Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.151.155

2.151
// rāma uvāca // //
ajasraṃ karma me brūhi rājñāṃ rājīvalocana //
yacca kāryaṃ narendrāṇāṃ tadhā ca prativatsaram

// puṣkara uvāca // ///
dvimuhūrtāvaśeṣāyāṃ rātrau nidrāṃ tyajennṛpaḥ //
veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ paṭahānāṃ ca niḥsvanaiḥ

bandināṃ niḥsvanaiścaiva tathā maṅgalavādinām //
tataḥ paśyenmahīpālo gūḍhāṃśca puruṣānniśi

vijñāyante na ye loke tadīyā iti kenacit //
āyavyayasya śravaṇaṃ tataḥ kāryaṃ yathāvidhi

vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā rājā snānagṛhaṃ vrajet//
dattābhyaṅgaḥ pradoṣe tu kalpamutsāditastataḥ

snānaṃ kuryāttataḥ paścāddantadhāvanapūrvakam//
sauṣadhairmantrapūtaistu pānīyairvividhaiḥ śubhaiḥ

sandhyāmupāsya prayataḥ kṛtajapyaḥ samāhitaḥ //
agnyāgāraṃ praviśyātha vahnīn paśyetpurodhasā

hutān samyaktataḥ kuryādvāsudevasya cārcanam //
duḥsvapnaśamanaṃ karma tatra kuryātpurohitaḥ

svayaṃ caupasade vahnau pavitrāṃ juhuyānnṛpaḥ //
tarpayedudakairdevānpitṝnatha yathāvidhi

dadyāddvijātaye dhenuṃ savatsāṃ ca sakāñcanām/
śaktyā dhanaiḥ pūjayitvā dattāśīḥ satataṃ dvijaiḥ

/
anuliptastataḥ sragvī suvāsāścāpyalaṃkṛtaḥ //
darpaṇe ca mukhaṃ paśyetsasuvarṇe ca sarpiṣi

ājyaṃ prasannaṃ surabhi yadi syādvijayo bhavet // /
dīyamāne ca durgandhe patite ca bhayaṃ bhavet

vikṛtaṃ cenmukhaṃ paśyedrājā mṛtyumavāpnuyāt //
suprabhaṃ ca yadā paśyettadā tasya śubhaṃ bhavet

tatastu śṛṇuyādrājā sāṃvatsaramukhodgatam //
divase tithinakṣatre sarvāśubhavināśanam

bhiṣajāṃ ca vacaḥ kuryāttatastvārogyavardhanam //
maṅgalālambhanaṃ kṛtvā tataḥ paśyedgurūnnṛpaḥ

kṛtvāśīrgurubhiḥ paścādrājā gacchetsamantataḥ //
tatrasthānbrāhmaṇānpaśyedamātyānmantriṇastathā

prakṛtīśca mahābhāga pratīhāranibodhataḥ //
tatretihāsaśravaṇaṃ kuryātkiñcidatandritaḥ

tataḥ kāryārthināṃ kuryādyathādhīḥ kāryanirṇayam

vyavahārāṃstataḥ paśyetsamo bhūtvārimitrayoḥ //
tyaktvā sabhāṃ tataḥ kuryānmantraṃ tu saha mantribhiḥ

yatrāsya kaścittaṃ mantraṃ śṛṇuyānna kathañcana//
ekena saha taṃ kuryānna kuryādbahubhiḥ saha

na ca mūrkhairna cānāmaistathā nādhārmikairnṛpaḥ //
mantraṃ svadhiṣṭhitaṃ kuryādyena rāṣṭraṃ na dhāvati

rājñāṃ vināśamūlastu kathito mantravibhramaḥ //
nāśaheturbhavenmantraḥ kuprayuktastvamantravat

maṃtre suniścite siddhiḥ kathitā pṛthivīkṣitām //
kriyamāṇāni karmāṇi yasya vetti na kaścana

kṛtānyeva vijānāti sa rājā pṛthivīpatiḥ //
pṛthak ca mantribhirmantraṃ kṛtaṃ vai saṃhitaiḥ punaḥ

vicāryamātmanaḥ sādhu paścāttatra samāśrayet //
prajñābhimānī nṛpatirna mantrivacane rataḥ

kṣipraṃ vināśamāyāti taḍāgamiva kājalam //
ākāragūhanai rājño mantrarakṣā parā matā

