Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.116.120

2.116
puṣkara uvāca //
āyuṣi karmaṇi kṣīṇe saṃprāpte maraṇe nṛṇām //
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

śarīramuparudhyātha kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai //
bhinatti prāṇasthānāni punarmarmāṇi caiva hi

śaityātprakupito vāyuśchidramanviṣyate tataḥ //
dve netre ca tathā karṇau dvau tu nāsāpuṭau tathā

ūrdhva tu sapta cchidrāṇi saptakaṃ vadanaṃ tathā //
etaiḥ prāṇo viniryāti prāyaśaḥ śubhakarmaṇām

adhaḥ pāyurupasthaṃ ca chidradvayamudāhṛtam //
chidradvayena tenātha mriyante'śubhakāriṇaḥ

mūrdhānaṃ yogināṃ bhittvā jīvo vrajati bhārgava //
athavā svecchayā rāma yena cecchanti yoginaḥ

antakāle tu saṃprāpte prāṇāpāneṣvavasthitaḥ //
tamasā saṃvṛte jñāne saṃvṛteṣu ca marmasu

sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaścālyate mātariśvanā //
sa jīvaścālyamānastu karmabhistaiḥ purātanaiḥ

aṣṭāṅgāṃ prāṇavṛttiṃ tāṃ śanaiścyāvayate dvija //
śarīraṃ prajahātyasmānniśvāsastu bhavettataḥ

cyavantaṃ jāyamānaṃ vā praviśantaṃ ca yoniṣu //
paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā

sa tu dehaparityāgakāle prāpte tadānagha //
tatkṣaṇādeva gṛhṇāti śarīramativāhikam

ūrdhvaṃ bhajanti bhūtāni trīṇyasmāttasya vigrahāt //
ākāśavāyutejāṃsi dve cādho bhṛgunandana

salilaṃ ca mahābhāga tathaiva ca vasundharā ///
evaṃ pañcatvamāpannaḥ puruṣastvabhidhīyate

evaṃ pañcatvamāpanne taddehamativāhikam //
bhayānakairmahāghorairnānāveṣadharaistathā

uccaistasya tadā baddhaṃ kālapāśena satvaram //
nīyate kālapuruṣairyāmyaṃ mārgaṃ sudustaram

taptāmbarīṣasaṃkāśaṃ tvayoguṇanibhaṃ mahat //
saṃtaptasikataṃ ghoraṃ tāmraparṇanibhaṃ tathā

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ mahītalam //
yamasya tu purī rāma ghorā saṃyamanī smṛtā

nīyate tena mārgeṇa tādṛśena tu tāṃ purīm //
ākṛṣyamāṇaṃ puruṣairyāmyairghorairmahītale

pīḍāmanubhavam̐statra mriyate na ca mānada //
atyarthaviṣamaḥ proktaḥ sa mārgo ghoradarśanaḥ////
viśvarūpadharo rāma bhuvi śītāvṛto mahān //
himaprapātabahulaścātiśītaḥ sudustaraḥ

andhakāravṛte durge garbhavāsopamastathā//
agnisaṃsparśavadanaiḥ kākakākolajambukaiḥ

makṣikādaṃśamaśakairāvṛtaḥ sarpavṛścikaiḥ //
bhakṣyamāṇo'pi tairjanturbhakṣyate cāpi rākṣasaiḥ

utkṛtyotkṛtya sahasā na ca prāṇairviyujyate //
mudgaraiścūrṇyate ghoraistudyate lohakaṇṭakaiḥ

kṣudhayā tṛṣayā caiva ghorayā cāpi pīḍyate //
dahyamāno'tighoreṇa saikatena ca nīyate

evaṃ saṃyāpyamānastu prāpyate yamamandiram //
daśabhiḥ sa muhūrtaistu panthānamatidustaram

prāpnoti bhīmanirghoṣaṃ durgandhibhayadarśanam //
tatkālaṃ sumahadvetti puruṣo devamāyayā

