Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.111.115

2.111
rāma uvāca // bhagavañchrotumicchāmi pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam //
tvattaḥ kamalapatrākṣa tanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
bhuktvaivānnamabhojyaṃ tu narakaṃ yāti mānavaḥ //
vratalope tadardhaṃ ca prakīrṇe tu daśāhakam

agnihotrasamidyādīnsahasraṃ yāti vatsarān //
mahāpātakinaḥ sarve kalpaṃ paśyanti bhārgava

manvantaraṃ tu tāṃ kṛtvā narakaṃ pratipadyate //
caturyugaṃ kṣattriyahā vaiśyahā triyugaṃ tathā

śūdraṃ hatvā mahābhāga yugaṃ tu narakaṃ vrajet //
yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtveha mānavaḥ

vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti varṣāṇi narakaṃ naraḥ //
dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ

yāti saṃvatsaraśataṃ gurubrāhmaṇatāḍanāt //
tacchastravartī nṛpatiḥ kalpaṃ paśyati mānada

pakṣapātī tathā sabhyastāvadeva bhṛgūttama //
brāhmaṇasya ca śūdrasya sahasraṃ bhṛgusattama

5
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnnigṛhṇāti mahītale //
tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ pratipadyate

rājani praharedyastu kṛtagāmyāti durmatiḥ //
arājā narakaṃ yāti sa tu kalpaśataṃ naraḥ

nityānyakurvandharmāṇi tathā varṣaśataṃ vrajet //
drumāṇāṃ chedane rāma pañcāśadvarṣameva tu //

gulmavallīlatānāṃ tu daśavarṣāṇi bhārgava //
anāgasāmathākrośe tiraścāmatha tāḍane

tāvadeva yathākālaṃ narakaṃ pratipadyate //
agamyāgāminaḥ sarve mahāpātakibhiḥ samāḥ

aniviṣṭāṃ bhṛtiṃ bhuktvā dve śate pratipadyate //
tathā pustakahārī ca sahasraṃ yāti vatsarān

sasyānāṃ nāśakārī ca narakaṃ pratipadyate //
agāravanadāhī ca nāstikaśca tathā naraḥ

kalpamekaṃ prapadyante narakaṃ nātra saṃśayaḥ//
devatānāṃ dvijātīnāṃ śāstrāṇāṃ nindakastathā

śrutīnāṃ dūṣakaścaiva tāvadeva dvijottama//
pratiśrutya tathā cārthaṃ yo na dadyānmahābhuja

āśritasya parityāgaṃ vṛthā kuryāddvijottama //
aparādhaṃ tathā rāma vṛthā bhāryāvamantakaḥ

kratuhā caiva dharmajña sahasraṃ patipadyate //
bahūni rāma pāpāni pāpeṣūkteṣu bhārgava //
antarbhāvaṃ prapadyante tāni cintyāni dharmataḥ

narakāṇāṃ gaṇanamuditaṃ pāpānāṃ te mayā rāma //
etacca bhavati ghoraṃ tvanubandhakṛtaṃ manuṣyāṇām

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pāpaniścayo nāmaikādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.112
rāma uvāca //
jantuḥ kathaṃ sambhavati kathaṃ caiva vipadyate //
kathaṃ dehāntaraṃ yāti tanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
viśvasyāvaraṇaṃ rāma tathaivāṇḍaṃ na hema yat //
tathā prāṇiśarīrasya pārthivatvaṃ mahābhuja

ākāśe naraśārdūla yathaivāṇḍaṃ vyavasthitam //
suṣiraṃ tadvadeveha puruṣasya śarīragam

dhārayanti yathā viśvamaṇḍasyābhyantare sthitāḥ //
vāyvagnisomāḥ satataṃ tathā dehaṃ śarīriṇām

