિષ્ટાઃ સુનેત્રાશ્ચ સુપુઙ્ખાઃ કલવાસસઃ

તૈલધૌતાશ્ચ કર્તવ્યા રુક્મપુઙ્ખવિભૂષણાઃ ॥
તથા વિષમપર્વાણઃ ફલૈશ્ચ વ્રણવર્જિતૈઃ

એક ત્રિપુઙ્ખં કર્તવ્યં રાજહંસચ્છદોત્તરમ્ ॥
રુક્મપુઙ્ખસુવર્ણાગ્રમયઃફલમનુત્તમમ્

સ્નાયુબદ્ધં બલં તસ્ય રુક્મબન્ધં તુ કારયેત્ ॥
વજ્રૈશ્ચ લક્ષણોપેતૈશ્ચિત્રિતં તં તુ કારયેત્

ગ્રહણં તસ્ય કર્તવ્યં સાંવત્સરકરાન્નૃપૈઃ ॥
તસ્ય પૂજા સદા કાર્યા સાભિષેકસમા ભવેત્

યાત્રાયામભિષેકે ચ મઙ્ગલેષુ ચ કર્મસુ ॥
સપતાકે તુ તં ચાપં સપતાકં તુ કારયેત્ ॥
મઙ્ગલ્યં તન્નરેન્દ્રાણાં કથિતં ભૃગુનન્દન

યે ચાપરત્નં વિનતં તુ ભૂપાઃ સુવર્ણરત્નોપચિતં સદૈવ ॥
બાણેન સાકં પરિપૂજયન્તિ ભવન્તિ તે રામ વિપન્નદુઃખાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચાપશરલક્ષણં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ

2.17
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
પુરા સુમેરુશિખરે કાઞ્ચને રત્નપર્વતે ॥
સ્વર્ગઙ્ગાયાસ્તટે બ્રહ્મા યજ્ઞં યજતિ ભાર્ગવ

તસ્મિન્યજ્ઞે સ દદૃશે વિઘ્નં ખે લોહદાનવમ્ ॥
વિઘ્નસ્ય શમનં તસ્ય ચિન્તયામાસ તત્ત્વવિત્

તદા ચિન્તયતસ્તસ્ય પુરુષઃ પાવકાદ્બભૌ ॥
નીલોત્પલદલશ્યામઃ સ્વરુચા વઞ્ચિતેક્ષણઃ

પ્રાંશુઃ સુવદનઃ શ્રીમાન્બલેનાપ્રતિમો ભુવિ ॥
સ વવન્દે તદા ગત્વા દેવં કમલસમ્ભવમ્

અભ્યનન્દન્ત જાતેન તેન દેવાસ્સવાસવાઃ ॥
તસ્માત્સ નન્દકો નામ ખઙ્ગરત્નમભૂત્તદા

તં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્બ્રહ્મા કેશવં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
ખડ્ગં ગૃહ્ણીષ્વ ગોપ્તારં ધર્મસ્ય જગતાં પતે

યજ્ઞવિઘ્નકરં હત્વા ખડ્ગેનાનેન કેશવ ॥
નિપાતય મહાબાહો બલિનં લોહદાનવમ્

ઇત્યેવમુક્તો જગ્રાહ ગ્રીવયા તં જનાર્દનઃ ॥
ગૃહીતમાત્રે દેવેન વિકોશઃ સમપદ્યત

ખડ્ગઃ કમલપત્રાક્ષો નીલોત્પલસમદ્યુતિઃ ॥
રત્નમુષ્ટિર્મહાન્રામ નિર્મલાકાશસન્નિભઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વ્યદૃશ્યત તદા મહાન્ ॥
કરાલઃ કૃષ્ણવદનઃ શતબાહુર્મહોદરઃ

પ્રાંશુઃ સુવૃત્તદંષ્ટ્રાગ્રો બલવાઁલ્લૌહદાનવઃ ॥
યજ્ઞવિઘ્નાર્થિનં પ્રાપ્તં સ દૃષ્ટ્વા લોહદાનવમ્