pāpānurūpaṃ tatkālaṃ tasya tatrābhijāyate //
kasyacidviśataṃ kālaṃ kasyacicchatasambhavam

kṣuttṛṣṇāsambhavāścaiva bhavantyatha mahābhayāḥ //
daṇḍapiṇḍasya dharmajña pretatvamupajāyate

preta loke sa vasati tataḥ saṃvatsaraṃ naraḥ //
sodakumbhamatonnādyaṃ bāndhavaistasya dīyate

dinedine yaddharmajña tadbhuṅkte nātra saṃśayaḥ //
na dīyate tu yasyaitatsa tu tatra yathā svayam

pūrvadattamathānnādyaṃ prāpnoti svayameva tu //
svayameva na dattaṃ tu tathā dātā na vidyate

na cāstyudakadātā ca sa tu tatparitapyate //
bāndhavaistūdakaṃ datta tatra tatrāsya jāyate

nadī śītajalā nāma bahupānīyasaṃyutā //
māsimāsi ca yacchrāddhaṃ tasya tatra pradīyate

tena tṛptimavāpnoti paramāṃ nātra saṃśayaḥ //
mānuṣyeṇa tu māsena pitṛloke dinaṃ smṛtam

/
pretaloke tu divaso mānuṣyeṇa vidhīyate //
tasmāddinedine deyaṃ pretāyānnaṃ tu vatsaram

evaṃ sa yāpyamānastu prāpnoti yamamandiram //
tataḥ paśyatyasau devaṃ pāpātmā ghoradarśanam

citraguptastatastasya jñātvā karma yathāvidham //
ājñāpayati dharmajña śubhaṃ vā yadi vāśubham

tataḥ śmaśānikā nāma devā yāmyā bhayāvahāḥ //
śītavātātapopetaṃ tadā rakṣanti mānavam

yatheha bandhane kaścidrakṣyate viṣamairnaraiḥ //
preta piṇḍaistato dattairdehamāpnoti bhārgava

bhogadehamiti proktaṃ kramādeva na saṃśayaḥ //
pretapiṇḍā na dīyante yasya tasya vimokṣaṇam

śmaśānikebhyo devebhya ākalpaṃ naiva vidyate //
tatrāsya yātanā ghorāḥ śītavātātapodbhavāḥ

tataḥ sapiṇḍīkaraṇe bāndhavaiśca kṛte naraḥ ///
pūrṇe saṃvatsare dehamato'nyaṃ pratipadyate

tataḥ sa narakaṃ yāti svargaṃ vā svena karmaṇā //
tataḥ sa kālaṃ vasati karmaṇāmanurūpataḥ

arvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarātkṛtam //
pretatvamapi tasyāpi proktaṃ saṃvatsaraṃ dhuvam

yairiṣṭaṃ vividhairyajñaiḥ pūjito yaiśca keśavaḥ //
pretalokaṃ na te yānti tathā ye samare hatāḥ

śmaśānikānāṃ devānāṃ bhavanti vaśagā na te//
pretalokaṃ prapadyante tathā ghoraṃ bhayāvaham

/
evaṃ yāmyena mārgeṇa yānti pāpā narādhamāḥ //
ārāmasadanaṃ yānti tathaiva drumaropakāḥ

śītalena tu mārgeṇa phalapuṣpavatā sukham //
chatradāśca sukhaṃ yānti mārgeṇa sasukhena te

yānamaśvatarīyuktamāsthāyopānahapradāḥ //
vimānairyānadā yānti tathā śayyāsanapradāḥ

gṛhadāḥ savihārantu yānti tṛptā jalapradāḥ //
bhakṣyairbhojyaistathā tṛptā yānti bhojanadāyinaḥ

dīpapradāḥ prakāśena yānti mārgeṇa te sukham //
pūjyamānā yamabhaṭairyānti bhaktā janārdanam

nāsti teṣāṃ bhayaṃ kiñcidihaloke paratra ca //
te tṛptāḥ sarvakāmaiśca tarasā yānti mānavāḥ //

buddhiṃ samāsthāya tu sāttvikīṃ ye bhaktāḥ sureśasya janārdanasya //
teṣāṃ gatistatra tu yatra rāma śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० sa० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne yamamārgavarṇanannāma ṣoḍaśottaraśatatamodhyāyaḥ

