વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.111.115

2.111
રામ ઉવાચ ॥ ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પાપાનાં કર્મણાં ફલમ્ ॥
ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ભુક્ત્વૈવાન્નમભોજ્યં તુ નરકં યાતિ માનવઃ ॥
વ્રતલોપે તદર્ધં ચ પ્રકીર્ણે તુ દશાહકમ્

અગ્નિહોત્રસમિદ્યાદીન્સહસ્રં યાતિ વત્સરાન્ ॥
મહાપાતકિનઃ સર્વે કલ્પં પશ્યન્તિ ભાર્ગવ

મન્વન્તરં તુ તાં કૃત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
ચતુર્યુગં ક્ષત્ત્રિયહા વૈશ્યહા ત્રિયુગં તથા

શૂદ્રં હત્વા મહાભાગ યુગં તુ નરકં વ્રજેત્ ॥
યાવન્તિ પશુરોમાણિ તાવત્કૃત્વેહ માનવઃ

વૃથાપશુઘ્નઃ પ્રાપ્નોતિ વર્ષાણિ નરકં નરઃ ॥
દ્રવ્યાણામલ્પસારાણાં સ્તેયં કૃત્વાન્યવેશ્મતઃ

યાતિ સંવત્સરશતં ગુરુબ્રાહ્મણતાડનાત્ ॥
તચ્છસ્ત્રવર્તી નૃપતિઃ કલ્પં પશ્યતિ માનદ

પક્ષપાતી તથા સભ્યસ્તાવદેવ ભૃગૂત્તમ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય ચ શૂદ્રસ્ય સહસ્રં ભૃગુસત્તમ

5
શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્નિગૃહ્ણાતિ મહીતલે ॥
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ નરકં પ્રતિપદ્યતે

રાજનિ પ્રહરેદ્યસ્તુ કૃતગામ્યાતિ દુર્મતિઃ ॥
અરાજા નરકં યાતિ સ તુ કલ્પશતં નરઃ

નિત્યાન્યકુર્વન્ધર્માણિ તથા વર્ષશતં વ્રજેત્ ॥
દ્રુમાણાં છેદને રામ પઞ્ચાશદ્વર્ષમેવ તુ ॥

ગુલ્મવલ્લીલતાનાં તુ દશવર્ષાણિ ભાર્ગવ ॥
અનાગસામથાક્રોશે તિરશ્ચામથ તાડને

તાવદેવ યથાકાલં નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
અગમ્યાગામિનઃ સર્વે મહાપાતકિભિઃ સમાઃ

અનિવિષ્ટાં ભૃતિં ભુક્ત્વા દ્વે શતે પ્રતિપદ્યતે ॥
તથા પુસ્તકહારી ચ સહસ્રં યાતિ વત્સરાન્

સસ્યાનાં નાશકારી ચ નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
અગારવનદાહી ચ નાસ્તિકશ્ચ તથા નરઃ

કલ્પમેકં પ્રપદ્યન્તે નરકં નાત્ર સંશયઃ॥
દેવતાનાં દ્વિજાતીનાં શાસ્ત્રાણાં નિન્દકસ્તથા

શ્રુતીનાં દૂષકશ્ચૈવ તાવદેવ દ્વિજોત્તમ॥
પ્રતિશ્રુત્ય તથા ચાર્થં યો ન દદ્યાન્મહાભુજ

આશ્રિતસ્ય પરિત્યાગં વૃથા કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ ॥
અપરાધં તથા રામ વૃથા ભાર્યાવમન્તકઃ

ક્રતુહા ચૈવ ધર્મજ્ઞ સહસ્રં પતિપદ્યતે ॥
બહૂનિ રામ પાપાનિ પાપેષૂક્તેષુ ભાર્ગવ ॥
અન્તર્ભાવં પ્રપદ્યન્તે તાનિ ચિન્ત્યાનિ ધર્મતઃ

નરકાણાં ગણનમુદિતં પાપાનાં તે મયા રામ ॥
એતચ્ચ ભવતિ ઘોરં ત્વનુબન્ધકૃતં મનુષ્યાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પાપનિશ્ચયો નામૈકાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.112
રામ ઉવાચ ॥
જન્તુઃ કથં સમ્ભવતિ કથં ચૈવ વિપદ્યતે ॥
કથં દેહાન્તરં યાતિ તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
વિશ્વસ્યાવરણં રામ તથૈવાણ્ડં ન હેમ યત્ ॥
તથા પ્રાણિશરીરસ્ય પાર્થિવત્વં મહાભુજ

આકાશે નરશાર્દૂલ યથૈવાણ્ડં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
સુષિરં તદ્વદેવેહ પુરુષસ્ય શરીરગમ્