ખડ્ગમાદાય વેગેન યયૌ તં પ્રતિ કેશવઃ ॥
સ કેશવમનાદૃત્ય દેવાઞ્છક્રપુરોગમાન્

વિદ્રાવયામાસ તદા ગદયા ભીમવેગયા ॥
તદા ભગ્નેષુ દેવેષુ યુદ્ધં કૃત્વા હરિશ્ચિરમ્

ખડ્ગેન તસ્ય ગાત્રાણિ ચિચ્છેદ મધુહા રણે ॥
ખડ્ગચ્છિન્નાનિ ગાત્રાણિ નાનાદેશેષુ ભૂતલે

નિપેતુસ્તસ્ય ધર્મજ્ઞ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
નન્દકસ્ય તુ સંસ્પર્શાત્તાનિ ગાત્રાણિ ભાર્ગવ

લોહીભૂતાનિ સર્વાણિ પ્રસાદાત્કેશવસ્ય તુ ॥
હતાયાસ્મૈ વરં પ્રાદાદ્ભગવાન્મધુસૂદનઃ

ત્વદઙ્ગાનિ પવિત્રાણિ ભવિષ્યન્તિ મહીતલે ॥
આયુધાનિ ચ તૈર્લોકે કરિષ્યન્તીહ માનવાઃ

એવમુક્ત્વા હરિર્દેવો બ્રાહ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
વિના વિઘ્નં મખમિદં કુરુ શીઘ્રં જગદ્ગુરો

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા યજ્ઞેન મધુસૂદનમ્ ॥
આત્મના પૂજયામાસ સુસમિદ્ધમનોરથઃ

ઉત્પત્તિરુક્તા ખડ્ગસ્ય લોહસ્ય ચ મયા તવ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ખડ્ગલક્ષણમુત્તમમ્

પ્રધાનદેહસંભૂતૈર્દૈત્યાસ્થિભિરરિન્દમ ॥
લોહં પ્રધાનં ખડ્ગાર્થે પ્રશસ્તં તદ્વિશેષતઃ

કટીકદૂરઋષિકં વઙ્ગે શૂર્પાકરેષુ ચ ॥
વિદેહેષુ તથાઙ્ગેષુ મધ્યમં ગ્રામચેદિષુ

સહગ્રામેષુ નીપેષુ તથા કાલઞ્જરેપિ ચ ॥
લૌહં પ્રધાનં તજ્જાનાં ખડ્ગાનાં શૃણુ લક્ષણમ્

કટીકદૂરજાતા યે દર્શનીયાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ॥
કાયચ્છિન્નાસ્તુ ઋષિકા મર્મઘ્ના ગુરવસ્તથા

તીક્ષ્ણાશ્છેદસહા વાઙ્ગા દૃઢા શૂર્પારિકોદ્ભવાઃ ॥
સુહસ્તાશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા પ્રભાવન્તો વિદેહજાઃ

અંગદેશોદ્ભવાસ્તીક્ષ્ણાશ્ચેદિ દેશસમુદ્ભવાઃ ॥
કાલિઞ્જરા ભારસહાસ્તથા વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

સુપ્રમાણાંગુલાસ્તે તુ શ્રેષ્ઠા ખડ્ગાઃ પ્રમાણતઃ ॥
પ્રમાણં તત્ર વિજ્ઞાય તતો હીનં ન ધારયેત્

પ્રમાણાભ્યધિકં ચૈવ ચ્છિન્નવંશં તથૈવ ચ ॥
શીઘ્રઃ સુમધુરઃ શબ્દો યસ્ય ખડ્ગસ્ય ભાર્ગવ

કિઙ્કિણી સદૃશસ્તસ્ય ધારણં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ॥
ખડ્ગઃ પદ્મપલાશાગ્રો મણ્ડલાગ્રશ્ચ શસ્યતે

કરવીરપલાશાગ્રસદૃશસ્ય વિશેષતઃ ॥
મહીઘૃતસુગન્ધશ્ચ પદ્મોત્પલસુગન્ધિકઃ

વર્ણતશ્ચોત્પલાકારઃ સવર્ણો ણગનસ્ય ચ ॥
સમાઙ્ગુલસ્થાઃ શસ્યન્તે વ્રણાઃ ખડ્ગેષુ ભાર્ગવ