2.117
rāma uvāca //
bhagavañchrotumicchāmi ye narāḥ svargagāminaḥ //
kena dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tathā nirayagāminaḥ

puṣkara uvāca //
āśrameṣu yathokteṣu vartante ye dvijottamāḥ //
svadharmasaktāḥ satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ

vartante ye mahīpāla rājadharmānusārataḥ //
purohitamate yuktā rājānaḥ svargagāminaḥ

prajāsukhe sukhaṃ yeṣāṃ tadduḥkhe ye ca duḥkhitāḥ //
duṣṭanigrahakartāro jñeyāste svargagāminaḥ

svāmyarthe brāhmaṇārthe vā mitrakārye ca ye hatāḥ //
gograhe nihatā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

dehadhātūnparityajya salilāraṇyavahniṣu //
anāśane vā dharmajña mṛtāḥ syuḥ svargagāminaḥ

tīrthayātrāprasaktāśca nityamadhvani karṣitāḥ //
tapasā karṣitā ye ca te jñeyāḥ svargagāminaḥ

madhumāṃsanivṛttāśca nivṛttā madhupānataḥ //
kāmamaithunataścāpi vijñeyāḥ svargagāminaḥ

mātāpitṛparā dāntā gurubhaktāḥ priyaṃvadāḥ //
satyārjavaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

vaivāhikānāṃ vastrāṇāṃ prapāṇāṃ ye pradāyinaḥ //
udyānārāmakartāraste narāḥ svargagāminaḥ

taḍāgakūpakartārastathā kanyāpradāyakāḥ //
chatropānahadātāraste narāḥ svargagāminaḥ

indhanānāṃ pradātārastathā gogrāmadāyinaḥ //
gavāṃ śuśrūṣakā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

paropakārasaktāśca parabandhavivarjakāḥ //
pūjyapūjayitāraśca te narāḥ svargagāminaḥ

svādhyāyasaktā dhīmanto guruśuśrūṣaṇe ratāḥ //
upāsakāśca vṛddhānāṃ te jñeyāḥ svargagāminaḥ

pratiśrayapradātārastathā ye satradāyakāḥ //
bhaktā godevaviprāṇāṃ te narāḥ svargagāminaḥ

śrotāro ye ca dharmāṇāṃ ye tathā yajñayājinaḥ //
upavāsaratā ye ca te jñeyāḥ svargagāminaḥ

kleśānanubhavantīha śāstrādhyayanatatparāḥ //
śāstrāṇāṃ ca hite yuktāste jñeyāḥ svargagāminaḥ

ārtaprāṇapradā ye ca ye ca hiṃsāvivarjakāḥ //
apīḍakāśca bhūtānāṃ te narāḥ svargagāminaḥ//

daridrāya ca dātāraḥ prabhavaśca kṣamānvitāḥ //
yauvanasthāśca ye śāntāste narāḥ svargagāminaḥ

pautradauhitrasaṃyuktā ye tathā cirajīvinaḥ//
priyaṅkarāśca bālānāṃ te narāḥ svargagāminaḥ//
poṣakāṇāmanāthānāṃ ye caivodvāhakāriṇaḥ//
dvirāgamanadā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

grahāṇāṃ pūjakā ye ca ye tathā śrāddhakāriṇaḥ //
saṃvibhāgakarā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

sarvāsāṃ devatānāṃ ca ye ca pūjāratāḥ sadā //
sarvadānaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