ākārairiṅgitaiḥ prājñā mantraṃ jānanti paṇḍitāḥ //
sāṃvatsarāṇāṃ vaidyānāṃ mantriṇāṃ vacane rataḥ

rājā vibhūtimāpnoti ciraṃ yaśasi tiṣṭhati //
ta enaṃ mṛgayāsaktaṃ dhārayanti vipaścitaḥ

strīṣu māne tathākṣeṣu vṛthā jyāyāṃśca bhārgava //
karapraṇayane saktaṃ hiṃsāyāṃ ca narādhipam

tathā parokṣanindāyāṃ balavadvigrahe'pi ca //
anyeṣu cāpyanartheṣu prasaktaṃ vārayanti tam

mantraṃ kṛtvā tataḥ kuryādvyāyāmaṃ pṛthivīpatiḥ //
rathe nāge tathaivāśve khaḍge dhanuṣi cāpyatha

anyeṣu caiva śastreṣu niyuddheṣu tataḥ param //
padbhyāmudvartitaḥ snātaḥ paśyedviṣṇuṃ supūjitam

hutaṃ ca pāvakaṃ paśyedviprānpaśyetsupūjitān//
svāmino dakṣiṇābhiśca pūjitānbhṛgunandana

tato'nuliptaḥ surabhiḥ sragvī rucirabhūṣaṇaḥ //
suvāsā bhojanaṃ kuryādgītaṃ ca śṛṇuyāttadā

āptaṃ parīkṣitaṃ vahnau mṛgapakṣīṅgitaistathā//
pūrvaṃ parīkṣitaṃ cānyairjāṃgulyā cābhimantritam

viṣaghnāṃśca maṇīnrājā dhārayannauṣadhīṃstathā //
bhuktvā gṛhītatāmbūlaḥ parikramya viśeṣataḥ

śayane vāmapārśvena tataḥ śāstrāṇi cintayet //
koṣṭhāgārāyudhāgārānprati cāgryaṃ ca vāhanam

yodhāṃśca dṛṣṭvā cānvāsyā tataḥ sandhyā ca paścimā //
kāryāṇi cintayitvā ca preṣayitvā tataścarān //
antaḥpuracaro bhūtvā laghu bhuktvā tathā hitam

saveṇuvīṇāpaṭahasvanena seveta nidrāṃ kṛtapūrvarakṣām //
etadyaśasyaṃ hi narādhipānāmājasrikaṃ te kathitaṃ vidhānam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ājasriko nāmaikapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.152
// puṣkara uvāca //
rājā tu janmanakṣatre prati māsaṃ samācaret //
janmanaḥ kṣālanaṃ karma yattatpūrvaṃ mayeritam

puṣpasnānaṃ tataḥ kuryātpratimāsaṃ narādhipaḥ //
saṃkrāntau pūjayetsūryaṃ bālaminduṃ tathaiva ca

grahaṃ sampūjayedrājā nirgataṃ ravimaṇḍalāt//
agastyasyodaye kāryā tathā pūjā narādhipaiḥ

pūjayeccaturo māsānprasuptaṃ madhusūdanam //
proṣṭhapādāmale rakṣetpūjayecca śatakratum

navamyāmāśvayucchukle bhadrakālīṃ ca pūjayet //
ravau svātimanuprāpte kuryānnīrājanaṃ tathā

saṃvatsarātkoṭihomaṃ kuryācca ghṛtakevalam//
rājyasaṃvatsaragranthau kuryāttadrudrapūjanam//
karmāṇyathaitāni narādhipasya nityāni te rāma mayoditāni //
etāni kṛtvā vidhivannarendraściraṃ samāgrāṃ vasudhāṃ praśāsti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sāṃvatsarika varṇano nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.153
rāma uvāca //
kathaṃ hi caturo māsānkāryaṃ keśavapūjanam //
pārthivena suraśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
udyuktena sadā bhāvyaṃ rājñā bhṛgukulodvaha //
āṣāḍhaśuklapakṣānte rājā sthānamupāśrayet

adhṛṣyaṃ pararāṣṭrāṇāṃ prabhūtayavasendhanam //
toyopetaṃ vipaṅkaṃ ca prāvṛṭkālahataṃ tathā

yatrasthaśca svaviṣayaṃ sarvaṃ śaknoti rakṣitum //
tatrasthaścaturo māsānajāṃśca poṣayennṛpaḥ

snehapānairbahuvidhaiḥ pratipānaiśca bhārgava //
āṣāḍhaśuklapakṣānte daśamyūrddhvaṃ narādhipaḥ

utsavantu mahatkuryāddevasya cārcane rataḥ //
arcāyāṃ vā paṭe vāpi kṛtaṃ devamathārcayeta

devabhogamayaṃ viṣṇuṃ śrīsahāyamarindamam //
balibhirvividhābhistu puṣpairdhūpaiḥ sugandhibhiḥ

utsavaṃ tu mahatkuryāttataḥ pañcadinaṃ nṛpaḥ //
tataḥ prabhṛti nityaṃ syādvāsudevasya pūjanam

sāttvatairbhārgavaśreṣṭha sāṃvatsarapurohitaiḥ //
gītanṛtyaistathā devaṃ viśeṣeṇātra pūjayet

asminneva tathā kāle koṭihomaṃ samācaret //
kārtikyāṃ tatsamāptistu yathā bhavati bhārgava

