વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.116.120

2.116
પુષ્કર ઉવાચ ॥
આયુષિ કર્મણિ ક્ષીણે સંપ્રાપ્તે મરણે નૃણામ્ ॥
ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ

શરીરમુપરુધ્યાથ કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ ॥
ભિનત્તિ પ્રાણસ્થાનાનિ પુનર્મર્માણિ ચૈવ હિ

શૈત્યાત્પ્રકુપિતો વાયુશ્છિદ્રમન્વિષ્યતે તતઃ ॥
દ્વે નેત્રે ચ તથા કર્ણૌ દ્વૌ તુ નાસાપુટૌ તથા

ઊર્ધ્વ તુ સપ્ત ચ્છિદ્રાણિ સપ્તકં વદનં તથા ॥
એતૈઃ પ્રાણો વિનિર્યાતિ પ્રાયશઃ શુભકર્મણામ્

અધઃ પાયુરુપસ્થં ચ છિદ્રદ્વયમુદાહૃતમ્ ॥
છિદ્રદ્વયેન તેનાથ મ્રિયન્તેઽશુભકારિણઃ

મૂર્ધાનં યોગિનાં ભિત્ત્વા જીવો વ્રજતિ ભાર્ગવ ॥
અથવા સ્વેચ્છયા રામ યેન ચેચ્છન્તિ યોગિનઃ

અન્તકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાણાપાનેષ્વવસ્થિતઃ ॥
તમસા સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ મર્મસુ

સ જીવો નાભ્યધિષ્ઠાનશ્ચાલ્યતે માતરિશ્વના ॥
સ જીવશ્ચાલ્યમાનસ્તુ કર્મભિસ્તૈઃ પુરાતનૈઃ

અષ્ટાઙ્ગાં પ્રાણવૃત્તિં તાં શનૈશ્ચ્યાવયતે દ્વિજ ॥
શરીરં પ્રજહાત્યસ્માન્નિશ્વાસસ્તુ ભવેત્તતઃ

ચ્યવન્તં જાયમાનં વા પ્રવિશન્તં ચ યોનિષુ ॥
પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા

સ તુ દેહપરિત્યાગકાલે પ્રાપ્તે તદાનઘ ॥
તત્ક્ષણાદેવ ગૃહ્ણાતિ શરીરમતિવાહિકમ્

ઊર્ધ્વં ભજન્તિ ભૂતાનિ ત્રીણ્યસ્માત્તસ્ય વિગ્રહાત્ ॥
આકાશવાયુતેજાંસિ દ્વે ચાધો ભૃગુનન્દન

સલિલં ચ મહાભાગ તથૈવ ચ વસુન્ધરા ॥।
એવં પઞ્ચત્વમાપન્નઃ પુરુષસ્ત્વભિધીયતે

એવં પઞ્ચત્વમાપન્ને તદ્દેહમતિવાહિકમ્ ॥
ભયાનકૈર્મહાઘોરૈર્નાનાવેષધરૈસ્તથા

ઉચ્ચૈસ્તસ્ય તદા બદ્ધં કાલપાશેન સત્વરમ્ ॥
નીયતે કાલપુરુષૈર્યામ્યં માર્ગં સુદુસ્તરમ્

તપ્તામ્બરીષસંકાશં ત્વયોગુણનિભં મહત્ ॥
સંતપ્તસિકતં ઘોરં તામ્રપર્ણનિભં તથા

ષડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં મહીતલમ્ ॥
યમસ્ય તુ પુરી રામ ઘોરા સંયમની સ્મૃતા

નીયતે તેન માર્ગેણ તાદૃશેન તુ તાં પુરીમ્ ॥
આકૃષ્યમાણં પુરુષૈર્યામ્યૈર્ઘોરૈર્મહીતલે

પીડામનુભવઁસ્તત્ર મ્રિયતે ન ચ માનદ ॥
અત્યર્થવિષમઃ પ્રોક્તઃ સ માર્ગો ઘોરદર્શનઃ॥॥
વિશ્વરૂપધરો રામ ભુવિ શીતાવૃતો મહાન્ ॥
હિમપ્રપાતબહુલશ્ચાતિશીતઃ સુદુસ્તરઃ

અન્ધકારવૃતે દુર્ગે ગર્ભવાસોપમસ્તથા॥
અગ્નિસંસ્પર્શવદનૈઃ કાકકાકોલજમ્બુકૈઃ

મક્ષિકાદંશમશકૈરાવૃતઃ સર્પવૃશ્ચિકૈઃ ॥
ભક્ષ્યમાણોઽપિ તૈર્જન્તુર્ભક્ષ્યતે ચાપિ રાક્ષસૈઃ

ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય સહસા ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે ॥
મુદ્ગરૈશ્ચૂર્ણ્યતે ઘોરૈસ્તુદ્યતે લોહકણ્ટકૈઃ