ahatāśca tathā tatra kṛtvā karmātiduṣkaram //
kālenāpi mṛtā rāma te narāḥ svargagāminaḥ

ye bhaktimanto madhusūdanasya deveśvarasyāpratimasya nityam //
sattvena hīnā rajasā viyuktāste yānti nākaṃ surasaṃghapūjyāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne svargabhāgvarṇanannāma saptadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.118
puṣkara uvāca //
mahāpātakino ye ca ye ca pātakino janāḥ //
māṃsāśino narā ye ca tathā ye'gamyāgāminaḥ //
paradāraratā ye ca te vai nirayagāminaḥ

atikrāmanti ye bhāryāṃ pīḍayanti ca ye narān //
ye sabhāsvavanyante te vai nirayagāminaḥ

bahubhāryāśca bhāryāsu vartante na samaṃ ca ye //
ṛtukālaharā ye ca te vai nirayagāminaḥ/////
samyagbhartṛṣu yā nāryo vartante nāvalepataḥ //
apriye ca tathā saktā jñeyāstā nirayaṅgamāḥ

bhartāramavamanyante bhāṣante vipriyāṇi ca //
svātantryeṇa ca vartante jñātavyā nirayaṅgamāḥ

rājaśāstropadeśaṃ ye saṃtyajya vasudhādhipāḥ //
vartante sarvakāryeṣu te vai nirayagāminaḥ

varṇāśramoktaṃ vartante dharmaṃ tyaktvā tu ye narāḥ //
bahiḥśāstrānmahābhāga te vai nirayagāminaḥ

ayājyayājino ye ca kūṭasākṣyapradāśca ye //
tathānṛtaratā ye ca te vai nirayagāminaḥ

vyavahāreṣu ye saktāḥ pakṣapātābhidhāyinaḥ //
asamyagdarśino ye ca te vai nirayagāminaḥ

prekṣyamāṇe parijane miṣṭamaśnanti ye narāḥ //
asaṃvibhajya dharmajña te vai nirayagāminaḥ

bhṛtakāstu mahābhāga kurvante naiva ye bhṛtam //
anirdiṣṭabhujaścaiva te vai nirayagāminaḥ

vañcakā bhṛtakānāṃ ca tathaivāśritavañcakāḥ //
vañcakāśca tathā'nyeṣāṃ jñeyā nirayagāminaḥ

kṛtaghnā nirghṛṇā ye ca parasvādāyinaśca ye //
śaṭhācārāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

gavāṃ pānapravṛttānāṃ ye tathā vighnakāriṇaḥ //
tathā'nyeṣāṃ ca bhūtānāṃ te vai nirayagāminaḥ

dharmakāryapravṛttasya ye narā vighnakāriṇaḥ //
pāpaprotsāhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ

tyāginastvāśritānāṃ ye ṛtvijāṃ tyāginaśca ye //
yājyānāṃ ca gurūṇāṃ ca te vai nirayagāminaḥ

tyāgino devatānāṃ ca vahnīnāṃ tyāginaśca ye //
śāstrāṇāṃ tyāgino ye ca te vai nirayagāminaḥ

bālakātithiviprāṇāṃ surāṇāṃ caiva mānada //
ye ca pūrvabhujo nityaṃ te vai nirayagāminaḥ

rajasvalāṃ ca ye yānti ye ca preṣyakarā striyam //
viyoniṃ ye ca gacchanti te vai nirayagāminaḥ