ādhārabhūte dve bhūte ādyante sarvadehinām //
prapadyante mahābhāga kalalatvaṃ hi tatkṣaṇāt

karoti tatra ca tataḥ praveśaṃ karmacoditaḥ //
vāyubhūtastathā jīvastyaktvā bhogavivardhanam //
svargādvā narakāddehaṃ tiryagyonāvathāpi vā

evaṃ praveśaṃ sa karoti garbhe jīvastadā karmavaśānubandhāt //
tataḥ praviṣṭastu tathā sa mūḍho māsāṃśca ṣaṭ tiṣṭhati veda nityaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne garbhasaṃkrāntivarṇanannāma dvādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.113
rāma uvāca //
bhogadehaṃ kathaṃ tyaktvā jīvo garbhaṃ prapadyate //
bhogadehaśca kaḥ proktastaṃ mamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
ātivāhikā garbhasya deho bhavati bhārgava //
kevalaṃ taṃ manuṣyāṇāṃ mṛtyukāla upasthite

yāmyairnarairmanuṣyāṇāṃ taccharīraṃ bhṛgūttama //
6
nīyate yāmyamārgeṇa nānyeṣāṃ prāṇināṃ dvija

manuṣyāḥ pratipadyante svargaṃ narakameva vā //
naivā'nye prāṇinaḥ kecitsarvaṃ te phalabhoginaḥ

śubhānāmaśubhānāṃ vā karmaṇāṃ bhṛgunandana //
saṃcayaḥ kriyate loke manuṣyaireva kevalam

tasmānmanuṣyastu mṛto yamalokaṃ prapadyate //
nānyaḥ prāṇī mahābhāga phalayonau vyavasthitaḥ

gaccham̐lloke prapannasya puruṣasya tathā yamaḥ//
yonīśca narakāṃścaiva nirūpayati karmaṇām

pūjanīyāśca te tena vaivasvatamapaśyata//
maraṇānantaraṃ proktaṃ tiraścāṃ garbhasambhavam

vāyubhūtāśca te garbhaṃ prapadyante na saṃśayaḥ //
manuṣyastu mṛto rāma nīyate yamamandiram

tathā karmānurūpeṇa yamaṃ paśyatyasau tataḥ //
ghoraṃ pāpastathā dharme niviṣṭaḥ saumyadarśanam

dharmiṣṭhaḥ pūjyate tatra hyāsanenodakena ca //
pāśabaddhagalaḥ pāpaḥ pīḍyate vai yamāgrataḥ

citraguptāstatastasya svargaṃ narakameva ca //
nivedayanti dharmajña sa tu piṇḍāśanastataḥ

tadā tyaktvā tu taddehaṃ pretadehaṃ prapadyate //
pretaloke tu vasatirvarṣaṃ tasya tu kīrtitā

kṣuttṛṣṇe pratyahaṃ tatra bhavato bhṛgunandana //
ahorātraṃ tu tatrāpi mānuṣyaṃ parikīrtitam

āmaśrāddhāstathā dattā bhujyaṃte tatra mānavaiḥ //
ativāhikadehāttu pretapiṇḍairvinā naraḥ

na hi mokṣamavāpnoti piṇḍāṃstatraiva so'śnute //
kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparam

pretadehaṃ samutsṛjya bhogadehaṃ prapadyate //
tadādau bhujyate tatra yatstokaṃ bhṛgunandana

bhogadehāvubhau proktau śubhāśubhakasaṃjñakau //
bhogadehaṃ śubhaṃ tasya devarūpasya jāyate

nānāprakāramaśubhaṃ nīrūpaṃ ghoradarśanam //
yādṛśaṃ tasya mānuṣyaṃ rūpamāsītpurātanam

kiñcittasya tu sādṛśyaṃ tatrāpi pratipadyate //
bhuktvā sa bhogadehena yathākālaṃ triviṣṭapam

karmaṇyalpāvaśeṣe tu tridivādvinipātyate //
tridivātpatitaṃ tasya bhogadehaṃ tu rākṣasāḥ

bhakṣayanti tadā bhūmau vikṛtā bhīmadarśanāḥ //
pāpe tiṣṭhati cetsvarge tena bhukta tathā dvija

tadā dvitīyaṃ gṛhṇāti bhogadehaṃ tu pāpinam //
bhuktvā pāpaṃ tu te paścāttena bhuktaṃ triviṣṭapam