ક્ષુધયા તૃષયા ચૈવ ઘોરયા ચાપિ પીડ્યતે ॥
દહ્યમાનોઽતિઘોરેણ સૈકતેન ચ નીયતે

એવં સંયાપ્યમાનસ્તુ પ્રાપ્યતે યમમન્દિરમ્ ॥
દશભિઃ સ મુહૂર્તૈસ્તુ પન્થાનમતિદુસ્તરમ્

પ્રાપ્નોતિ ભીમનિર્ઘોષં દુર્ગન્ધિભયદર્શનમ્ ॥
તત્કાલં સુમહદ્વેત્તિ પુરુષો દેવમાયયા

પાપાનુરૂપં તત્કાલં તસ્ય તત્રાભિજાયતે ॥
કસ્યચિદ્વિશતં કાલં કસ્યચિચ્છતસમ્ભવમ્

ક્ષુત્તૃષ્ણાસમ્ભવાશ્ચૈવ ભવન્ત્યથ મહાભયાઃ ॥
દણ્ડપિણ્ડસ્ય ધર્મજ્ઞ પ્રેતત્વમુપજાયતે

પ્રેત લોકે સ વસતિ તતઃ સંવત્સરં નરઃ ॥
સોદકુમ્ભમતોન્નાદ્યં બાન્ધવૈસ્તસ્ય દીયતે

દિનેદિને યદ્ધર્મજ્ઞ તદ્ભુઙ્ક્તે નાત્ર સંશયઃ ॥
ન દીયતે તુ યસ્યૈતત્સ તુ તત્ર યથા સ્વયમ્

પૂર્વદત્તમથાન્નાદ્યં પ્રાપ્નોતિ સ્વયમેવ તુ ॥
સ્વયમેવ ન દત્તં તુ તથા દાતા ન વિદ્યતે

ન ચાસ્ત્યુદકદાતા ચ સ તુ તત્પરિતપ્યતે ॥
બાન્ધવૈસ્તૂદકં દત્ત તત્ર તત્રાસ્ય જાયતે

નદી શીતજલા નામ બહુપાનીયસંયુતા ॥
માસિમાસિ ચ યચ્છ્રાદ્ધં તસ્ય તત્ર પ્રદીયતે

તેન તૃપ્તિમવાપ્નોતિ પરમાં નાત્ર સંશયઃ ॥
માનુષ્યેણ તુ માસેન પિતૃલોકે દિનં સ્મૃતમ્

।
પ્રેતલોકે તુ દિવસો માનુષ્યેણ વિધીયતે ॥
તસ્માદ્દિનેદિને દેયં પ્રેતાયાન્નં તુ વત્સરમ્

એવં સ યાપ્યમાનસ્તુ પ્રાપ્નોતિ યમમન્દિરમ્ ॥
તતઃ પશ્યત્યસૌ દેવં પાપાત્મા ઘોરદર્શનમ્

ચિત્રગુપ્તસ્તતસ્તસ્ય જ્ઞાત્વા કર્મ યથાવિધમ્ ॥
આજ્ઞાપયતિ ધર્મજ્ઞ શુભં વા યદિ વાશુભમ્

તતઃ શ્મશાનિકા નામ દેવા યામ્યા ભયાવહાઃ ॥
શીતવાતાતપોપેતં તદા રક્ષન્તિ માનવમ્

યથેહ બન્ધને કશ્ચિદ્રક્ષ્યતે વિષમૈર્નરૈઃ ॥
પ્રેત પિણ્ડૈસ્તતો દત્તૈર્દેહમાપ્નોતિ ભાર્ગવ

ભોગદેહમિતિ પ્રોક્તં ક્રમાદેવ ન સંશયઃ ॥
પ્રેતપિણ્ડા ન દીયન્તે યસ્ય તસ્ય વિમોક્ષણમ્

શ્મશાનિકેભ્યો દેવેભ્ય આકલ્પં નૈવ વિદ્યતે ॥
તત્રાસ્ય યાતના ઘોરાઃ શીતવાતાતપોદ્ભવાઃ

તતઃ સપિણ્ડીકરણે બાન્ધવૈશ્ચ કૃતે નરઃ ॥।
પૂર્ણે સંવત્સરે દેહમતોઽન્યં પ્રતિપદ્યતે

તતઃ સ નરકં યાતિ સ્વર્ગં વા સ્વેન કર્મણા ॥
તતઃ સ કાલં વસતિ કર્મણામનુરૂપતઃ

અર્વાક્ સપિણ્ડીકરણં યસ્ય સંવત્સરાત્કૃતમ્ ॥
પ્રેતત્વમપિ તસ્યાપિ પ્રોક્તં સંવત્સરં ધુવમ્

યૈરિષ્ટં વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ પૂજિતો યૈશ્ચ કેશવઃ ॥
પ્રેતલોકં ન તે યાન્તિ તથા યે સમરે હતાઃ

શ્મશાનિકાનાં દેવાનાં ભવન્તિ વશગા ન તે॥
પ્રેતલોકં પ્રપદ્યન્તે તથા ઘોરં ભયાવહમ્

।
એવં યામ્યેન માર્ગેણ યાન્તિ પાપા નરાધમાઃ ॥
આરામસદનં યાન્તિ તથૈવ દ્રુમરોપકાઃ

શીતલેન તુ માર્ગેણ ફલપુષ્પવતા સુખમ્ ॥
છત્રદાશ્ચ સુખં યાન્તિ માર્ગેણ સસુખેન તે

યાનમશ્વતરીયુક્તમાસ્થાયોપાનહપ્રદાઃ ॥
વિમાનૈર્યાનદા યાન્તિ તથા શય્યાસનપ્રદાઃ

ગૃહદાઃ સવિહારન્તુ યાન્તિ તૃપ્તા જલપ્રદાઃ ॥
ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈસ્તથા તૃપ્તા યાન્તિ ભોજનદાયિનઃ