śukraṃ tyajantyayonau ye tathākāśe ca nirghṛṇāḥ //
parvasvapi ca dharmajña te vai nirayagāminaḥ

anadhyāyeṣu ye rāma svādhyāyamiha kurvate //
nindati ca gurūnye vai te vai nirayagāminaḥ

devatānāṃ ca vedānāṃ brāhmaṇānāṃ ca nindakāḥ //
purāṇacaritānāṃ ca te vai nirayagāminaḥ

ye nāstikā narā rāma ye ca śraddhāvivarjitāḥ //
ahaṅkāragṛhītāśca te vai nirayagāminaḥ

kukarmasaktā manujāḥ sukarmaparivarjakāḥ //
svāmimitradruho ye ca te vai nirayagāminaḥ

ye ca droharatā rājñāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi //
suhṛdāmapi dharmajña te vai nirayagāminaḥ

ye tu paiśunyasaṃsaktāḥ paramarmaspṛśo'pi ca //
aśucaśca tathā martyāste vai nirayagāminaḥ

somavikrayiṇo ye ca bījavikrayiṇastathā //
ātmavikrayiṇo ye ca jñeyā nirayagāminaḥ

rajaḥ paśyanti dharmajña yeṣāṃ veśmani kanyakāḥ //
śulke ca dattā sā yaiśca te vai nirayagāminaḥ

brahmeśakeśavānāṃ ca ye narā bhedavādinaḥ //
tamo'bhibhūtāḥ paritaste vai nirayagāminaḥ

kulajānāṃ sapiṇḍānāṃ ye ca piṇḍavilopakāḥ //
aśrāddhadāśca pūrveṣāṃ te vai nirayagāminaḥ

kāmātmāno narā ye ca ye tathārthaparāyaṇāḥ //
ye ca dharmadviṣo loke te vai nirayagāminaḥ

nābhipaśyanti ye śaktyā dīnamāturamāśritam //
ārtaṃ ca nābhidhāvanti te vai nirayagāminaḥ

ye cāvahāsaṃ kurvanti dīnānāṃ mānagarvitāḥ //
anāgasaṃ paribhavantyete nirayagāminaḥ

pīḍāmathotpādya narasya rāma yathākathaṃcinnarakaṃ prayāti //
tasmātprayatnena vivarjanīyā parasya pīḍā manujena rāma ///

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nirayagāmivarṇanannāmāṣṭādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.119
// rāma uvāca //
nāmāni narakāṇāṃ ca yātanā vividhāstathā //
bhagavañchrotumicchāmi puṃsāṃ narakagāminām

puṣkara uvāca //
tāmisra mandhatāmisraṃ mahārauravarauravau //
narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakameva ca

saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam //
saṃghātaṃ ca sakākolaṃ kaśmalaṃ pūtimṛttikam

lohaśaṃkuṃ nṛbhīmaṃ ca manthānaṃ śālmaliṃ nadīm //
asipatravanaṃ caiva lohakāraṃ tathaiva ca

pātāleṣu mahābāho trīṃstrīnvṛddhikrameṇa tu //
ekaikasya tathaivāṣṭau dikṣu cāpi vidikṣvapi

sthitāstathā ye vijñeyā narakā ghoradarśanāḥ //
yāntyete pāpakarmāṇo narā yeṣu bhṛgūttama

ekasminnarake kecitkramādanye bahuṣvapi //
yāṃtyete mānavā rāma pīḍyamānāḥ punaḥpunaḥ

narakāṇāṃ narāṇāṃ tu yātanākāriṇaśca ye//
ghorarūpāstu te proktā dṛṣṭamātrabhayāvahāḥ

mārjārolūkagomāyugṛdhraśyenakharānanāḥ //
gajāśvoṣṭravarāhāṇāṃ siṃhānāṃ ca tathā pare

godhāmahiṣakākānāṃ madgusārasayostathā //
urabhrājapataṅgānāṃ sarpamūṣakayostathā

anyeṣāṃ caiva sattvānāṃ tathānye jaṭharā narāḥ //
skandānanāstathaivānye kabandhākāradarśanāḥ

bhīmānanā bhayakarā nānāyudhadharāstathā //
ugravāco durādharṣāḥ sarpavṛścikaveṣṭitāḥ

tailadroṇyāṃ narānkṣiptvā jvālayitvā hutāśanam //
susamiddhaṃ narānkāṃścitkvāthayanti punaḥpunaḥ

ambarīṣeṣu caivānyāṃstāmrapātreṣu cāparān //
ayaḥpātreṣu caivānyāndravadvahnikaṇeṣvapi