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe svargabhraṣṭo'bhijāyate //
puṇye tiṣṭhati cetpāpaṃ tena bhuktaṃ tadā bhavet

tasminsambhakṣite dehe śubhaṃ gṛhṇāti vigraham //
karmaṇyalpāvaśeṣe tu narakādapi mucyate

yuktastu narakādyāti tiryagyonimasaṃśayam //
tatrāpyaśeṣataḥ pāpaṃ na tadaśnāti bhārgava //
tato'vaśeṣaṃ mānuṣyaṃ bhuṃkte'sau kṛtalakṣaṇaḥ

rajjuryathā syādbahutantubaddhā vikarṣaṇaṃ śaktimanī gurūṇām //
svargāya puṇyaṃ narakāya pāpaṃ tathā nṛṇāṃ syādiha bhārgavāgrya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhogadehavarṇanannāma trayodaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.114
puṣkara uvāca //
jīvaḥ praviṣṭo garbhe tu kalalaṃ prati tiṣṭhati //
mūḍhastu kalale tasminmāsamātraṃ hi tiṣṭhati

dvitīyaṃ tu tadā māsaṃ ghanībhūtaḥ sa tiṣṭhati //
tasyāvayavanirmāṇaṃ tṛtīye māsi jāyate

tvakcarmapañcame māsi ṣaṣṭhe romṇāṃ samudbhavaḥ //
saptame ca tathā māsi prabodhaścāsya jāyate

sa jīvo'pi hi māṇḍūkaḥ śīte śītāditobhyasuḥ //
mūḍhastiṣṭhati dharmajña ṣaṇmāsāngarbhagastathā

māturāhārapītaṃ tu saptame māsyupāśnute //
aṣṭame navame māsi bhṛśamudvijate tadā

jarāyuveṣṭito deho mūrdhni baddhāñjaliḥ sadā //
madhye klībastu vāme strī dakṣiṇe puruṣastathā

tiṣṭhatyuttarabhāge tu pṛṣṭhasyābhimukhastathā //
yasyāṃ tiṣṭhati sā yonau tāṃ tu vetti na saṃśayam

sarvaṃ smarati vṛttāntaṃ tvārabhya janmatastathā //
andhakāre ca mahati pīḍāṃ vindati bhārgava

kīṭagandhena mahatā kalmaṣaṃ vindate param //
mātrānīte jale pīte paraṃ śītamupāśnute

uṣṇe bhukte tadā dāhaṃ paramāpnoti bhārgava //
vyādhibhiḥ paramāṃ pīḍāṃ tīvrāṃ prāpnoti duḥsahām

vyāyāme ca tathā mātuḥ klamaṃ mahadupāśnute //
vyādhitāyāṃ tathā tīvrāṃ vedanāṃ samupāśnute

bhavanti vyādhayaścāsya tatra ghorāḥ punaḥpunaḥ //
na ca mātā pitā vetti tadā kaściccikitsakaḥ

saukumāryādrujaṃ tīvrāṃ janayanti tu tasya tāḥ //
ādhibhirvyādhibhiścaiva pīḍyamānasya dāruṇaiḥ

svalpamadhye'tha tatkālaṃ yāti varṣaśatopamam //
santapyate tathā garbhe karmabhiśca purātanaiḥ

manorathāni kurute sukṛtārthaṃ punaḥpunaḥ //
janma cedahamāpsyāmi mānuṣye daivayogataḥ

tataḥ karma kariṣyāmi yena mokṣo bhavenmama //
nāsti mokṣaṃ vinā saukhyaṃ garbhavāse kathañcana

garbhavāsaśca sumahalloke duḥkhaikakāraṇam //
evaṃ vicintayānasya tasya varṣaśatopamam

māsatrayaṃ tadbhavati garbhasthasya prapīḍyataḥ //
tatastu kāle sampūrṇe prabalaiḥ sūtimārutaiḥ

bhavatyavāṅmukho jantuḥ pīḍāmanubhavanparām //
adhomukhaḥ saṃkaṭena yonidvāreṇa vāyunā

niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ //
yoniniṣkramaṇātpīḍāṃ carmotkartanasannibhām

prāpnoti ca tato jātaḥ tīvraṃ śītamasaṃśayam //
janmajvarābhibhūtasya vijñānaṃ tasya naśyati

karasaṃsparśanānmāturna ca jānātyasau tadā //
karapatrasya saṃsparśānmāsamātraṃ vimohitaḥ

saṃbhavametadgarbhe proktaṃ jantormayā tubhyam //
kramato vacmi tavāhaṃ tatsatyaṃ brūhi dharmajña