ધારયન્તિ યથા વિશ્વમણ્ડસ્યાભ્યન્તરે સ્થિતાઃ ॥
વાય્વગ્નિસોમાઃ સતતં તથા દેહં શરીરિણામ્

આધારભૂતે દ્વે ભૂતે આદ્યન્તે સર્વદેહિનામ્ ॥
પ્રપદ્યન્તે મહાભાગ કલલત્વં હિ તત્ક્ષણાત્

કરોતિ તત્ર ચ તતઃ પ્રવેશં કર્મચોદિતઃ ॥
વાયુભૂતસ્તથા જીવસ્ત્યક્ત્વા ભોગવિવર્ધનમ્ ॥
સ્વર્ગાદ્વા નરકાદ્દેહં તિર્યગ્યોનાવથાપિ વા

એવં પ્રવેશં સ કરોતિ ગર્ભે જીવસ્તદા કર્મવશાનુબન્ધાત્ ॥
તતઃ પ્રવિષ્ટસ્તુ તથા સ મૂઢો માસાંશ્ચ ષટ્ તિષ્ઠતિ વેદ નિત્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગર્ભસંક્રાન્તિવર્ણનન્નામ દ્વાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.113
રામ ઉવાચ ॥
ભોગદેહં કથં ત્યક્ત્વા જીવો ગર્ભં પ્રપદ્યતે ॥
ભોગદેહશ્ચ કઃ પ્રોક્તસ્તં મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
આતિવાહિકા ગર્ભસ્ય દેહો ભવતિ ભાર્ગવ ॥
કેવલં તં મનુષ્યાણાં મૃત્યુકાલ ઉપસ્થિતે

યામ્યૈર્નરૈર્મનુષ્યાણાં તચ્છરીરં ભૃગૂત્તમ ॥
6
નીયતે યામ્યમાર્ગેણ નાન્યેષાં પ્રાણિનાં દ્વિજ

મનુષ્યાઃ પ્રતિપદ્યન્તે સ્વર્ગં નરકમેવ વા ॥
નૈવાઽન્યે પ્રાણિનઃ કેચિત્સર્વં તે ફલભોગિનઃ

શુભાનામશુભાનાં વા કર્મણાં ભૃગુનન્દન ॥
સંચયઃ ક્રિયતે લોકે મનુષ્યૈરેવ કેવલમ્

તસ્માન્મનુષ્યસ્તુ મૃતો યમલોકં પ્રપદ્યતે ॥
નાન્યઃ પ્રાણી મહાભાગ ફલયોનૌ વ્યવસ્થિતઃ

ગચ્છઁલ્લોકે પ્રપન્નસ્ય પુરુષસ્ય તથા યમઃ॥
યોનીશ્ચ નરકાંશ્ચૈવ નિરૂપયતિ કર્મણામ્

પૂજનીયાશ્ચ તે તેન વૈવસ્વતમપશ્યત॥
મરણાનન્તરં પ્રોક્તં તિરશ્ચાં ગર્ભસમ્ભવમ્

વાયુભૂતાશ્ચ તે ગર્ભં પ્રપદ્યન્તે ન સંશયઃ ॥
મનુષ્યસ્તુ મૃતો રામ નીયતે યમમન્દિરમ્

તથા કર્માનુરૂપેણ યમં પશ્યત્યસૌ તતઃ ॥
ઘોરં પાપસ્તથા ધર્મે નિવિષ્ટઃ સૌમ્યદર્શનમ્

ધર્મિષ્ઠઃ પૂજ્યતે તત્ર હ્યાસનેનોદકેન ચ ॥
પાશબદ્ધગલઃ પાપઃ પીડ્યતે વૈ યમાગ્રતઃ

ચિત્રગુપ્તાસ્તતસ્તસ્ય સ્વર્ગં નરકમેવ ચ ॥
નિવેદયન્તિ ધર્મજ્ઞ સ તુ પિણ્ડાશનસ્તતઃ

તદા ત્યક્ત્વા તુ તદ્દેહં પ્રેતદેહં પ્રપદ્યતે ॥
પ્રેતલોકે તુ વસતિર્વર્ષં તસ્ય તુ કીર્તિતા

ક્ષુત્તૃષ્ણે પ્રત્યહં તત્ર ભવતો ભૃગુનન્દન ॥
અહોરાત્રં તુ તત્રાપિ માનુષ્યં પરિકીર્તિતમ્

આમશ્રાદ્ધાસ્તથા દત્તા ભુજ્યંતે તત્ર માનવૈઃ ॥
અતિવાહિકદેહાત્તુ પ્રેતપિણ્ડૈર્વિના નરઃ

ન હિ મોક્ષમવાપ્નોતિ પિણ્ડાંસ્તત્રૈવ સોઽશ્નુતે ॥
કૃતે સપિણ્ડીકરણે નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્