śuklapakṣatribhāgentye kārtikasya tato nṛpaḥ //
utsavaṃ sumahatkuryāddevadevārcanaṃ tathā

vaikuṇṭhaṃ pūjayeddevamarcāyāmathavā paṭe //
mahādānaṃ tato dadyātprekṣyāṃ dadyāttathaiva ca

mallānāmatha jhallānāṃ naṭānāṃ nartakaiḥ saha //
yātrāvidhānaṃ sakalaṃ tathā kuryānmahīpatiḥ

etatkṛtvā tato yātrā deyā bhavati pārthivaiḥ //
śaratkāle gatātaṃkaiḥ puṣṭāśvarathakuñjaraiḥ

evaṃ ca rājñā caturo hi māsānpūjyo bhaveddevavaro hi hartā //
santyaktacihnaṃ madhusūdanaṃ ca saṃpūjya yātrābhimatapradā syāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne cāturmāsyavidhikathano nāma tripañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.154
// rāma uvāca//
śakrasampūjanaṃ kāryaṃ kathaṃ rājñā surottama //
samyagbhādrapade māsi tanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
asuraistu surā bhagnāḥ purā yuddhe bhṛgūttama //
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sarvabhūtahite ratam

te tu mūḍhāḥ surāḥ sarve nirjitā dānavairvadham //
tānuvāca tato brahmā kṣīrode madhusūdanam

gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve sa vaḥ śreyaḥ kariṣyati //
evamuktvā surāḥ sarve kṣīrode keśavaṃ yayuḥ

dadṛśuśca tadā devaṃ vāsudevaṃ jagadgurum //
amṛtādhmātameghābhaṃ śaṅkhacakragadādharam

tuṣṭuvuśca mahābhāgaṃ tridaśāstaṃ punaḥpunaḥ //
sarveṣāmīśvaraṃ devaṃ bhuvanasyaikakāraṇam

devā ūcuḥ //
namaste puṇḍarīkākṣa śaraṇāgatavatsala //
devāribaladarpaghna tridaśendrasukhaprada

cāmīkarābhavasana tārkṣyapravaraketana //
śeṣaparyaṅkaśayana lakṣmīhṛdayavallabha

surāsuraśiroratnanighṛṣṭacaraṇāmbuja //
unnidracārukamalavirājitakarāmbuja

sa caikadaiva bhagnānāmasmākamasurairbhavān //
gatistena sma samprāptā daityabhagnāstvadantikam

prasīda devadeveśa jahi tānasurādhamān //
ye'smākaṃ devadeveśa pīḍayanti sadaiva tu

bhagavānuvāca //
dhvajametaṃ pradāsyāmi bhavatāmarināśanam //
dṛṣṭamātreṇa yeneha vidraviṣyanti dānavāḥ

śrīpuṣkara uvāca //
evamuktvā dhvajaṃ teṣāṃ dadau viṣṇuranuttamam //
sauvarṇamucchritaṃ divyaṃ śakradhvajamiti śrutam

tamādāya surāḥ sarve prayayurdānavālayam//
devānupagatāñchrutvā dānavā niryayustataḥ

susannaddhabalāḥ sarve pragṛhītāyudhāstathā //
dṛṣṭvā devabalaṃ te ca śakraketuvirājitam

tattejasā mahābhāga mūrcchībhūtāḥ kṣaṇena tu //
mūrcchitāstu tato daityāstridaśairvinipātitāḥ

kecidbhagnā diśo jagmussamudraṃ viviśustataḥ //
tato labdhajayaḥ śakraḥ pūjayāmāsa taṃ dhvajam

pūjayitvā nṛpataye vasave pradadau tadā //
gargoktena vidhānena taṃ ca pūjitavānvasuḥ

tenāsya tuṣṭo maghavānidaṃ vacanamabravīt //
indra uvāca //
yepyanye bhūmipāḥ śreṣṭhāḥ śakradhvajamahotsavam

adya prabhṛti dharmajña kariṣyanti samāhitāḥ //
teṣāṃ tu vividhā vṛddhirbhaviṣyati sadā dvija

durbhikṣaṃ marako vyādhiḥ paracakrabhayaṃ tathā //
sarvāṇyetāni naśyanti kṛte śakradhvajotsave //

puṣkara uvāca //
tataḥ prabhṛti rājāno rāma śakramahotsavam //
kurvanti gargakathitaṃ sarvābhayavināśanam

