વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.11.15

2.11
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
અશ્વાનામૃષિભિઃ પ્રોક્તા મહાદોષા ભૃગૂત્તમ ॥
યૈરન્વિતા પરિત્યાજ્યાસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

હીનદન્તો દ્વિદન્તશ્ચ કરાલી કૃષ્ણતાલુકઃ ॥
કૃષ્ણજિહ્વશ્ચ યમજો જાતમુષ્કશ્ચ યસ્તથા

દ્વિશફશ્ચ તથા શૃઙ્ગી નૃવર્ણો વ્યાઘ્રવર્ણકઃ ॥
ખરવર્ણો ભસ્મવર્ણો જાતવર્ણશ્ચ કાકુદી

શ્વિત્રી ચ કાકસાદી ચ ખરશારસ્તથૈવ ચ ॥
વાનરાખ્યઃ કૃષ્ણસટઃ કૃષ્ણમુષ્કસ્તથૈવ ચ

કૃષ્ણપ્રોથશ્ચ મૂકશ્ચ યશ્ચ તિત્તિરસન્નિભઃ ॥
વિષમશ્વેતપાદશ્ચ ધ્રુવાવર્તવિવર્જિતઃ

અશુભાવર્તસંયુક્તો વર્જનીયસ્તુરઙ્ગમઃ ॥
॥ રામ ઉવાચ ॥
વાજિનઃ કે ધ્રુવાવર્તાઃ કેષુ સ્થાનેષુ શોભનાઃ ॥
વાજિનઃ કે તદા શસ્તાસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
રન્ધ્રોપરન્ધ્રયોર્દ્વૌદ્વૌ દ્વૌદ્વૌ મસ્તકવક્ષસોઃ ॥
પ્રમાણે ચ લલાટે ચ ધ્રુવાવર્તા દશ સ્મૃતઃ

એકોપિ ન ભવેદ્યસ્ય ધુવાવર્તસ્તુ વાજિનઃ ॥
ન તં શંસન્તિ ધર્મજ્ઞ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત

ઉત્તરોષ્ઠે ભૃગુશ્રેષ્ઠ પ્રમાણસ્ય તથોપરિ ॥
નાસાપુટે તથા પ્રોથે ગણ્ડપ્રોથાક્ષિમધ્યગઃ

કથયોરશ્રુપાતેન ભ્રુવોઃ કણ્ઠાગ્રયોસ્તથા ॥
નાભ્યાં હનુબલા કક્ષાસ્કન્ધોપસ્કન્ધસન્ધિષુ

વિદો બાહુપ્રદેશે ચ ગલમધ્યે તથૈવ ચ ॥
આસને કકુદે પ્રોથે જાનુજંઘાસુ ભાર્ગવ

કુષ્ટિકાનાભિકક્ષાસુ મુષ્કયોર્મૂત્રદેશજઃ ॥
ત્રિકે ચ મૂલપુચ્છે ચ ઉપરિ સ્થૂણયોસ્તથા

પિણ્ડયોર્જઠરે ચૈવ સીવનીયોપકુક્ષિષુ ॥
આવર્ત્તૈર્વર્જનીયાઃ સ્યુઃ પ્રયત્નેન તુરઙ્ગમાઃ

કકુદે કર્ણયોશ્ચૈવ યસ્યાવર્તઃ કુવાજિનઃ ॥
અત્યન્તમપ્રશસ્તં તં રાજા રાષ્ટ્રાદ્વિવાસયેત્

હસ્તિદેવમણિઃ સર્વં પૂર્વકાયેષુ લક્ષણઃ ॥
સુવ્યક્તો રોચમાનો વા ન તુ કાકુદિનં ક્વચિત

મેખલા વાપ્યધઃકાયાદ્ધન્યાદાવર્તસમ્ભવમ્ ॥
દોષાન્સર્વાંસ્તુરઙ્ગસ્ય ન હન્યાત્કાકસાદિનમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શુભમાવર્તલક્ષણમ્ ॥
સૃક્કિણ્યોશ્ચ લલાટે ચ તથા શ્રવણમૂલયોઃ

નિગાલે ચ તથા કણ્ઠે સ્તુતકેશાન્તયોસ્તથા ॥
બાહુમૂલે તથા શસ્તા રોમજાતાસ્તુરઙ્ગમાઃ

આવર્તસ્તુ નિગાલસ્થો જ્ઞેયો દેવમણિઃ શુભઃ ॥
કણ્ઠજો રોચમાનશ્ચ સર્વાવર્ત્તો જનાધિપઃ

અર્કેન્દ્રગોપચન્દ્રાભા યે ચ વાયસ સન્નિભાઃ ॥
સુવર્ણવર્ણાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ પ્રશસ્યન્તે સદૈવ તે