પ્રેતદેહં સમુત્સૃજ્ય ભોગદેહં પ્રપદ્યતે ॥
તદાદૌ ભુજ્યતે તત્ર યત્સ્તોકં ભૃગુનન્દન

ભોગદેહાવુભૌ પ્રોક્તૌ શુભાશુભકસંજ્ઞકૌ ॥
ભોગદેહં શુભં તસ્ય દેવરૂપસ્ય જાયતે

નાનાપ્રકારમશુભં નીરૂપં ઘોરદર્શનમ્ ॥
યાદૃશં તસ્ય માનુષ્યં રૂપમાસીત્પુરાતનમ્

કિઞ્ચિત્તસ્ય તુ સાદૃશ્યં તત્રાપિ પ્રતિપદ્યતે ॥
ભુક્ત્વા સ ભોગદેહેન યથાકાલં ત્રિવિષ્ટપમ્

કર્મણ્યલ્પાવશેષે તુ ત્રિદિવાદ્વિનિપાત્યતે ॥
ત્રિદિવાત્પતિતં તસ્ય ભોગદેહં તુ રાક્ષસાઃ

ભક્ષયન્તિ તદા ભૂમૌ વિકૃતા ભીમદર્શનાઃ ॥
પાપે તિષ્ઠતિ ચેત્સ્વર્ગે તેન ભુક્ત તથા દ્વિજ

તદા દ્વિતીયં ગૃહ્ણાતિ ભોગદેહં તુ પાપિનમ્ ॥
ભુક્ત્વા પાપં તુ તે પશ્ચાત્તેન ભુક્તં ત્રિવિષ્ટપમ્

શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે સ્વર્ગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે ॥
પુણ્યે તિષ્ઠતિ ચેત્પાપં તેન ભુક્તં તદા ભવેત્

તસ્મિન્સમ્ભક્ષિતે દેહે શુભં ગૃહ્ણાતિ વિગ્રહમ્ ॥
કર્મણ્યલ્પાવશેષે તુ નરકાદપિ મુચ્યતે

યુક્તસ્તુ નરકાદ્યાતિ તિર્યગ્યોનિમસંશયમ્ ॥
તત્રાપ્યશેષતઃ પાપં ન તદશ્નાતિ ભાર્ગવ ॥
તતોઽવશેષં માનુષ્યં ભુંક્તેઽસૌ કૃતલક્ષણઃ

રજ્જુર્યથા સ્યાદ્બહુતન્તુબદ્ધા વિકર્ષણં શક્તિમની ગુરૂણામ્ ॥
સ્વર્ગાય પુણ્યં નરકાય પાપં તથા નૃણાં સ્યાદિહ ભાર્ગવાગ્ર્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ભોગદેહવર્ણનન્નામ ત્રયોદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.114
પુષ્કર ઉવાચ ॥
જીવઃ પ્રવિષ્ટો ગર્ભે તુ કલલં પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
મૂઢસ્તુ કલલે તસ્મિન્માસમાત્રં હિ તિષ્ઠતિ

દ્વિતીયં તુ તદા માસં ઘનીભૂતઃ સ તિષ્ઠતિ ॥
તસ્યાવયવનિર્માણં તૃતીયે માસિ જાયતે

ત્વક્ચર્મપઞ્ચમે માસિ ષષ્ઠે રોમ્ણાં સમુદ્ભવઃ ॥
સપ્તમે ચ તથા માસિ પ્રબોધશ્ચાસ્ય જાયતે

સ જીવોઽપિ હિ માણ્ડૂકઃ શીતે શીતાદિતોભ્યસુઃ ॥
મૂઢસ્તિષ્ઠતિ ધર્મજ્ઞ ષણ્માસાન્ગર્ભગસ્તથા

માતુરાહારપીતં તુ સપ્તમે માસ્યુપાશ્નુતે ॥
અષ્ટમે નવમે માસિ ભૃશમુદ્વિજતે તદા

જરાયુવેષ્ટિતો દેહો મૂર્ધ્નિ બદ્ધાઞ્જલિઃ સદા ॥
મધ્યે ક્લીબસ્તુ વામે સ્ત્રી દક્ષિણે પુરુષસ્તથા

તિષ્ઠત્યુત્તરભાગે તુ પૃષ્ઠસ્યાભિમુખસ્તથા ॥
યસ્યાં તિષ્ઠતિ સા યોનૌ તાં તુ વેત્તિ ન સંશયમ્

સર્વં સ્મરતિ વૃત્તાન્તં ત્વારભ્ય જન્મતસ્તથા ॥
અન્ધકારે ચ મહતિ પીડાં વિન્દતિ ભાર્ગવ