દીપપ્રદાઃ પ્રકાશેન યાન્તિ માર્ગેણ તે સુખમ્ ॥
પૂજ્યમાના યમભટૈર્યાન્તિ ભક્તા જનાર્દનમ્

નાસ્તિ તેષાં ભયં કિઞ્ચિદિહલોકે પરત્ર ચ ॥
તે તૃપ્તાઃ સર્વકામૈશ્ચ તરસા યાન્તિ માનવાઃ ॥

બુદ્ધિં સમાસ્થાય તુ સાત્ત્વિકીં યે ભક્તાઃ સુરેશસ્ય જનાર્દનસ્ય ॥
તેષાં ગતિસ્તત્ર તુ યત્ર રામ શ્વેતાઃ પુમાંસો ગતસર્વપાપાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સ૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને યમમાર્ગવર્ણનન્નામ ષોડશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ

2.117
રામ ઉવાચ ॥
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ યે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥
કેન ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ તથા નિરયગામિનઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
આશ્રમેષુ યથોક્તેષુ વર્તન્તે યે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્વધર્મસક્તાઃ સતતં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

વર્તન્તે યે મહીપાલ રાજધર્માનુસારતઃ ॥
પુરોહિતમતે યુક્તા રાજાનઃ સ્વર્ગગામિનઃ

પ્રજાસુખે સુખં યેષાં તદ્દુઃખે યે ચ દુઃખિતાઃ ॥
દુષ્ટનિગ્રહકર્તારો જ્ઞેયાસ્તે સ્વર્ગગામિનઃ

સ્વામ્યર્થે બ્રાહ્મણાર્થે વા મિત્રકાર્યે ચ યે હતાઃ ॥
ગોગ્રહે નિહતા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

દેહધાતૂન્પરિત્યજ્ય સલિલારણ્યવહ્નિષુ ॥
અનાશને વા ધર્મજ્ઞ મૃતાઃ સ્યુઃ સ્વર્ગગામિનઃ

તીર્થયાત્રાપ્રસક્તાશ્ચ નિત્યમધ્વનિ કર્ષિતાઃ ॥
તપસા કર્ષિતા યે ચ તે જ્ઞેયાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

મધુમાંસનિવૃત્તાશ્ચ નિવૃત્તા મધુપાનતઃ ॥
કામમૈથુનતશ્ચાપિ વિજ્ઞેયાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

માતાપિતૃપરા દાન્તા ગુરુભક્તાઃ પ્રિયંવદાઃ ॥
સત્યાર્જવરતા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

વૈવાહિકાનાં વસ્ત્રાણાં પ્રપાણાં યે પ્રદાયિનઃ ॥
ઉદ્યાનારામકર્તારસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

તડાગકૂપકર્તારસ્તથા કન્યાપ્રદાયકાઃ ॥
છત્રોપાનહદાતારસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

ઇન્ધનાનાં પ્રદાતારસ્તથા ગોગ્રામદાયિનઃ ॥
ગવાં શુશ્રૂષકા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

પરોપકારસક્તાશ્ચ પરબન્ધવિવર્જકાઃ ॥
પૂજ્યપૂજયિતારશ્ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

સ્વાધ્યાયસક્તા ધીમન્તો ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ ॥
ઉપાસકાશ્ચ વૃદ્ધાનાં તે જ્ઞેયાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

પ્રતિશ્રયપ્રદાતારસ્તથા યે સત્રદાયકાઃ ॥
ભક્તા ગોદેવવિપ્રાણાં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

શ્રોતારો યે ચ ધર્માણાં યે તથા યજ્ઞયાજિનઃ ॥
ઉપવાસરતા યે ચ તે જ્ઞેયાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

ક્લેશાનનુભવન્તીહ શાસ્ત્રાધ્યયનતત્પરાઃ ॥
શાસ્ત્રાણાં ચ હિતે યુક્તાસ્તે જ્ઞેયાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

આર્તપ્રાણપ્રદા યે ચ યે ચ હિંસાવિવર્જકાઃ ॥
અપીડકાશ્ચ ભૂતાનાં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ॥

દરિદ્રાય ચ દાતારઃ પ્રભવશ્ચ ક્ષમાન્વિતાઃ ॥
યૌવનસ્થાશ્ચ યે શાન્તાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

પૌત્રદૌહિત્રસંયુક્તા યે તથા ચિરજીવિનઃ॥
પ્રિયઙ્કરાશ્ચ બાલાનાં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ॥
પોષકાણામનાથાનાં યે ચૈવોદ્વાહકારિણઃ॥
દ્વિરાગમનદા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

ગ્રહાણાં પૂજકા યે ચ યે તથા શ્રાદ્ધકારિણઃ ॥
સંવિભાગકરા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

સર્વાસાં દેવતાનાં ચ યે ચ પૂજારતાઃ સદા ॥
સર્વદાનરતા યે ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

અહતાશ્ચ તથા તત્ર કૃત્વા કર્માતિદુષ્કરમ્ ॥
કાલેનાપિ મૃતા રામ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