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sambhavavarṇanannāma caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.115
// rāma uvāca //
śarīraṃ sakalaṃ deva tanmamākhyātumarhasi //
etadeva paraṃ jñānaṃ tvaṃ hi vetsi mahābhuja

puṣkara uvāca //
bhūmiḥ pañcaguṇā jñeyā jalaṃ jñeyaṃ caturguṇam //
tejastu triguṇaṃ rāma pavano dviguṇo mataḥ

tatraikaguṇamākāśaṃ nityaṃ jñeyaṃ manīṣibhiḥ //
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ

bhūmerguṇaṃ vijānīyādupānte gandhavarjitāḥ //
rasagandhavihīnāstu tejasaḥ parikīrtitāḥ

gandho rasastathā rūpaṃ nāsti vāyorbhṛgūttama //
gandho rasastathā rūpaṃ sparśaḥ khe na ca vidyate

raso gandhastathā rūpaṃ sparśanaṃ śabda eva ca //
bhūmyādīnāṃ guṇāḥ proktāḥ pradhānā bhṛgunandana

ākāśajāni srotāṃsi tathā śrotraṃ viviktatā //
śvāsocchvāsau parispando vāk ca saṃsparśanaṃ tathā

vāyavīyāni jānīyātsarvāṇyetāni paṇḍitaḥ //
rūpaṃ saṃdarśanaṃ paktiṃ pittamūṣmāṇameva ca

medhā varṇaṃ balaṃ chāyā tejaḥ śauryaṃ tathaiva ca //
sarvāṇyetāni jānīyāttaijasāni śarīriṇām

ambhasānīha rasanaṃ svedaḥ kledo vasā tathā //
rasāsṛkchukramūtrādi dehe dravacayastathā

śaityaṃ snehaśca dharmajña tathā śleṣmāṇameva ca //
pārthivānīha jānīhi prāṇakeśanakhādi ca

asthnāṃ samūho dhairyaṃ ca gauravaṃ sthiratā tathā //
mātṛjāni mṛdūnyatra tvak ca māṃsaṃ ca bhārgava

hadayaṃ ca tathā nābhiḥ svedo majjā yakṛttathā //
klomāntaṃ ca gudaṃ rāma āmasyāśayameva ca

pitṛjāni sthirāṇyagrabhūmijānīha yāni tu //
snāyuśukraśirāścaiva ātmajāni nibodha me

kāmaḥ krodho bhayo harṣo dharmādharmātmatā tathā //
ākṛtiḥ svaravarṇau ca cetanādyaṃ tathā vayaḥ

tāmasāni tathā jñānapramādālasyatṛṭkṣudhaḥ //
mohamātsaryavaiguṇyaśokāyāsabhayāni ca

kāmakrodhau tathā śauryaṃ yajñepsā bahubhāṣitā //
ahaṅkāraḥ parāvajñā rājasāni mahābhuja //

dharmecchā mokṣakāmitvaṃ parā bhaktiśca keśave //
dākṣiṇyaṃ vyavasāyaśca sāttvikāni vinirdiśet

caturaḥ krodhano bhīrurbahubhāṣī kalipriyaḥ //
svapne gaganagaścaiva vahuvāto naro bhavet

akālapalitaḥ krodhī mahāprajño raṇapriyaḥ //
svapne ca dīptimatprekṣī bahupitto naro bhavet

sthiracittaḥ sthirotsāhaḥ sthirāṅgaracanānvitaḥ //
svapne jalasitālokī bahuśleṣmā naro bhavet

rasastu prīṇano dehe jīvano rudhirastathā //
lepanaṃ ca tathā māṃse medaḥ snehakaraṃ ca tat

dhāraṇaṃ tvasthi kathitaṃ majjā bhavati pūraṇī //
garbhotpādakaraṃ śukraṃ tathā vīryavivardhanam

tejaḥ prāṇakaraṃ nityaṃ tatra jīvo vyavasthitaḥ //
śukrādapi paraṃ sāramapītaṃ hṛdayopamam