કીટગન્ધેન મહતા કલ્મષં વિન્દતે પરમ્ ॥
માત્રાનીતે જલે પીતે પરં શીતમુપાશ્નુતે

ઉષ્ણે ભુક્તે તદા દાહં પરમાપ્નોતિ ભાર્ગવ ॥
વ્યાધિભિઃ પરમાં પીડાં તીવ્રાં પ્રાપ્નોતિ દુઃસહામ્

વ્યાયામે ચ તથા માતુઃ ક્લમં મહદુપાશ્નુતે ॥
વ્યાધિતાયાં તથા તીવ્રાં વેદનાં સમુપાશ્નુતે

ભવન્તિ વ્યાધયશ્ચાસ્ય તત્ર ઘોરાઃ પુનઃપુનઃ ॥
ન ચ માતા પિતા વેત્તિ તદા કશ્ચિચ્ચિકિત્સકઃ

સૌકુમાર્યાદ્રુજં તીવ્રાં જનયન્તિ તુ તસ્ય તાઃ ॥
આધિભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ પીડ્યમાનસ્ય દારુણૈઃ

સ્વલ્પમધ્યેઽથ તત્કાલં યાતિ વર્ષશતોપમમ્ ॥
સન્તપ્યતે તથા ગર્ભે કર્મભિશ્ચ પુરાતનૈઃ

મનોરથાનિ કુરુતે સુકૃતાર્થં પુનઃપુનઃ ॥
જન્મ ચેદહમાપ્સ્યામિ માનુષ્યે દૈવયોગતઃ

તતઃ કર્મ કરિષ્યામિ યેન મોક્ષો ભવેન્મમ ॥
નાસ્તિ મોક્ષં વિના સૌખ્યં ગર્ભવાસે કથઞ્ચન

ગર્ભવાસશ્ચ સુમહલ્લોકે દુઃખૈકકારણમ્ ॥
એવં વિચિન્તયાનસ્ય તસ્ય વર્ષશતોપમમ્

માસત્રયં તદ્ભવતિ ગર્ભસ્થસ્ય પ્રપીડ્યતઃ ॥
તતસ્તુ કાલે સમ્પૂર્ણે પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ

ભવત્યવાઙ્મુખો જન્તુઃ પીડામનુભવન્પરામ્ ॥
અધોમુખઃ સંકટેન યોનિદ્વારેણ વાયુના

નિઃસાર્યતે બાણ ઇવ યન્ત્રચ્છિદ્રેણ સજ્વરઃ ॥
યોનિનિષ્ક્રમણાત્પીડાં ચર્મોત્કર્તનસન્નિભામ્

પ્રાપ્નોતિ ચ તતો જાતઃ તીવ્રં શીતમસંશયમ્ ॥
જન્મજ્વરાભિભૂતસ્ય વિજ્ઞાનં તસ્ય નશ્યતિ

કરસંસ્પર્શનાન્માતુર્ન ચ જાનાત્યસૌ તદા ॥
કરપત્રસ્ય સંસ્પર્શાન્માસમાત્રં વિમોહિતઃ

સંભવમેતદ્ગર્ભે પ્રોક્તં જન્તોર્મયા તુભ્યમ્ ॥
ક્રમતો વચ્મિ તવાહં તત્સત્યં બ્રૂહિ ધર્મજ્ઞ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સમ્ભવવર્ણનન્નામ ચતુર્દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.115
॥ રામ ઉવાચ ॥
શરીરં સકલં દેવ તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ ॥
એતદેવ પરં જ્ઞાનં ત્વં હિ વેત્સિ મહાભુજ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ભૂમિઃ પઞ્ચગુણા જ્ઞેયા જલં જ્ઞેયં ચતુર્ગુણમ્ ॥
તેજસ્તુ ત્રિગુણં રામ પવનો દ્વિગુણો મતઃ

તત્રૈકગુણમાકાશં નિત્યં જ્ઞેયં મનીષિભિઃ ॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ

ભૂમેર્ગુણં વિજાનીયાદુપાન્તે ગન્ધવર્જિતાઃ ॥
રસગન્ધવિહીનાસ્તુ તેજસઃ પરિકીર્તિતાઃ

ગન્ધો રસસ્તથા રૂપં નાસ્તિ વાયોર્ભૃગૂત્તમ ॥
ગન્ધો રસસ્તથા રૂપં સ્પર્શઃ ખે ન ચ વિદ્યતે

રસો ગન્ધસ્તથા રૂપં સ્પર્શનં શબ્દ એવ ચ ॥
ભૂમ્યાદીનાં ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રધાના ભૃગુનન્દન

આકાશજાનિ સ્રોતાંસિ તથા શ્રોત્રં વિવિક્તતા ॥
શ્વાસોચ્છ્વાસૌ પરિસ્પન્દો વાક્ ચ સંસ્પર્શનં તથા