śūleṣu ropitānanyāñśuṣkāgnāvaparāṃstathā //
utkṛtya vipacantyetānanyāṃśchitvā tathā parān

kaśābhistāḍayantyanyāṃstathānyānapi mānavān //
bhojayanti mahābhāga vahnitaptānayoguḍān

pāṃsūnapi tathaivānyānvāntamanyatra cāparam //
viṣṭhāmanyatra ca kaphaṃ tathānyatra ca kaṇṭakān

anyatra vahnisaṃkāśāstathā bhārgava vālukāḥ //
pāyayanti tathānyatra vahnivarṇāṃ ca vāruṇīm

anyatra nārakāṇāṃ te chindantyaṅgāni bhāgaśaḥ //
pāṭayanti tathānyatra karapatraiḥ punaḥpunaḥ

pīḍayanti tathānyatra kṛtvā yantreṣu nārakān //
ulūkhalakṛtānanyānmusalaistāḍayanti ca

kumbhīgatāṃstathānyatra kumbhītaḥ kiñcidudgatān //
ghnanti mudgarakūṭena mahatīṃ vedanāṃ gatān

tvacamutkṛtya cānyatra śunāṃ narakavāsinaḥ //
tyajanti te ca bhakṣyante tīkṣṇadantairmuhurmuhuḥ

andhakāre tathānyatra bhīmagandhe bhayāvahe //
atyuṣṇe taiśca pātyante garbhavāsasame janāḥ

kākairgomāyubhiḥ sarpairvṛścikairmūṣakairapi //
makṣikābhiśca bhakṣyante teṣāmanyatra śāsanāt

anyatra śālmaliṃ ghoraṃ saṃtaptaṃ tīkṣṇakaṇṭakam //
sarpakīṭādibahulamāropyante narādhamāḥ

anyatra ca tathā ghorāṃ santaptāmayasaḥ śilām //
āliṅgante suduḥsparśā teṣāmeva tu śāsanāt

anyatrāsevyavasatau vasanti bhayapīḍitāḥ//
tatra teṣāṃ tu nāsākṣikarṇavaktreṣu mānada

praviśanti mahābhogāḥ kṛmayo māṃsabhojinaḥ //
kṣāranadyāṃ tathaivānye pātyante nārakānmuhuḥ

bahuśītāndhakāre ca pātyante narake pare //
raktatoyavahāmanye prapadyante mahānadīm

asipatravane cānye kṛṣyante bhīmadarśanāḥ //
tṛṣṇayā kṣudhayā cānye bādhyante tatra mānavāḥ

parānnapānaṃ lipsantastāḍyante kūṭamudgaraiḥ //
pāyayanti tathānyatra parānyamabhaṭāstathā

tīvradhūmamadhovaktrānbaddhvā vṛkṣeṣu mānada //
tvacotkartanamanyatra tilaśaḥ kriyate bhaṭaiḥ

kāṣṭhānyanyatra badhyante nārakāṇāṃ tathāsthiṣu //
kūṭāgārapramāṇaiśca tathā dehairbhayārditāḥ

sūcīvaktrāṃstathānyatra yāpyante kṣudhayā bhṛśam //
sicyante ca tathānyatra tailena ca guḍena ca

santaptena mahābhāga bhṛśaṃ duḥkhapradāyinām //
anyatra jātapiṭakāḥ srastajihvāḥ suvihvalāḥ

ghorātapavinikṣiptā bhakṣyante ca pipīlakaiḥ//
sūtreṇānyatra chidyante pādataḥ prabhṛti kramāt