શ્રીવૃક્ષપર્વતા કારવંશપદ્મનિભાશ્ચ યે ॥
મઙ્ગલ્યાનાં તથાન્યેષાં સદૃશા યે ચ ભાર્ગવ

કાકોલૂકકબન્ધાભા વિષમાઙ્ગુલસંસ્થિતાઃ ॥
વંશાનુગાઃ પ્રભૂતાશ્ચ ન શસ્તાસ્તે કદાચન

ન ખડ્ગે વદનં પશ્યેદ્વૃથા વિવૃણુયાન્ન ચ ।
ઉચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેત્ખડ્ગં નિશિ કુર્યાચ્ચ શીર્ષકે ॥
દિવા ચ પૂજયેદેનં ગન્ધમાલ્યાનુસંપદા

ખડ્ગં પ્રશસ્તં મણિહેમચિત્રં કોશે સદા ચન્દનચૂર્ણયુક્તે ॥
સંસ્થાપયેદ્ભૂમિપતિઃ પ્રયત્નાદ્રક્ષેત્તથૈનં સ્વશરીરવચ્ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ખડ્ગલક્ષણં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

2.18
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ઇતિ સમ્ભૃતસમ્ભારો રાજ્ઞસ્સાંવત્સરસ્તથા ॥
કાલેઽભિષેચનં કુર્યાત્તં કાલં કથયામિ તે

મૃતે રાજ્ઞિ ન કાલસ્ય નિયમોઽત્ર વિધીયતે ॥
તત્રાસ્ય સ્નપનં કાર્યં વિધિવત્તિલસર્ષપૈઃ

ઘોષયિત્વા જયં ચાસ્ય સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
અન્યાસનોપવિષ્ટસ્ય દર્શયેતાં જનં શનૈઃ

સ સાન્ત્વયિત્વા સ્વજનં ભુક્ત્વા બન્ધનગાંસ્તથા ॥
અભયં ઘોષયિત્વા ચ કાલાકાંક્ષી તથા ભવેત્

નાભિષેચ્યો નૃપશ્ચૈત્રે નાધિમાસે ચ ભાર્ગવ ॥
ન પ્રસુપ્તે તથા વિષ્ણૌ વિશેષાત્પ્રાવૃષિ દ્વિજ

ન ચ ભૌમદિને રામ ચતુર્થ્યાં ન તથૈવ ચ ॥
નવમ્યાં નાભિષેક્તવ્યઃ ચતુર્દશ્યાં ચ ભાર્ગવ

ધ્રુવાણિ વૈષ્ણવં શાક્રં હસ્તપુષ્યે તથૈવ ચ ॥
નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્યન્તે ભૂમિપાલાભિષેચને

નાગશ્ચતુષ્પદં વિષ્ટિઃ કિંસ્તુઘ્નઃ શકુનિસ્તથા ॥
કરણાનિ ન શસ્યન્તે વ્યતીપાતદિનં તધા

નક્ષત્રમુલ્કાભિહતમુત્પાતાભિહતં તથા ॥
સૌરસૂર્યકુજાક્રાન્તં પરિવિષ્ટિઞ્ચ ભાર્ગવ

મુહૂર્તાશ્ચોક્તનક્ષત્રાઃ સતાં માનહિતપ્રદાઃ ॥
કુજહોરા તથા નેષ્ટા સર્વત્ર કુલિકસ્તથા

વૃષોઽથ કીટસિંહૌ ચ કુમ્ભો લગ્ને ચ શસ્યતે ॥
એતેષાં જન્મલગ્નાભ્યાં યઃ સ્યાદુપચયસ્થિતઃ

તારા દ્વિતીયા ષષ્ઠી ચ ચતુર્થી ચાષ્ટમી ચ યા ॥
નવમી ચ તથા શસ્તા અનુકૂલશ્ચ ચન્દ્રમાઃ

સૌમ્યાઃ કેન્દ્રગતા લગ્ના શુભાશ્ચૈવ ત્રિકોણયોઃ ॥
પાપાશ્ચોપચય સ્થાને શસ્તો લગ્ને દિવાકરઃ