વાયવીયાનિ જાનીયાત્સર્વાણ્યેતાનિ પણ્ડિતઃ ॥
રૂપં સંદર્શનં પક્તિં પિત્તમૂષ્માણમેવ ચ

મેધા વર્ણં બલં છાયા તેજઃ શૌર્યં તથૈવ ચ ॥
સર્વાણ્યેતાનિ જાનીયાત્તૈજસાનિ શરીરિણામ્

અમ્ભસાનીહ રસનં સ્વેદઃ ક્લેદો વસા તથા ॥
રસાસૃક્છુક્રમૂત્રાદિ દેહે દ્રવચયસ્તથા

શૈત્યં સ્નેહશ્ચ ધર્મજ્ઞ તથા શ્લેષ્માણમેવ ચ ॥
પાર્થિવાનીહ જાનીહિ પ્રાણકેશનખાદિ ચ

અસ્થ્નાં સમૂહો ધૈર્યં ચ ગૌરવં સ્થિરતા તથા ॥
માતૃજાનિ મૃદૂન્યત્ર ત્વક્ ચ માંસં ચ ભાર્ગવ

હદયં ચ તથા નાભિઃ સ્વેદો મજ્જા યકૃત્તથા ॥
ક્લોમાન્તં ચ ગુદં રામ આમસ્યાશયમેવ ચ

પિતૃજાનિ સ્થિરાણ્યગ્રભૂમિજાનીહ યાનિ તુ ॥
સ્નાયુશુક્રશિરાશ્ચૈવ આત્મજાનિ નિબોધ મે

કામઃ ક્રોધો ભયો હર્ષો ધર્માધર્માત્મતા તથા ॥
આકૃતિઃ સ્વરવર્ણૌ ચ ચેતનાદ્યં તથા વયઃ

તામસાનિ તથા જ્ઞાનપ્રમાદાલસ્યતૃટ્ક્ષુધઃ ॥
મોહમાત્સર્યવૈગુણ્યશોકાયાસભયાનિ ચ

કામક્રોધૌ તથા શૌર્યં યજ્ઞેપ્સા બહુભાષિતા ॥
અહઙ્કારઃ પરાવજ્ઞા રાજસાનિ મહાભુજ ॥

ધર્મેચ્છા મોક્ષકામિત્વં પરા ભક્તિશ્ચ કેશવે ॥
દાક્ષિણ્યં વ્યવસાયશ્ચ સાત્ત્વિકાનિ વિનિર્દિશેત્

ચતુરઃ ક્રોધનો ભીરુર્બહુભાષી કલિપ્રિયઃ ॥
સ્વપ્ને ગગનગશ્ચૈવ વહુવાતો નરો ભવેત્

અકાલપલિતઃ ક્રોધી મહાપ્રજ્ઞો રણપ્રિયઃ ॥
સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી બહુપિત્તો નરો ભવેત્

સ્થિરચિત્તઃ સ્થિરોત્સાહઃ સ્થિરાઙ્ગરચનાન્વિતઃ ॥
સ્વપ્ને જલસિતાલોકી બહુશ્લેષ્મા નરો ભવેત્

રસસ્તુ પ્રીણનો દેહે જીવનો રુધિરસ્તથા ॥
લેપનં ચ તથા માંસે મેદઃ સ્નેહકરં ચ તત્

ધારણં ત્વસ્થિ કથિતં મજ્જા ભવતિ પૂરણી ॥
ગર્ભોત્પાદકરં શુક્રં તથા વીર્યવિવર્ધનમ્

તેજઃ પ્રાણકરં નિત્યં તત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ ॥
શુક્રાદપિ પરં સારમપીતં હૃદયોપમમ્

ષડઙ્ગાનિ પ્રધાનાનિ કથયિષ્યામિ તે શૃણુ ॥
દ્વૌ બાહૂ સક્થિની દ્વે ચ મૂર્ધા જઠરમેવ ચ

ષટ્ત્વચશ્ચ શરીરેઽસ્મિન્કીર્ત્યમાના નિબોધ મે ॥
બાહ્યતો હ્યધરા રામ ત્વચા રુધિરધારિણી

વિલાસકારિણી ચાન્યા ચતુર્થી કુષ્ઠકારિણી ॥
પઞ્ચમી વિદ્રધિસ્થાનં ષષ્ઠી પ્રાણધરા મતા

કલાઃ સત્યસ્મૃતા દેહે તાસાંવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
એકા માંસધરા રામ ધમન્યો યત્ર સંસ્થિતાઃ

અસૃગ્ધરા દ્વિતીયા તુ યકૃત્પ્લીહાશ્રયા મતા ॥
મેદોધરા તૃતીયા સ્યાત્સૂક્ષ્મસ્થૂલાશ્રયા તુ યા

મજ્જાશ્રયા ચતુર્થી તુ તથા શ્લેષ્મપરા મતા ॥
પુરીષધારિણી ચાન્યા યથા પક્વાશયે સ્થિતેઃ

ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ જઠરાગ્નૌ સમાશ્રિતા ॥
શુક્રાશયા શુકધરા તથા જ્ઞેયા ચ સપ્તમી

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાત્ર શ્રોત્રં પ્રાણં ચ ચક્ષુષી ॥
ત્વક્તથા રસના ચૈવ મહાભૂતાશ્રયાણિ તુ

ઇન્દ્ર્યાર્થાસ્તથા પઞ્ચ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
શ્રોત્રસ્ય શબ્દઃ કથિતો ગન્ધો પ્રાણસ્ય પાર્થિવઃ

રૂપં ચ ચક્ષુષો જ્ઞેયં ત્વક્ ચ સંસ્પર્શનં તથા ॥
રસનસ્ય રસશ્ચૈવ મહાભૂતાશ્રયાસ્તુ તે

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાત્ર તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
પાયૂપસ્થં હસ્તપાદૌ જિહ્વા ચૈવાત્ર પઞ્ચમી

તેષામર્થાસ્તથા પઞ્ચ તાન્પ્રવક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥
ઉત્સર્ગં ચ તથાનન્દં આદાનગમને તથા

ઇન્દ્રિયાણિ દશૈતાનિ તેષાં વૈ નાયકં મનઃ ॥
પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યત્ર પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ

ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પઞ્ચાત્ર મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ॥
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરાઃ પ્રોક્તાશ્ચત્વારો ભૃગુનન્દન

મનો બુદ્ધિસ્તથૈવાત્મા અવ્યક્તશ્ચ મહાભુજ ॥
તદાશ્રયાણીન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરાશ્ચ તે

તત્ત્વાન્યેતાનિ જાનીહિ ચતુર્વિંશતિસંખ્યયા ॥
યેષામૈક્યં મહાભાગ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ

સંયુક્તસ્તૈર્વિયુક્તશ્ચ તથા મત્સ્યોદકે ઉભે ॥
મનઃ સંશયકૃન્નિત્યં તથા બુદ્ધિર્વિવેચની

આત્મા જીવઃ સ્મૃતો રામ યો ભોક્તા સુખદુઃખયોઃ ॥
અવ્યક્તો મિશ્રિતાનીહ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ

પુરુષસ્ત્વપરો જ્ઞેયો યશ્ચ સર્વગતો મહાન્ ॥
ચતુર્વિશતિકાત્સંખ્યાદ્યઃ સ નિત્યઃ પૃથક્ સ્થિતઃ

એકત્રિતાનિ તત્ત્વાનિ પુરુષસ્ય તથૈકતઃ ॥
ન ચૈવ વ્યતિરિક્તાનિ તત્ત્વાનિ પુરુષાત્પરમ્

પ્રકૃતિઃ પુરુષો રામ નિષ્ફલઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥
વિકૃતિસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા શેષસ્તત્ત્વગણો બુધઃ

સર્વતઃ પાણિપાદોઽસૌ સર્વતોક્ષિશિરોમુખઃ ॥
પુરુષઃ સ પરો જ્ઞેયઃ સર્વશક્તિસ્તુ સર્વતઃ

નાદિર્ન મધ્યો નૈવાન્તો વ્યાપ્તિસમ્ભવયોર્દ્વયોઃ ॥
યસ્ય જાનન્તિ મુનયો યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યો વેત્તિ પુરુષં પરમ્ ॥
એતદેવ ચ વિજ્ઞાનં પ્રસ્તુતં શૃણુ ભાર્ગવ

સપ્તાશયાઃ સ્મૃતા દેહે શૃણુ તાનપિ ભાર્ગવ ॥
આશયો રુધિરસ્યૈકઃ કફસ્ય ચ તથા પરઃ

આમપિત્તાશયૌ ચાન્યૌ જ્ઞેયઃ પક્વાશયોઽપરઃ ॥
વાયુમાત્રાશયૌ ચાન્યૌ આશયા સપ્ત કીર્તિતઃ

સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયો રામ પિત્તપક્વાશયાન્તરે ॥
અષ્ટમઃ સ ભવેત્તાસાં યત્ર ગર્ભઃ સ તિષ્ઠતિ

ઋતૌ વિકોશા ભવતિ યોનિઃ કમલવત્સદા ॥
ગર્ભાશયે તતઃ શુક્ર ધત્તે રક્તસમન્વિતમ્

અન્યત્ર કાલે મુકુલા યોનિર્ભવતિ યોષિતામ્ ॥
ન્યસ્તં શુક્રમતો યોનૌ નૈતિ ગર્ભાશયં મુને