દીર્ઘગ્રીવાક્ષકૂટાશ્ચ હ્રસ્વવર્ણાશ્ચ યે તથા ॥
હ્રસ્વપ્રોથાશ્ચ શસ્યન્તે મેઘૌઘસદૃશ સ્વનાઃ ॥
પૃથૂરુપાદજવના મુખપુણ્ડ્રાશ્ચ વૈ હયાઃ

ચન્દ્રાંશુશુક્લાસ્તુરગાઃ પ્રશસ્તાઃ કર્ણાન્તકેશૈર્ગવલાલિવર્ણૈઃ ॥
યે રક્તવર્ણાશ્ચ સમગ્રપાદૈઃ શુક્લાશ્ચ વર્ણૈશ્ચ મહાનુભાવાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અશ્વલક્ષણં નામેકાદશોઽધ્યાયઃ

2.12
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ચમરીબાલસમ્ભૂતાઃ શશાઙ્કાંશુસમપ્રભાઃ ॥
સંહતાઃ સ્નિગ્ધદીર્ઘાશ્ચ તથા સ્થાલિનિબન્ધનાઃ

દણ્ડશ્ચ ચામરે કાર્યો રુક્મરૂપ્યમયસ્તથા ॥
પ્રવાલવૈડૂર્યમયસ્તથૈવ કનકાન્વિતઃ

ક્ષીરવૃક્ષસ્ય વા કાર્યો રુક્મરૂપ્યનિબન્ધનઃ ॥
રત્નૈઃ પ્રશસ્તૈશ્ચિત્રો વા કાઞ્ચનસ્ય પ્રશસ્યતે

ચન્દનસ્યાથ દન્તસ્ય શાર્ઙ્ગઃ કાર્યો યથા ભવેત ॥
અર્ધહસ્તાન્ન ચાપ્યૂનો મધ્યર્ધાન્ન તથાધિકઃ

કર્તવ્યં ચામરં રાજ્ઞા ન ચ ભાર્ગવ રઞ્જિતમ

આપીતવર્ણં તુ ભવેત્પ્રશસ્તં સાંવત્સરામાત્યપુરોહિતાનામ્ ॥
નરેન્દ્રપત્નીયુવરાજસૈન્યસ્યાલસ્ય શેષસ્ય જનસ્ય કૃષ્ણઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચામરલક્ષણં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

2.13
પુષ્કર ઉવાચ ॥
હંસપક્ષૈર્વિરચિતં મયૂરસ્ય શુકસ્ય ચ ॥
પક્ષૈરથ બલચ્છાયા ચ્છત્રં રાજ્ઞઃ પ્રશસ્યતે

મિત્રપક્ષં ન કર્તવ્યં હીનં પરિમિતં તથા ॥
ચતુરસ્રં તુ કર્તવ્યં બ્રાહ્મણસ્ય ભૃગૂત્તમ

વૃત્તં રાજ્ઞાં પ્રશસ્તં સ્યાચ્છુક્લવસ્ત્રવિભૂષિતમ્ ॥
સિતં દૂકૂલસંછન્નં પતાકાભિર્વિભૂષિતમ્

એતસ્મિન્દિગ્વિભાગે તુ કાર્યાશ્ચન્દ્રાંશુનિર્મલાઃ ॥
ચતસ્રસ્તસ્ય ધર્મજ્ઞ પતાકા રુક્મભૂષિતાઃ

દણ્ડં ચામરવત્કાર્યં વૈણવં ચ પ્રશસ્યતે॥
ત્રિચતુઃપઞ્ચષડ્સપ્તચાષ્ટપર્વઃ પ્રશસ્યતે

દશદ્વાદશભિર્વાપિ શેષૈસ્તુ પરિવર્જયેત્ ॥
છત્રં દણ્ડોગ્રપર્વાણં દણ્ડઃ સર્વત્ર શસ્યતે

ધારયન્તિ ચ દણ્ડં વૈ વૈણવં ગૃહમેધિનઃ ॥
રાજ્ઞાં પ્રશસ્તં ષડ્ઢસ્તં છત્રદણ્ડં ભૃગૂત્તમ

અથ પઞ્ચોનહસ્તં તુ મહિષીયુવરાજયોઃ ॥
સેનાપતિસુરાધ્યક્ષસાંવત્સરપુરોહિતૈઃ

પઞ્ચહસ્તસ્તુ કર્તવ્યશ્છત્રદણ્ડો ભૃગૂત્તમ ॥
ચતુર્હસ્તસ્તુ કર્તવ્યો મયા યેઽત્ર ન કીર્તિતાઃ

વ્યાસો દણ્ડાર્ધમાનેન સદા છત્રસ્ય શસ્યતે ॥
છત્રં વિભૂષયેદ્રાજ્ઞાં ત્વર્ધચન્દ્રદિવાકરૈઃ