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśakāri kīrtipradaṃ dharmaphalapradaṃ ca //
kāryaṃ narendrairvijayāya yatnācchakrotsavaṃ tatkathayāmi tubhyam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śakradhvajotpattivarṇano nāma catuḥpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.155
puṣkara uvāca //
śibirātpūrvadigbhāge bhūmibhāge tathā śubhe //
prāgudakpravaṇe deśe śakrārthaṃ bhavanaṃ śubham

vāsobhiḥ śayanaiḥ śuddhairnānārāgaistathaiva ca //
tataḥ śakradhvajasthānaṃ madhye saṃsthāpya yatnataḥ

maghavantaṃ paṭaṃ kuryāttasya bhāge tu dakṣiṇe

vāmabhāge paṭe kuryācchacīṃ devīṃ tathaiva ca //
proṣṭhapādasite pakṣe pratipatprabhṛti kramāt

tayostu pūjā kartavyā satataṃ vasudhādhipaiḥ //
vanapraveśavidhinā śakrayaṣṭiṃ tato nṛpa

ānayedgorathenātha vāyavaiḥ puruṣairatha //
arjunasyājakarṇasya priyakasya vacasya ca

suradāruṇaśca tathā tathaivodumbarasya ca //
candanasyātha vā rāma padmakasyātha vā yadi

alābhe sarvakāṣṭhānāṃ yaṣṭiṃ kurvīta vaiṇavīm //
suvarṇanaddhāṃ dharmajña tāṃ ca samyakpraveśayet

proṣṭhapādasite pakṣe aṣṭamyāṃ ripusūdana //
kramapramāṇā vijñeyā śakrayaṣṭistato nṛpa

caturbhiraṅgulairhīnā sāgre bhavati śarmadā //
aṣṭābhiśca tathā mūle chittvā toye yathā kṣipet

yāyāduddhṛtya nagaraṃ samyageva pravartate //
tasyāḥ praveśe nagaraṃ patākādhvajamāli ca

siktarājapathaṃ kuryāttathālaṃkṛtabālakam //
naṭanartakasaṅkīrṇaṃ tathā pūjitadaivatam

sampūjitagṛhaṃ rāma tathā pūjitavānayam //
paurairanugato rājā suvaṃśaiḥ phalapāṇibhiḥ

aṣṭamyāṃ vādyaghoṣeṇa tāṃ tu yaṣṭiṃ praveśayet //
prākchirāstāṃ tataḥ kuryādvastraiḥ saṃcchāditāṃ śubhaiḥ

pūjitāṃ pūjayettāntu yāvatsā dvādaśīphalam //
ekādaśyāṃ sopavāso nṛpaḥ kuryātprajāgaram

sāṃvatsareṇa sahito mantriṇā sapurodhasā //
rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ nāgareṇa janena tu

sthānesthāne mahābhāga deyā prekṣyā tathā madhu //
pūjayennṛtyagītena rātrau śakraṃ narādhipaḥ

dvādaśyāṃ tu śiraḥsnāto nṛpatiḥ prayatastataḥ //
yantreṇotthāpanaṃ kuryācchakraketoḥ samāhitaḥ

suyaṃtritaṃ tu taṃ kuryādgṛhaṃ stambhacatuṣṭayam //
pūjayettanmahābhāga gandhamālyānnasampadā

nityaṃ ca paṭayoḥ pūjā yaṣṭipūjāṃ ca kārayet //
balibhistu vicitrābhistathā brāhmaṇapūjanaiḥ

nityaṃ ca juhuyānmantrānpurodhāḥ śākravaiṣṇavān //
nityaṃ nṛtyena gītena tathā śakraṃ ca pūjayet

dvādaśyāṃ pūjayedrājā brāhmaṇāndhanasañcayaiḥ //
viśeṣeṇa ca dharmajña sāṃvatsara purohitau

utthāne ca praveśe ca śakrabhūyānnarādhipaḥ //
vakṣyamāṇena mantreṇa kālavitsapurohitaḥ

pūjayedutthitaṃ ketuṃ bhūṣaṇairvividhairapi //
chatreṇa ca tathā vastrairmālyadāmaistathaiva ca

evaṃ sampūjayedrāma tadā dinacatuṣṭayam //
pañcame divase prāpte śukraketuṃ visarjayet

pūjayitvā mahābhāga balena caturaṅgiṇā //
nītvā karīndraistritayaṃ tato nadyāṃ pravāhayet

vādyaghoṣeṇa mahatā saṃgītaṃ tatra kīrtitam //
paurā jānapadāstatra krīḍāṃ kuryustadāmbhasi //
utsavaṃ ca tathā kāryaṃ jalatīragatairmahat

etadvidhānaṃ nṛpatistu kṛtvā prāpnoti vṛddhiṃ dhanavāhanānām //
nāśaṃ tathā śatrugaṇasya rāma mahatprasādaṃ tridaśādhinātham

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śakradhvajotsavavarṇano nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