લગ્ને નવાંશઃ ક્ષિતિજસ્ય વર્જ્યો વર્ગસ્તથા તસ્ય મહાનુભાવ ॥
સૂર્યસ્ય વર્ગઃ સકલઃ પ્રશસ્તો રાજ્ઞોઽભિષેકે સગ્રહો નૃપાણામ્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદેઽઅભિષેકકાલનિર્ણયં નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ

2.19
પુષ્કર ઉવાચ ॥
કાર્યા પૌરન્દરી શાંતિઃ પ્રાગેવાસ્ય પુરોધસા ॥
પ્રાપ્તેભિષેકદિવસે સોપવાસઃ પુરોહિતઃ

સોષ્ણીષઃ શ્વેતવસનઃ સિતચન્દનભૂષિતઃ ॥
સિતમાલ્યોપવીતશ્ચ સર્વાભરણભૂષિતઃ

વેદિમુલ્લિખ્ય યત્નેન કૃત્વા ચ વિધિવત્તતઃ ॥
જુહુયાદ્વૈષ્ણવાન્મન્ત્રાંસ્તથા શાક્રાન્વિચક્ષણઃ

સાવિત્રાન્વૈશ્વદેવાંશ્ચ સૌમ્યાં ચ વિધિવત્તતઃ ॥
શર્મવર્મગણં ચૈવ તથા સ્વસ્ત્યયનં ગણમ્

આયુષ્યમભયં ચૈવ તથા ચૈવાપરાજિતમ્ ॥
સપાતવન્તં કલશં તથા કુર્યાચ્ચ કાઞ્ચનમ્

વહ્નેર્દક્ષિણપાર્શ્વસ્થઃ શ્વેતચન્દનભૂષિતઃ ॥
શ્વેતાનુલેપનઃ સ્રગ્વી સર્વાભરણભૂષિતઃ

આસનસ્થમુખં પશ્યેન્નિમિત્તાનિ હુતાશને

પશ્યેયુરન્યે ચ તથા નૃસિંહ દૈવજ્ઞવાક્યાન્નિપુણં સ્વરૂપમ્ ॥
સાંવત્સરસ્યાથ સદસ્યમુખ્યાઃ સદસ્યમુખ્યાશ્ચ પુરોહિતસ્ય

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પુરંદરશાંતિર્નામૈકોનવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.20
પુષ્કર ઉવાચ ॥
પ્રદક્ષિણાવર્તશિખસ્તપ્તજામ્બૂનદપ્રભઃ ॥
રથૌઘમેવનિર્ઘોષો વિધૂમશ્ચ હુતાશનઃ

અનુલોમસુગન્ધશ્ચ સ્વસ્તિકાકારસન્નિભઃ ॥
વર્ધમાનાકૃતિશ્ચૈવ નન્દ્યાવર્તનિભસ્તથા

પ્રસન્નાર્ચિર્મહાજ્વાલઃ સ્ફુલિઙ્ગરહિતો હિતઃ ॥
સ્વાહાવમાને જ્વલનઃ સ્વયં દેવમુખં હવિઃ

યદા ભુઙ્ક્તે મહાભાગ તદા રાજ્ઞો હિતં ભવેત્ ॥
હવિષસ્તુ યદા વહ્નેર્નસ્યાત્સિમિસિમાયિતમ્

ન વર્જેયુશ્ચ મધ્યેન માર્જારમૃગપક્ષિણઃ ॥
પિપીલકાશ્ચ ધર્મજ્ઞ તદા ભૂયાજ્જયી નૃપઃ

મુક્તાહારમૃણાલાભે વહ્નૌ રાજ્ઞાં જયો ભવેત્ ॥
તથૈવ ચ જયં બ્રૂયાત્પ્રસ્તરસ્ય પ્રદાયિનિ

સંક્ષેપતસ્તેઽભિહિતં મયાદ્ય યલ્લક્ષણં ચારુ હુતાશનસ્ય ॥
સર્વાગ્નિકર્મસ્વથ તેન વિદ્વાન્ભૂયાત્ત્રિલોકે તુ જયી દ્વિજેન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વહ્નિલક્ષણં નામ વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