tilaśo bhṛguśārdūla nārakāḥ parvatopamāḥ //
yāvacca teṣāṃ mūrdhānaṃ tāvadeva punaḥpunaḥ

kṛtvā ca piṣṭaṃ pacanaṃ pacyante'nye tathā bhṛśam //
ayaḥpātreṣu cānyatra tīkṣṇaśaṅkubhirāyasaiḥ

kriyante saṃyatā ghoraiḥ santapteṣu mahābhuja //
āpothyante tathānyatra vinigṛhya śilāsu te

garteṣu te mṛdaṃ dattvā pūryante musalairbhṛśam //
baddhāstambhe tathānyatra kṣipyante sāyakairnarāḥ //

śṛṅkhalābhiśca badhyante loṭhyante kaṇṭakeṣu ca //
gandhenānyatra bodhyante viṣameṇa punaḥpunaḥ

nārakaiśca tathā sattvairnānāveṣairbhayānakaiḥ //
yātanābhiśca bahvībhiryāpyante narake bhṛśam

anyonyasya ca māṃsāni bhakṣayantyapare tathā //
hā tāta māteti tathā krandamānāḥ punaḥpunaḥ

nindantaḥ svāni karmāṇi tāḍyamānāśca tairbhaṭaiḥ //
yātanābhiśca bahvībhiryāpyante bhṛgu nandana

vimuktanārakā hyanye vahnimanye suśītalam //
vijānanti mahābhāga sukhasparśatamaṃ tathā

/
vimukto nārakācchītātsukhoṣṇaṃ himasaṃcayam //
manyate sarvamevānyatsukhasparśatamaṃ tathā

narakebhyaśca śastrebhyo vimukto yo narādhamaḥ //
śastrāṇyanyāni jātāni sukhasparśasamāni ca

sukhaduḥkhe tu mānuṣye tridive kevalaṃ sukham //
narake duḥkhamevograṃ satataṃ bhṛgunandana

//
tṛṣṇā tatra kṣudhā tatra gandhastīvro bhayaṅkaraḥ //
yātanā vividhāḥ proktā bhayaṃ tatrātidāruṇam

durgandhikaṃṭakākīrṇaṃ tathā kuṇapasaṃkulam ////
keśāsthibahulaṃ bhīmaṃ narakaṃ duḥkhameva tu

ārtanādamahānādakākakravyādasaṃkulam //
kṛmikīṭapataṅgāḍhyaṃ pūyāsṛgbahulaṃ tathā

/
anyo'nyakleśasaṃyuktamanyo'nyakarṣakārakam //
anyo'nyatāḍakaṃ ghoraṃ tathā'nyonyabhayaṅkaram

evameteṣu te pāpā narakeṣu samāgatāḥ //
bahavaḥ khalu yāpyante mānavāḥ pāpakāriṇaḥ

yāvatteṣāṃ na pāpāni kṣayaṃ yānti bhṛgūttama //
tāvatte na vimucyante narakād ghoradarśanāt

atyantabhīmā narakāḥ sughorā bhayāvahavyālagaṇāvakīrṇāḥ //
bhaktiṃ vahantaḥ puruṣottamasya na yānti te bhārgavavaṃśamukhya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne narakayātanāvarṇanannāmaikonaviṃśatyuttaraśatatamodhyāyaḥ

2.120
rāma uvāca //
karmaṇā kena dharmajña narā narakavāsinaḥ //
kāṃ kāṃ yoniṃ prapadyante tiraśco brūhi tanmama

puṣkara uvāca //
amedhyamadhye kṛmayo mahāpātakino janāḥ //
bhavanti bahudhā bhūmyāṃ tataścaiva śilāsu te

tṛṇagucchalatāgulmadrumatvaṃ prāpyate kramāt //
bhavanti ca mṛgāḥ paścānnityaṃ vyādhabhayārditāḥ

brahmasvahāriṇo hiṃsrā raudrācārāḥ sadaiva tu //
aṭavyāṃ ghorarūpāyāṃ jāyante brahmarākṣasāḥ