યે ભક્તિમન્તો મધુસૂદનસ્ય દેવેશ્વરસ્યાપ્રતિમસ્ય નિત્યમ્ ॥
સત્ત્વેન હીના રજસા વિયુક્તાસ્તે યાન્તિ નાકં સુરસંઘપૂજ્યાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સ્વર્ગભાગ્વર્ણનન્નામ સપ્તદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.118
પુષ્કર ઉવાચ ॥
મહાપાતકિનો યે ચ યે ચ પાતકિનો જનાઃ ॥
માંસાશિનો નરા યે ચ તથા યેઽગમ્યાગામિનઃ ॥
પરદારરતા યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

અતિક્રામન્તિ યે ભાર્યાં પીડયન્તિ ચ યે નરાન્ ॥
યે સભાસ્વવન્યન્તે તે વૈ નિરયગામિનઃ

બહુભાર્યાશ્ચ ભાર્યાસુ વર્તન્તે ન સમં ચ યે ॥
ઋતુકાલહરા યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ॥॥।
સમ્યગ્ભર્તૃષુ યા નાર્યો વર્તન્તે નાવલેપતઃ ॥
અપ્રિયે ચ તથા સક્તા જ્ઞેયાસ્તા નિરયઙ્ગમાઃ

ભર્તારમવમન્યન્તે ભાષન્તે વિપ્રિયાણિ ચ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ચ વર્તન્તે જ્ઞાતવ્યા નિરયઙ્ગમાઃ

રાજશાસ્ત્રોપદેશં યે સંત્યજ્ય વસુધાધિપાઃ ॥
વર્તન્તે સર્વકાર્યેષુ તે વૈ નિરયગામિનઃ

વર્ણાશ્રમોક્તં વર્તન્તે ધર્મં ત્યક્ત્વા તુ યે નરાઃ ॥
બહિઃશાસ્ત્રાન્મહાભાગ તે વૈ નિરયગામિનઃ

અયાજ્યયાજિનો યે ચ કૂટસાક્ષ્યપ્રદાશ્ચ યે ॥
તથાનૃતરતા યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

વ્યવહારેષુ યે સક્તાઃ પક્ષપાતાભિધાયિનઃ ॥
અસમ્યગ્દર્શિનો યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

પ્રેક્ષ્યમાણે પરિજને મિષ્ટમશ્નન્તિ યે નરાઃ ॥
અસંવિભજ્ય ધર્મજ્ઞ તે વૈ નિરયગામિનઃ

ભૃતકાસ્તુ મહાભાગ કુર્વન્તે નૈવ યે ભૃતમ્ ॥
અનિર્દિષ્ટભુજશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ

વઞ્ચકા ભૃતકાનાં ચ તથૈવાશ્રિતવઞ્ચકાઃ ॥
વઞ્ચકાશ્ચ તથાઽન્યેષાં જ્ઞેયા નિરયગામિનઃ

કૃતઘ્ના નિર્ઘૃણા યે ચ પરસ્વાદાયિનશ્ચ યે ॥
શઠાચારાશ્ચ મિત્રાણાં તે વૈ નિરયગામિનઃ

ગવાં પાનપ્રવૃત્તાનાં યે તથા વિઘ્નકારિણઃ ॥
તથાઽન્યેષાં ચ ભૂતાનાં તે વૈ નિરયગામિનઃ

ધર્મકાર્યપ્રવૃત્તસ્ય યે નરા વિઘ્નકારિણઃ ॥
પાપપ્રોત્સાહકાશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ

ત્યાગિનસ્ત્વાશ્રિતાનાં યે ઋત્વિજાં ત્યાગિનશ્ચ યે ॥
યાજ્યાનાં ચ ગુરૂણાં ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

ત્યાગિનો દેવતાનાં ચ વહ્નીનાં ત્યાગિનશ્ચ યે ॥
શાસ્ત્રાણાં ત્યાગિનો યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

બાલકાતિથિવિપ્રાણાં સુરાણાં ચૈવ માનદ ॥
યે ચ પૂર્વભુજો નિત્યં તે વૈ નિરયગામિનઃ

રજસ્વલાં ચ યે યાન્તિ યે ચ પ્રેષ્યકરા સ્ત્રિયમ્ ॥
વિયોનિં યે ચ ગચ્છન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ

શુક્રં ત્યજન્ત્યયોનૌ યે તથાકાશે ચ નિર્ઘૃણાઃ ॥
પર્વસ્વપિ ચ ધર્મજ્ઞ તે વૈ નિરયગામિનઃ

અનધ્યાયેષુ યે રામ સ્વાધ્યાયમિહ કુર્વતે ॥
નિન્દતિ ચ ગુરૂન્યે વૈ તે વૈ નિરયગામિનઃ

દેવતાનાં ચ વેદાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ નિન્દકાઃ ॥
પુરાણચરિતાનાં ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

યે નાસ્તિકા નરા રામ યે ચ શ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ ॥
અહઙ્કારગૃહીતાશ્ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

કુકર્મસક્તા મનુજાઃ સુકર્મપરિવર્જકાઃ ॥
સ્વામિમિત્રદ્રુહો યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

યે ચ દ્રોહરતા રાજ્ઞાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ ॥
સુહૃદામપિ ધર્મજ્ઞ તે વૈ નિરયગામિનઃ