ṣaḍaṅgāni pradhānāni kathayiṣyāmi te śṛṇu //
dvau bāhū sakthinī dve ca mūrdhā jaṭharameva ca

ṣaṭtvacaśca śarīre'sminkīrtyamānā nibodha me //
bāhyato hyadharā rāma tvacā rudhiradhāriṇī

vilāsakāriṇī cānyā caturthī kuṣṭhakāriṇī //
pañcamī vidradhisthānaṃ ṣaṣṭhī prāṇadharā matā

kalāḥ satyasmṛtā dehe tāsāṃvakṣyāmi lakṣaṇam //
ekā māṃsadharā rāma dhamanyo yatra saṃsthitāḥ

asṛgdharā dvitīyā tu yakṛtplīhāśrayā matā //
medodharā tṛtīyā syātsūkṣmasthūlāśrayā tu yā

majjāśrayā caturthī tu tathā śleṣmaparā matā //
purīṣadhāriṇī cānyā yathā pakvāśaye sthiteḥ

ṣaṣṭhī pittadharā nāma jaṭharāgnau samāśritā //
śukrāśayā śukadharā tathā jñeyā ca saptamī

buddhīndriyāṇi pañcātra śrotraṃ prāṇaṃ ca cakṣuṣī //
tvaktathā rasanā caiva mahābhūtāśrayāṇi tu

indryārthāstathā pañca teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //
śrotrasya śabdaḥ kathito gandho prāṇasya pārthivaḥ

rūpaṃ ca cakṣuṣo jñeyaṃ tvak ca saṃsparśanaṃ tathā //
rasanasya rasaścaiva mahābhūtāśrayāstu te

karmendriyāṇi pañcātra teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //
pāyūpasthaṃ hastapādau jihvā caivātra pañcamī

teṣāmarthāstathā pañca tānpravakṣyāmyataḥ param //
utsargaṃ ca tathānandaṃ ādānagamane tathā

indriyāṇi daśaitāni teṣāṃ vai nāyakaṃ manaḥ //
pañca karmendriyāṇyatra pañca buddhīndriyāṇi ca

indriyārthāśca pañcātra mahābhūtāni pañca ca //
indriyebhyaḥ parāḥ proktāścatvāro bhṛgunandana

mano buddhistathaivātmā avyaktaśca mahābhuja //
tadāśrayāṇīndriyāṇi indriyebhyaḥ parāśca te

tattvānyetāni jānīhi caturviṃśatisaṃkhyayā //
yeṣāmaikyaṃ mahābhāga puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ

saṃyuktastairviyuktaśca tathā matsyodake ubhe //
manaḥ saṃśayakṛnnityaṃ tathā buddhirvivecanī

ātmā jīvaḥ smṛto rāma yo bhoktā sukhaduḥkhayoḥ //
avyakto miśritānīha rajaḥsattvatamāṃsi ca

puruṣastvaparo jñeyo yaśca sarvagato mahān //
caturviśatikātsaṃkhyādyaḥ sa nityaḥ pṛthak sthitaḥ

ekatritāni tattvāni puruṣasya tathaikataḥ //
na caiva vyatiriktāni tattvāni puruṣātparam

prakṛtiḥ puruṣo rāma niṣphalaḥ pañcaviṃśakaḥ //
vikṛtistasya vijñeyā śeṣastattvagaṇo budhaḥ

sarvataḥ pāṇipādo'sau sarvatokṣiśiromukhaḥ //
puruṣaḥ sa paro jñeyaḥ sarvaśaktistu sarvataḥ

nādirna madhyo naivānto vyāptisambhavayordvayoḥ //
yasya jānanti munayo yastaṃ veda sa vedavit

sa yāti paramaṃ sthānaṃ yo vetti puruṣaṃ param //
etadeva ca vijñānaṃ prastutaṃ śṛṇu bhārgava

saptāśayāḥ smṛtā dehe śṛṇu tānapi bhārgava //
āśayo rudhirasyaikaḥ kaphasya ca tathā paraḥ