ઋતાવપિ ચ યોનિશ્ચેદ્વાતપિત્તકફાવૃતા ॥
ભવેત્તસ્યા વિશૌચાર્થં નૈવ તસ્યાઃ પ્રજાયતે

વૃક્કા તુ પુષ્પસપ્લીહં હૃત્કોષ્ઠાઙ્ગયકૃદ્ ઘનાઃ ॥
તણ્ડુલશ્ચ મહાભાગ નિબદ્ધાન્યાશયે તુ તે

રસસ્ય પચ્યમાનસ્ય સારાદ્ભવતિ દેહિનામ્ ॥
પ્લીહા યકૃચ્ચ ધર્મજ્ઞ રક્તફેનાચ્ચ પુક્કસઃ

રક્તકિટ્ટાચ્ચ ભવતિ તથા દણ્ડકસંજ્ઞકઃ ॥
મેદો રક્તપ્રસાદાચ્ચ વૃક્કયોઃ સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ

રક્તમાંસપ્રસાદાચ્ચ ભવન્ત્યન્ત્રાણિ દેહિનામ્ ॥
સાવિત્રિવ્યોમસંખ્યાનિ તાનિ સ્ત્રીણાં વિનિર્દિશેત્

ત્રિવ્યોમાનિ તથા સ્ત્રીણાં પ્રાહુર્વેદવિદો જનાઃ ॥
રક્તવાયુસમાયોગાત્કાલો યસ્યોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

કફપ્રસાદાદ્ભવતિ હૃદયં પદ્મસન્નિભમ્ ॥
અધોમુખં તત્સુષિરં યત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ

ચૈતન્યાનુગતા ભાવા સર્વે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ ॥
તસ્ય વામે તથા પ્લીહા દક્ષિણે ચ તથા યકૃત્

દક્ષિણે ચ તથા ક્લોમ પદ્મસ્યૈવ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સ્રોતાંસિ યાનિ દેહેઽસ્મિન્કફરક્તવહાનિ તુ

તેષાં ભૂતાનુગાનાં તુ ભવતીન્દ્રિયસમ્ભવઃ ॥
નેત્રયોર્મણ્ડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈત્તિકમ્

કૃષ્ણં ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા ભવતિ માતૃકમ્॥
સર્વહૃન્મણ્ડલં જ્ઞેયં માતાપિતૃસમુદ્ભવમ્

પક્ષ્મમણ્ડલમેકં તુ દ્વિતીયં વર્ત્મમણ્ડલમ્ ॥
શુક્લે તૃતીયં કથિતં ચતુર્થં કૃષ્ણમણ્ડલમ્

દૃઙ્મણ્ડલં પઞ્ચમં તુ નેત્રં સ્યાત્પઞ્ચમણ્ડલમ્ ॥
અન્યે તુ નેત્રભાગે દ્વે તથાઽપાઙ્ગકનીનિકે

યાભ્યાં નેત્રસ્ય જનિતા મત્સ્યસંસ્થાનતા દ્વિજ ॥
નાસાસમીપે કથિતં તદપાઙ્ગેતિસંજ્ઞિતમ્

કપોલયોઃ સમીપે તુ તથા પ્રોક્તા કનીનિકા ॥
માંસાસૃક્કફજા જિહ્વા મેદોઽસૃક્કફમાંસજા

વૃષણૌ ચ તથા જ્ઞેયૌ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ॥
પ્રાણસ્યાયતાનાન્યત્ર દશૈતાનિ નિબોધ મે

મૂર્ધા ચ હૃદયં નાભિ કણ્ઠો જિહ્વા નિબન્ધનમ્ ॥
રક્તં શુક્રં ગુદો વસ્તિસ્તથા ગુલ્ફૌ ચ ભાર્ગવ

કણ્ડરાઃ ષોડશ પ્રોક્તાસ્તથા દેહે શરીરિણામ્ ॥
દ્વે કરસ્થે તથા દ્વે ચ ચરણસ્થે પૃથક્પૃથક્

ચતસ્રઃ પૃષ્ઠગા જ્ઞેયા ગ્રીવાયાં તાવદેવ તુ ॥
જલાનિ ષોડશૈવાત્ર વિભાગસ્તેષુ કથ્યતે

માંસસ્નાયુશિરાસ્થિભ્યઃ ચત્વારસ્તુ પૃથક્પૃથક્ ॥
મણિબન્ધાનિ ગુલ્ફેષુ નિબદ્ધાનિ પરસ્પરમ્

શંકૂનિ ચ સ્મૃતાનીહ હસ્તયોઃ પાદયોસ્તથા ॥
ગ્રીવાયાં ચ તથા મેઢ્રે કથિતાનિ મનીષિભિઃ

દેહેઽસ્મિંશ્ચ તથા જ્ઞેયાશ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ॥
પૃષ્ઠવંશોભયગતે દ્વે દ્વે તત્ર પ્રકીર્તિતે