યે તુ પૈશુન્યસંસક્તાઃ પરમર્મસ્પૃશોઽપિ ચ ॥
અશુચશ્ચ તથા મર્ત્યાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ

સોમવિક્રયિણો યે ચ બીજવિક્રયિણસ્તથા ॥
આત્મવિક્રયિણો યે ચ જ્ઞેયા નિરયગામિનઃ

રજઃ પશ્યન્તિ ધર્મજ્ઞ યેષાં વેશ્મનિ કન્યકાઃ ॥
શુલ્કે ચ દત્તા સા યૈશ્ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ

બ્રહ્મેશકેશવાનાં ચ યે નરા ભેદવાદિનઃ ॥
તમોઽભિભૂતાઃ પરિતસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ

કુલજાનાં સપિણ્ડાનાં યે ચ પિણ્ડવિલોપકાઃ ॥
અશ્રાદ્ધદાશ્ચ પૂર્વેષાં તે વૈ નિરયગામિનઃ

કામાત્માનો નરા યે ચ યે તથાર્થપરાયણાઃ ॥
યે ચ ધર્મદ્વિષો લોકે તે વૈ નિરયગામિનઃ

નાભિપશ્યન્તિ યે શક્ત્યા દીનમાતુરમાશ્રિતમ્ ॥
આર્તં ચ નાભિધાવન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ

યે ચાવહાસં કુર્વન્તિ દીનાનાં માનગર્વિતાઃ ॥
અનાગસં પરિભવન્ત્યેતે નિરયગામિનઃ

પીડામથોત્પાદ્ય નરસ્ય રામ યથાકથંચિન્નરકં પ્રયાતિ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન વિવર્જનીયા પરસ્ય પીડા મનુજેન રામ ॥।

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને નિરયગામિવર્ણનન્નામાષ્ટાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.119
॥ રામ ઉવાચ ॥
નામાનિ નરકાણાં ચ યાતના વિવિધાસ્તથા ॥
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પુંસાં નરકગામિનામ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
તામિસ્ર મન્ધતામિસ્રં મહારૌરવરૌરવૌ ॥
નરકં કાલસૂત્રં ચ મહાનરકમેવ ચ

સંજીવનં મહાવીચિં તપનં સંપ્રતાપનમ્ ॥
સંઘાતં ચ સકાકોલં કશ્મલં પૂતિમૃત્તિકમ્

લોહશંકું નૃભીમં ચ મન્થાનં શાલ્મલિં નદીમ્ ॥
અસિપત્રવનં ચૈવ લોહકારં તથૈવ ચ

પાતાલેષુ મહાબાહો ત્રીંસ્ત્રીન્વૃદ્ધિક્રમેણ તુ ॥
એકૈકસ્ય તથૈવાષ્ટૌ દિક્ષુ ચાપિ વિદિક્ષ્વપિ

સ્થિતાસ્તથા યે વિજ્ઞેયા નરકા ઘોરદર્શનાઃ ॥
યાન્ત્યેતે પાપકર્માણો નરા યેષુ ભૃગૂત્તમ

એકસ્મિન્નરકે કેચિત્ક્રમાદન્યે બહુષ્વપિ ॥
યાંત્યેતે માનવા રામ પીડ્યમાનાઃ પુનઃપુનઃ

નરકાણાં નરાણાં તુ યાતનાકારિણશ્ચ યે॥
ઘોરરૂપાસ્તુ તે પ્રોક્તા દૃષ્ટમાત્રભયાવહાઃ

માર્જારોલૂકગોમાયુગૃધ્રશ્યેનખરાનનાઃ ॥
ગજાશ્વોષ્ટ્રવરાહાણાં સિંહાનાં ચ તથા પરે

ગોધામહિષકાકાનાં મદ્ગુસારસયોસ્તથા ॥
ઉરભ્રાજપતઙ્ગાનાં સર્પમૂષકયોસ્તથા

અન્યેષાં ચૈવ સત્ત્વાનાં તથાન્યે જઠરા નરાઃ ॥
સ્કન્દાનનાસ્તથૈવાન્યે કબન્ધાકારદર્શનાઃ

ભીમાનના ભયકરા નાનાયુધધરાસ્તથા ॥
ઉગ્રવાચો દુરાધર્ષાઃ સર્પવૃશ્ચિકવેષ્ટિતાઃ

તૈલદ્રોણ્યાં નરાન્ક્ષિપ્ત્વા જ્વાલયિત્વા હુતાશનમ્ ॥
સુસમિદ્ધં નરાન્કાંશ્ચિત્ક્વાથયન્તિ પુનઃપુનઃ

અમ્બરીષેષુ ચૈવાન્યાંસ્તામ્રપાત્રેષુ ચાપરાન્ ॥
અયઃપાત્રેષુ ચૈવાન્યાન્દ્રવદ્વહ્નિકણેષ્વપિ

શૂલેષુ રોપિતાનન્યાઞ્શુષ્કાગ્નાવપરાંસ્તથા ॥
ઉત્કૃત્ય વિપચન્ત્યેતાનન્યાંશ્છિત્વા તથા પરાન્