āmapittāśayau cānyau jñeyaḥ pakvāśayo'paraḥ //
vāyumātrāśayau cānyau āśayā sapta kīrtitaḥ

strīṇāṃ garbhāśayo rāma pittapakvāśayāntare //
aṣṭamaḥ sa bhavettāsāṃ yatra garbhaḥ sa tiṣṭhati

ṛtau vikośā bhavati yoniḥ kamalavatsadā //
garbhāśaye tataḥ śukra dhatte raktasamanvitam

anyatra kāle mukulā yonirbhavati yoṣitām //
nyastaṃ śukramato yonau naiti garbhāśayaṃ mune

ṛtāvapi ca yoniścedvātapittakaphāvṛtā //
bhavettasyā viśaucārthaṃ naiva tasyāḥ prajāyate

vṛkkā tu puṣpasaplīhaṃ hṛtkoṣṭhāṅgayakṛd ghanāḥ //
taṇḍulaśca mahābhāga nibaddhānyāśaye tu te

rasasya pacyamānasya sārādbhavati dehinām //
plīhā yakṛcca dharmajña raktaphenācca pukkasaḥ

raktakiṭṭācca bhavati tathā daṇḍakasaṃjñakaḥ //
medo raktaprasādācca vṛkkayoḥ sambhavaḥ smṛtaḥ

raktamāṃsaprasādācca bhavantyantrāṇi dehinām //
sāvitrivyomasaṃkhyāni tāni strīṇāṃ vinirdiśet

trivyomāni tathā strīṇāṃ prāhurvedavido janāḥ //
raktavāyusamāyogātkālo yasyodbhavaḥ smṛtaḥ

kaphaprasādādbhavati hṛdayaṃ padmasannibham //
adhomukhaṃ tatsuṣiraṃ yatra jīvo vyavasthitaḥ

caitanyānugatā bhāvā sarve tatra vyavasthitāḥ //
tasya vāme tathā plīhā dakṣiṇe ca tathā yakṛt

dakṣiṇe ca tathā kloma padmasyaiva prakīrtitam //
srotāṃsi yāni dehe'sminkapharaktavahāni tu

teṣāṃ bhūtānugānāṃ tu bhavatīndriyasambhavaḥ //
netrayormaṇḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paittikam

kṛṣṇaṃ ca maṇḍalaṃ vātāttathā bhavati mātṛkam//
sarvahṛnmaṇḍalaṃ jñeyaṃ mātāpitṛsamudbhavam

pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ vartmamaṇḍalam //
śukle tṛtīyaṃ kathitaṃ caturthaṃ kṛṣṇamaṇḍalam

dṛṅmaṇḍalaṃ pañcamaṃ tu netraṃ syātpañcamaṇḍalam //
anye tu netrabhāge dve tathā'pāṅgakanīnike

yābhyāṃ netrasya janitā matsyasaṃsthānatā dvija //
nāsāsamīpe kathitaṃ tadapāṅgetisaṃjñitam

kapolayoḥ samīpe tu tathā proktā kanīnikā //
māṃsāsṛkkaphajā jihvā medo'sṛkkaphamāṃsajā

vṛṣaṇau ca tathā jñeyau sarveṣāmeva dehinām //
prāṇasyāyatānānyatra daśaitāni nibodha me

mūrdhā ca hṛdayaṃ nābhi kaṇṭho jihvā nibandhanam //
raktaṃ śukraṃ gudo vastistathā gulphau ca bhārgava

kaṇḍarāḥ ṣoḍaśa proktāstathā dehe śarīriṇām //
dve karasthe tathā dve ca caraṇasthe pṛthakpṛthak

catasraḥ pṛṣṭhagā jñeyā grīvāyāṃ tāvadeva tu //
jalāni ṣoḍaśaivātra vibhāgasteṣu kathyate

māṃsasnāyuśirāsthibhyaḥ catvārastu pṛthakpṛthak //
maṇibandhāni gulpheṣu nibaddhāni parasparam