paradāraratā mūḍhāḥ santaptāyāṃ tathā bhuvi //
kṛkalāsā hi jāyante piśācāścāpyanantaram //
aṭavyāṃ ghorarūpāyāṃ saṃśuṣkadrumakoṭare //
kṛṣṇāhayo hi jāyante tataḥ paścānna saṃśayaḥ

kūṭasākṣipradāḥ pāpāstvamedhye kṛmayaściram //
kṛtvā bhavanti sarpāste piśācāstadanantaram

gurumitradruhaḥ pāpā ye ca svā miduho janāḥ //
dvijaśiṣyadruhaścaiva kṛtaghnā nāstikāstathā

tyāgino bāndhavānāṃ ca tyāginaḥ śaraṇārthinām //
nikṣepahāriṇo ye ca kanyakākrayiṇaśca ye

amedhye kṛmayaḥ sarpā mṛgā vyālamṛgāstathā //
tato ghoragaṇopetā jāyante jambukāḥ khalāḥ

parasvahāriṇaḥ pāpāḥ kuñjarāsturagāḥ kharāḥ //
balīvardāstathaivoṣṭrā jāyante nātra saṃśayaḥ

hṛtaṃ yasya tu tairdravyaṃ tasya bhāgyānurūpataḥ //
ātmadoṣānusāreṇa jāyante dhaninastu te

candrārkagrahaṇe bhuktvā jāyante kuñjarā narāḥ //
āmaśrāddhaṃ tathā bhuktvā jāyante gṛdhrayoniṣu

asatpratigrahaṃ rāma gṛhītvā vānarāstathā //
āśābhaṅgaṃ tathā kṛtvā śṛgālāśca tathādhamāḥ

sūcakastu durācāro vāgurirnāma jāyate //
bahu kālaṃ mahābhāga bhūyobhūya iti śrutiḥ

māṃsabhugyāvatāṃ rāma māṃsamaśnāti dehinām //
tāvatāṃ yonimāpnoti bhūyobhūyo na saṃśayaḥ

bhoktavyāni ca taistasya rāma māṃsānyasaṃśayam //
yāvantaḥ prāṇino yena bahirvedyāṃ nipātitāḥ

tāvatyo yonayastena gantavyā bhṛgusattama ///
yonauyonau ca hantavyastenāsau nātra saṃśayaḥ

vāntāśī guṇapāśī ca pūyabhugrudhirāśinaḥ //
svakarmavicyutā varṇā jāyante pretayoniṣu

/
dhānyaṃ hṛtvā bhavatyākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ //
madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam

māṃsaṃ gṛdhro vasāṃ madgustailaṃ tailāpagaḥ khagaḥ //
cīrīvākastu lavaṇaṃ balākā śakunirdadhi

kauśeyaṃ tittirirhṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā ca darduraḥ //
karpāsaṃ tāntavaṃ krauñcaṃ gāṃ godhā vāgudo guḍam

chucchundariḥ śubhāngandhānpatraśākaṃ śikhī tathā //
makṣikāstu tathaivānnamakṛtānnaṃ tu śalyakaḥ

bheko bhavati hṛttvāgniṃ gṛhahārī ca taskaraḥ //
raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ

vṛko mṛgebhaṃ vyāghrāśvaṃ phalapuṣpaṃ tu markaṭaḥ ///
striyaṃ hṛtvā bhavedyakṣo yānamuṣṭraḥ paśūnajaḥ

yadvā tadvā paradravyamapahṛtya balānnaraḥ //
avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ //

tiryakṣu duḥkhaṃ paramaṃ viditvā pāpāni varjyāni nareṇa nityam //
bhaktiśca kāryā madhusūdanasya tayā sa duḥkhaṃ sakalaṃ jahāti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० sa० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne tiryagyonivarṇanannāma viṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