કશાભિસ્તાડયન્ત્યન્યાંસ્તથાન્યાનપિ માનવાન્ ॥
ભોજયન્તિ મહાભાગ વહ્નિતપ્તાનયોગુડાન્

પાંસૂનપિ તથૈવાન્યાન્વાન્તમન્યત્ર ચાપરમ્ ॥
વિષ્ઠામન્યત્ર ચ કફં તથાન્યત્ર ચ કણ્ટકાન્

અન્યત્ર વહ્નિસંકાશાસ્તથા ભાર્ગવ વાલુકાઃ ॥
પાયયન્તિ તથાન્યત્ર વહ્નિવર્ણાં ચ વારુણીમ્

અન્યત્ર નારકાણાં તે છિન્દન્ત્યઙ્ગાનિ ભાગશઃ ॥
પાટયન્તિ તથાન્યત્ર કરપત્રૈઃ પુનઃપુનઃ

પીડયન્તિ તથાન્યત્ર કૃત્વા યન્ત્રેષુ નારકાન્ ॥
ઉલૂખલકૃતાનન્યાન્મુસલૈસ્તાડયન્તિ ચ

કુમ્ભીગતાંસ્તથાન્યત્ર કુમ્ભીતઃ કિઞ્ચિદુદ્ગતાન્ ॥
ઘ્નન્તિ મુદ્ગરકૂટેન મહતીં વેદનાં ગતાન્

ત્વચમુત્કૃત્ય ચાન્યત્ર શુનાં નરકવાસિનઃ ॥
ત્યજન્તિ તે ચ ભક્ષ્યન્તે તીક્ષ્ણદન્તૈર્મુહુર્મુહુઃ

અન્ધકારે તથાન્યત્ર ભીમગન્ધે ભયાવહે ॥
અત્યુષ્ણે તૈશ્ચ પાત્યન્તે ગર્ભવાસસમે જનાઃ

કાકૈર્ગોમાયુભિઃ સર્પૈર્વૃશ્ચિકૈર્મૂષકૈરપિ ॥
મક્ષિકાભિશ્ચ ભક્ષ્યન્તે તેષામન્યત્ર શાસનાત્

અન્યત્ર શાલ્મલિં ઘોરં સંતપ્તં તીક્ષ્ણકણ્ટકમ્ ॥
સર્પકીટાદિબહુલમારોપ્યન્તે નરાધમાઃ

અન્યત્ર ચ તથા ઘોરાં સન્તપ્તામયસઃ શિલામ્ ॥
આલિઙ્ગન્તે સુદુઃસ્પર્શા તેષામેવ તુ શાસનાત્

અન્યત્રાસેવ્યવસતૌ વસન્તિ ભયપીડિતાઃ॥
તત્ર તેષાં તુ નાસાક્ષિકર્ણવક્ત્રેષુ માનદ

પ્રવિશન્તિ મહાભોગાઃ કૃમયો માંસભોજિનઃ ॥
ક્ષારનદ્યાં તથૈવાન્યે પાત્યન્તે નારકાન્મુહુઃ

બહુશીતાન્ધકારે ચ પાત્યન્તે નરકે પરે ॥
રક્તતોયવહામન્યે પ્રપદ્યન્તે મહાનદીમ્

અસિપત્રવને ચાન્યે કૃષ્યન્તે ભીમદર્શનાઃ ॥
તૃષ્ણયા ક્ષુધયા ચાન્યે બાધ્યન્તે તત્ર માનવાઃ

પરાન્નપાનં લિપ્સન્તસ્તાડ્યન્તે કૂટમુદ્ગરૈઃ ॥
પાયયન્તિ તથાન્યત્ર પરાન્યમભટાસ્તથા

તીવ્રધૂમમધોવક્ત્રાન્બદ્ધ્વા વૃક્ષેષુ માનદ ॥
ત્વચોત્કર્તનમન્યત્ર તિલશઃ ક્રિયતે ભટૈઃ

કાષ્ઠાન્યન્યત્ર બધ્યન્તે નારકાણાં તથાસ્થિષુ ॥
કૂટાગારપ્રમાણૈશ્ચ તથા દેહૈર્ભયાર્દિતાઃ

સૂચીવક્ત્રાંસ્તથાન્યત્ર યાપ્યન્તે ક્ષુધયા ભૃશમ્ ॥
સિચ્યન્તે ચ તથાન્યત્ર તૈલેન ચ ગુડેન ચ

સન્તપ્તેન મહાભાગ ભૃશં દુઃખપ્રદાયિનામ્ ॥
અન્યત્ર જાતપિટકાઃ સ્રસ્તજિહ્વાઃ સુવિહ્વલાઃ

ઘોરાતપવિનિક્ષિપ્તા ભક્ષ્યન્તે ચ પિપીલકૈઃ॥
સૂત્રેણાન્યત્ર છિદ્યન્તે પાદતઃ પ્રભૃતિ ક્રમાત્

તિલશો ભૃગુશાર્દૂલ નારકાઃ પર્વતોપમાઃ ॥
યાવચ્ચ તેષાં મૂર્ધાનં તાવદેવ પુનઃપુનઃ

કૃત્વા ચ પિષ્ટં પચનં પચ્યન્તેઽન્યે તથા ભૃશમ્ ॥
અયઃપાત્રેષુ ચાન્યત્ર તીક્ષ્ણશઙ્કુભિરાયસૈઃ