તાવન્ત્યશ્ચ તથાપ્યેતાસ્તાસાં બન્ધનકારકાઃ ॥
સીવન્યશ્ચ તથા સપ્ત પઞ્ચ મૂર્ધાનમાશ્રિતાઃ

એકા મેઢ્રગતા ચૈકા તથા જિહ્વાગતા પરા॥
અસ્થ્નામત્ર શતાનિ સ્યુસ્ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાનિ તુ

સૂક્ષ્મૈઃ સહ ચતુઃષષ્ટિં દશના વિંશતિર્ન્નખાઃ ॥
પાણિપાદશલાકાશ્ચ તાસાં સ્થાનચતુષ્ટયમ્

ચત્વારિંશત્તથાસ્થીનિ જંઘયોસ્તાવદેવ તુ ॥
દ્વેદ્વે જાનુકપોલૌષ્ઠફલકાંસસમુદ્ભવે

અક્ષિસ્થલેઽષ્ટકં શ્રોણિફલકે ચૈવમાદિશેત્ ॥
ભગાસ્થ્યેકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ

ગ્રીવાપઞ્ચદશાસ્થીનિ જત્ર્વેકં ચ તથા હનુઃ ॥
ભ્રૂમૂલં દ્વે લલાટાક્ષિગણ્ડનાસા તથાસ્થિકા

સર્જુકાસ્થાલકૈઃ સાર્ધમર્બુદૈશ્ચ દ્વિસપ્તતિઃ ॥
દ્વૌ શઙ્ખકૌ કપાલાનિ ચત્વાર્યેવ શિરસ્તથા

ઉરઃ સપ્તદશાસ્થીનિ પુરુષસ્યાસ્થિસંગ્રહઃ ॥
તથા ચૈવાત્ર સન્ધીનાં દ્વે શતે તુ શતાધિકે

અષ્ટષષ્ટિશ્ચ શાખાસુ ષષ્ટિશ્ચૈકવિવર્જિતા ॥
અન્તરાધૌ ત્વશીતિશ્ચ કથિતા ભૃગુનન્દન

ન ચ સ્નાયુશતાન્યત્ર દ્વે તુ ત્રિંશાધિકે મતે ॥
અન્તરાધૌ તુ કથિતા હ્યૂર્ધ્વગાશ્ચૈવ સપ્તતિઃ

ષટ્કૃતાનિ ચ શાખાસુ કથિતાનિ મનીષિભિઃ ॥
પઞ્ચપેશીશતાન્યત્ર ચત્વારિંશત્તથોર્ધ્વગાઃ

ચત્વારિંશચ્છતાન્યત્ર તથા શાખાસુ પણ્ડિતૈઃ ॥
અન્તરાધૌ તથા ષષ્ટિઃ પેશ્યસ્તુ કથિતા બુધૈઃ

સ્ત્રીણાં ચૈવાધિકા જ્ઞેયા ત્રિંશતિશ્ચતુરુત્તરા ॥
સ્તનયોર્દશ વિજ્ઞેયા યોનૌ રામ તથા દશ

ગર્ભાશયે તથા જ્ઞેયાશ્ચતસ્રો ગર્ભચિન્તકૈઃ ॥
ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ તથાન્યાનિ દશૈવ તુ

ષટ્પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ શિરાણાં કથિતાનિ તુ ॥
તા વહન્તિ રસં દેહે કેદારમિવ કુલ્યકાઃ

અભ્યંગાદિ તથા સર્વં સ્વેદલેપાદિકં ચ યત્ ॥
દ્વિસપ્તતિસ્તથા કોટ્યો રોમ્ણાં વિદ્ધિ મહાભુજ

મજ્જાયા મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ ॥
મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્તથા

રક્તસ્ય ચ રસસ્યાથ ક્રમશોઞ્જલયઃ સ્મૃતાઃ ॥
અર્ધાર્ધાભ્યધિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વાર્ધાઞ્જલિતઃ સ્મૃતાઃ

અર્ધાંજલિશ્ચ શુક્રસ્ય તથાર્ધા ચ તથૌજસઃ ॥
રજસસ્તુ તથા સ્ત્રીણાં ચતસ્રઃ કથિતા બુધૈઃ

સમધાતોરિદં પ્રોક્તં પ્રમાણં દેહચિન્તકૈઃ ॥
વિલક્ષણાનિ દેહાનિ નિત્યમેવ શરીરિણામ્ ॥
તેષાં ભેદેન ભિદ્યન્તે મલદોષાનુરૂપતઃ

એતચ્છરીરં મલદોષપિણ્ડં ધાત્વાશ્રયં કર્મવશાનુબદ્ધમ્ ॥
મોક્ષાય યસ્યેહ ભવેત્સ ધન્યો મોક્ષે ચ હેતુઃ પરમો હિ વિષ્ણુઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શરીરવિષયવર્ણનન્નામ પઞ્ચદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