śaṃkūni ca smṛtānīha hastayoḥ pādayostathā //
grīvāyāṃ ca tathā meḍhre kathitāni manīṣibhiḥ

dehe'smiṃśca tathā jñeyāścatasro māṃsarajjavaḥ//
pṛṣṭhavaṃśobhayagate dve dve tatra prakīrtite

tāvantyaśca tathāpyetāstāsāṃ bandhanakārakāḥ //
sīvanyaśca tathā sapta pañca mūrdhānamāśritāḥ

ekā meḍhragatā caikā tathā jihvāgatā parā//
asthnāmatra śatāni syustrīṇi ṣaṣṭyadhikāni tu

sūkṣmaiḥ saha catuḥṣaṣṭiṃ daśanā viṃśatirnnakhāḥ //
pāṇipādaśalākāśca tāsāṃ sthānacatuṣṭayam

catvāriṃśattathāsthīni jaṃghayostāvadeva tu //
dvedve jānukapolauṣṭhaphalakāṃsasamudbhave

akṣisthale'ṣṭakaṃ śroṇiphalake caivamādiśet //
bhagāsthyekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśacca pañca ca

grīvāpañcadaśāsthīni jatrvekaṃ ca tathā hanuḥ //
bhrūmūlaṃ dve lalāṭākṣigaṇḍanāsā tathāsthikā

sarjukāsthālakaiḥ sārdhamarbudaiśca dvisaptatiḥ //
dvau śaṅkhakau kapālāni catvāryeva śirastathā

uraḥ saptadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ //
tathā caivātra sandhīnāṃ dve śate tu śatādhike

aṣṭaṣaṣṭiśca śākhāsu ṣaṣṭiścaikavivarjitā //
antarādhau tvaśītiśca kathitā bhṛgunandana

na ca snāyuśatānyatra dve tu triṃśādhike mate //
antarādhau tu kathitā hyūrdhvagāścaiva saptatiḥ

ṣaṭkṛtāni ca śākhāsu kathitāni manīṣibhiḥ //
pañcapeśīśatānyatra catvāriṃśattathordhvagāḥ

catvāriṃśacchatānyatra tathā śākhāsu paṇḍitaiḥ //
antarādhau tathā ṣaṣṭiḥ peśyastu kathitā budhaiḥ

strīṇāṃ caivādhikā jñeyā triṃśatiścaturuttarā //
stanayordaśa vijñeyā yonau rāma tathā daśa

garbhāśaye tathā jñeyāścatasro garbhacintakaiḥ //
triṃśacchatasahasrāṇi tathānyāni daśaiva tu

ṣaṭpañcāśatsahasrāṇi śirāṇāṃ kathitāni tu //
tā vahanti rasaṃ dehe kedāramiva kulyakāḥ

abhyaṃgādi tathā sarvaṃ svedalepādikaṃ ca yat //
dvisaptatistathā koṭyo romṇāṃ viddhi mahābhuja

majjāyā medasaścaiva vasāyāśca tathā dvija //
mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtastathā

raktasya ca rasasyātha kramaśoñjalayaḥ smṛtāḥ //
ardhārdhābhyadhikāḥ sarvāḥ pūrvārdhāñjalitaḥ smṛtāḥ

ardhāṃjaliśca śukrasya tathārdhā ca tathaujasaḥ //
rajasastu tathā strīṇāṃ catasraḥ kathitā budhaiḥ

samadhātoridaṃ proktaṃ pramāṇaṃ dehacintakaiḥ //
vilakṣaṇāni dehāni nityameva śarīriṇām //
teṣāṃ bhedena bhidyante maladoṣānurūpataḥ

etaccharīraṃ maladoṣapiṇḍaṃ dhātvāśrayaṃ karmavaśānubaddham //
mokṣāya yasyeha bhavetsa dhanyo mokṣe ca hetuḥ paramo hi viṣṇuḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śarīraviṣayavarṇanannāma pañcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