ક્રિયન્તે સંયતા ઘોરૈઃ સન્તપ્તેષુ મહાભુજ ॥
આપોથ્યન્તે તથાન્યત્ર વિનિગૃહ્ય શિલાસુ તે

ગર્તેષુ તે મૃદં દત્ત્વા પૂર્યન્તે મુસલૈર્ભૃશમ્ ॥
બદ્ધાસ્તમ્ભે તથાન્યત્ર ક્ષિપ્યન્તે સાયકૈર્નરાઃ ॥

શૃઙ્ખલાભિશ્ચ બધ્યન્તે લોઠ્યન્તે કણ્ટકેષુ ચ ॥
ગન્ધેનાન્યત્ર બોધ્યન્તે વિષમેણ પુનઃપુનઃ

નારકૈશ્ચ તથા સત્ત્વૈર્નાનાવેષૈર્ભયાનકૈઃ ॥
યાતનાભિશ્ચ બહ્વીભિર્યાપ્યન્તે નરકે ભૃશમ્

અન્યોન્યસ્ય ચ માંસાનિ ભક્ષયન્ત્યપરે તથા ॥
હા તાત માતેતિ તથા ક્રન્દમાનાઃ પુનઃપુનઃ

નિન્દન્તઃ સ્વાનિ કર્માણિ તાડ્યમાનાશ્ચ તૈર્ભટૈઃ ॥
યાતનાભિશ્ચ બહ્વીભિર્યાપ્યન્તે ભૃગુ નન્દન

વિમુક્તનારકા હ્યન્યે વહ્નિમન્યે સુશીતલમ્ ॥
વિજાનન્તિ મહાભાગ સુખસ્પર્શતમં તથા

।
વિમુક્તો નારકાચ્છીતાત્સુખોષ્ણં હિમસંચયમ્ ॥
મન્યતે સર્વમેવાન્યત્સુખસ્પર્શતમં તથા

નરકેભ્યશ્ચ શસ્ત્રેભ્યો વિમુક્તો યો નરાધમઃ ॥
શસ્ત્રાણ્યન્યાનિ જાતાનિ સુખસ્પર્શસમાનિ ચ

સુખદુઃખે તુ માનુષ્યે ત્રિદિવે કેવલં સુખમ્ ॥
નરકે દુઃખમેવોગ્રં સતતં ભૃગુનન્દન

॥
તૃષ્ણા તત્ર ક્ષુધા તત્ર ગન્ધસ્તીવ્રો ભયઙ્કરઃ ॥
યાતના વિવિધાઃ પ્રોક્તા ભયં તત્રાતિદારુણમ્

દુર્ગન્ધિકંટકાકીર્ણં તથા કુણપસંકુલમ્ ॥॥
કેશાસ્થિબહુલં ભીમં નરકં દુઃખમેવ તુ

આર્તનાદમહાનાદકાકક્રવ્યાદસંકુલમ્ ॥
કૃમિકીટપતઙ્ગાઢ્યં પૂયાસૃગ્બહુલં તથા

।
અન્યોઽન્યક્લેશસંયુક્તમન્યોઽન્યકર્ષકારકમ્ ॥
અન્યોઽન્યતાડકં ઘોરં તથાઽન્યોન્યભયઙ્કરમ્

એવમેતેષુ તે પાપા નરકેષુ સમાગતાઃ ॥
બહવઃ ખલુ યાપ્યન્તે માનવાઃ પાપકારિણઃ

યાવત્તેષાં ન પાપાનિ ક્ષયં યાન્તિ ભૃગૂત્તમ ॥
તાવત્તે ન વિમુચ્યન્તે નરકાદ્ ઘોરદર્શનાત્

અત્યન્તભીમા નરકાઃ સુઘોરા ભયાવહવ્યાલગણાવકીર્ણાઃ ॥
ભક્તિં વહન્તઃ પુરુષોત્તમસ્ય ન યાન્તિ તે ભાર્ગવવંશમુખ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને નરકયાતનાવર્ણનન્નામૈકોનવિંશત્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ

2.120
રામ ઉવાચ ॥
કર્મણા કેન ધર્મજ્ઞ નરા નરકવાસિનઃ ॥
કાં કાં યોનિં પ્રપદ્યન્તે તિરશ્ચો બ્રૂહિ તન્મમ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અમેધ્યમધ્યે કૃમયો મહાપાતકિનો જનાઃ ॥
ભવન્તિ બહુધા ભૂમ્યાં તતશ્ચૈવ શિલાસુ તે

તૃણગુચ્છલતાગુલ્મદ્રુમત્વં પ્રાપ્યતે ક્રમાત્ ॥
ભવન્તિ ચ મૃગાઃ પશ્ચાન્નિત્યં વ્યાધભયાર્દિતાઃ

બ્રહ્મસ્વહારિણો હિંસ્રા રૌદ્રાચારાઃ સદૈવ તુ ॥
અટવ્યાં ઘોરરૂપાયાં જાયન્તે બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

પરદારરતા મૂઢાઃ સન્તપ્તાયાં તથા ભુવિ ॥
કૃકલાસા હિ જાયન્તે પિશાચાશ્ચાપ્યનન્તરમ્ ॥
અટવ્યાં ઘોરરૂપાયાં સંશુષ્કદ્રુમકોટરે ॥
કૃષ્ણાહયો હિ જાયન્તે તતઃ પશ્ચાન્ન સંશયઃ

કૂટસાક્ષિપ્રદાઃ પાપાસ્ત્વમેધ્યે કૃમયશ્ચિરમ્ ॥
કૃત્વા ભવન્તિ સર્પાસ્તે પિશાચાસ્તદનન્તરમ્

ગુરુમિત્રદ્રુહઃ પાપા યે ચ સ્વા મિદુહો જનાઃ ॥
દ્વિજશિષ્યદ્રુહશ્ચૈવ કૃતઘ્ના નાસ્તિકાસ્તથા

ત્યાગિનો બાન્ધવાનાં ચ ત્યાગિનઃ શરણાર્થિનામ્ ॥
નિક્ષેપહારિણો યે ચ કન્યકાક્રયિણશ્ચ યે

અમેધ્યે કૃમયઃ સર્પા મૃગા વ્યાલમૃગાસ્તથા ॥
તતો ઘોરગણોપેતા જાયન્તે જમ્બુકાઃ ખલાઃ

પરસ્વહારિણઃ પાપાઃ કુઞ્જરાસ્તુરગાઃ ખરાઃ ॥
બલીવર્દાસ્તથૈવોષ્ટ્રા જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ

હૃતં યસ્ય તુ તૈર્દ્રવ્યં તસ્ય ભાગ્યાનુરૂપતઃ ॥
આત્મદોષાનુસારેણ જાયન્તે ધનિનસ્તુ તે

ચન્દ્રાર્કગ્રહણે ભુક્ત્વા જાયન્તે કુઞ્જરા નરાઃ ॥
આમશ્રાદ્ધં તથા ભુક્ત્વા જાયન્તે ગૃધ્રયોનિષુ

અસત્પ્રતિગ્રહં રામ ગૃહીત્વા વાનરાસ્તથા ॥
આશાભઙ્ગં તથા કૃત્વા શૃગાલાશ્ચ તથાધમાઃ

સૂચકસ્તુ દુરાચારો વાગુરિર્નામ જાયતે ॥
બહુ કાલં મહાભાગ ભૂયોભૂય ઇતિ શ્રુતિઃ

માંસભુગ્યાવતાં રામ માંસમશ્નાતિ દેહિનામ્ ॥
તાવતાં યોનિમાપ્નોતિ ભૂયોભૂયો ન સંશયઃ

ભોક્તવ્યાનિ ચ તૈસ્તસ્ય રામ માંસાન્યસંશયમ્ ॥
યાવન્તઃ પ્રાણિનો યેન બહિર્વેદ્યાં નિપાતિતાઃ

તાવત્યો યોનયસ્તેન ગન્તવ્યા ભૃગુસત્તમ ॥।
યોનૌયોનૌ ચ હન્તવ્યસ્તેનાસૌ નાત્ર સંશયઃ

વાન્તાશી ગુણપાશી ચ પૂયભુગ્રુધિરાશિનઃ ॥
સ્વકર્મવિચ્યુતા વર્ણા જાયન્તે પ્રેતયોનિષુ

।
ધાન્યં હૃત્વા ભવત્યાખુઃ કાંસ્યં હંસો જલં પ્લવઃ ॥
મધુ દંશઃ પયઃ કાકો રસં શ્વા નકુલો ઘૃતમ્

માંસં ગૃધ્રો વસાં મદ્ગુસ્તૈલં તૈલાપગઃ ખગઃ ॥
ચીરીવાકસ્તુ લવણં બલાકા શકુનિર્દધિ

કૌશેયં તિત્તિરિર્હૃત્વા ક્ષૌમં હૃત્વા ચ દર્દુરઃ ॥
કર્પાસં તાન્તવં ક્રૌઞ્ચં ગાં ગોધા વાગુદો ગુડમ્

છુચ્છુન્દરિઃ શુભાન્ગન્ધાન્પત્રશાકં શિખી તથા ॥
મક્ષિકાસ્તુ તથૈવાન્નમકૃતાન્નં તુ શલ્યકઃ

ભેકો ભવતિ હૃત્ત્વાગ્નિં ગૃહહારી ચ તસ્કરઃ ॥
રક્તાનિ હૃત્વા વાસાંસિ જાયતે જીવજીવકઃ

વૃકો મૃગેભં વ્યાઘ્રાશ્વં ફલપુષ્પં તુ મર્કટઃ ॥।
સ્ત્રિયં હૃત્વા ભવેદ્યક્ષો યાનમુષ્ટ્રઃ પશૂનજઃ

યદ્વા તદ્વા પરદ્રવ્યમપહૃત્ય બલાન્નરઃ ॥
અવશ્યં યાતિ તિર્યક્ત્વં જગ્ધ્વા ચૈવાહુતં હવિઃ ॥

તિર્યક્ષુ દુઃખં પરમં વિદિત્વા પાપાનિ વર્જ્યાનિ નરેણ નિત્યમ્ ॥
ભક્તિશ્ચ કાર્યા મધુસૂદનસ્ય તયા સ દુઃખં સકલં જહાતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સ૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને તિર્યગ્યોનિવર્ણનન્નામ વિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