વજ્રેન્દ્રનીલૈઃ સ્ફટિકૈશ્ચ રામ વૈદૂર્યમુક્તાફલસત્પ્રવાલૈઃ ॥
વિભૂષિતં રશ્મિયુતં પ્રશસ્તં સદાતપત્રં તુ મહીપતીનામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે છત્રલક્ષણં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ

2.14
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ભદ્રાસનં નરેન્દ્રસ્ય ક્ષીરવૃક્ષેણ કારયેત્ ॥
ઉચ્છ્રાયશ્ચ તથા તસ્ય અધ્યર્ધં તુ સમં ભવેત્

હસ્તત્રયં તથા વિષ્ટં વિસ્તરેણ તુ કારયેત્ ॥
આયામશ્ચાસ્ય કર્તવ્યો વિસ્તરેણાર્ધસમ્મિતઃ

ચતુરસ્રં તુ કર્તવ્યં રાજ્ઞો ભદ્રાસનં શુભમ્॥
નાષ્ટાસ્રં ન તથા વૃત્તં ન ચ દીર્ઘં ભૃગૂત્તમ

સુવર્ણરૂપ્યતામ્રૈશ્ચ ચિત્રં કાર્યં વિશેષતઃ ॥
રત્નૈઃ પ્રશસ્તૈર્ન તથા ન રત્નપ્રતિરૂપકૈઃ

ચત્વારઃ પુરુષાસ્તત્ર વિન્યસ્તા ભૃગુનન્દન ॥
દ્વિગુણાશ્ચ તથા સિંહાસ્તેભ્યસ્તુ દ્વિગુણાસ્તથા

ભદ્રાસનં તત્ર ભવેન્નૃપસ્ય તલેન પૂર્ણં સસુખં પરાર્ધ્યમ્ ॥
વૈયાઘ્રચર્માસ્તરણં સુખાર્થં વરાસનં તસ્ય સમામનન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભદ્રાસનલક્ષણં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ

2.15
પુષ્કર ઉવાચ ॥
વજ્રં મરકતં ચૈવ પદ્મરાગં ચ મૌક્તિકમ્ ॥
ઇન્દ્રનીલં મહાનીલં વૈડૂર્યમથ સસ્યકમ્

ઇન્દ્રકાન્તં સૂર્યકાન્તં સ્ફટિકં પુલકં તથા ॥
કર્કેતનં પુષ્પરાગં તથા જ્યોતીરસં દ્વિજ

સ્ફટિકં રાજવર્તં ચ તથા રાજમયં શુભમ્ ॥
સૌગંધિકં તથા સખ્યં શઙ્ખબ્રહ્મમયં તથા

ગોમેધં રુધિરાક્ષં ચ તથા બલ્લાતકં દ્વિજ ॥
ધૂલીમરકતં ચૈવ તુત્તૂકં શેષમેવ ચ

પલું પ્રવાલકં ચૈવ ગિરિવજ્રં ચ ભાર્ગવ ॥
ભુજગેશમણિં ચૈવ તથા વજ્રમણિં શુભમ્

ટીટિભં ચ તુ તાપિચ્છં ભ્રામરં ચ તથોત્પલમ્ ॥
રત્નાન્યેતાનિ ધાર્યાણિ સર્વાણ્યેવ મહીક્ષિતા

સુવર્ણ પ્રતિબદ્ધાનિ જયારોગ્યસમૃદ્ધયે ॥
તેષાં ગુરુત્વં રાગશ્ચ સ્વચ્છત્વં રશ્મિમાલિતા

સુજાતતા મસૃણતા સુસંસ્થાનત્વમેવ ચ ॥
ગુણવન્તો વિનિર્દિષ્ટા ધાર્યાસ્તે ગુણસંયુતાઃ

ખંડાસ્સશર્કરા યે ચ નિષ્પ્રભા મલિનાસ્તથા ॥
ન તે ધાર્યા નરેન્દ્રાણાં જયશ્રીજીવિતૈષિણામ્

સમસ્તરત્નવર્ગેઽપિ વજ્રધારણમિષ્યતે ॥
અમ્ભસ્તરતિ યદ્વજ્રમભેદ્યં વિમલં ચ યત્

તથા ચ શુદ્ધં ષટ્કોણં લઘુ ભાર્ગવનન્દન ॥
પ્રભા ચ શક્રવાપાભા યસ્યાર્કાભિમુખી ભવેત્

તં વજ્રં ધારયન્રાજા સર્વાઞ્જયતિ શાત્રવાન્ ॥
શુક્લપક્ષનિભઃ સ્નિગ્ધઃ કાન્તિમાન્વિમલસ્તથા

સુવર્ણચૂર્ણસંકાશૈઃ સૂક્ષ્મૈર્બિન્દુભિરન્વિતઃ ॥
શસ્તો મરકતો રામ ગમ્ભીરશ્ચોન્નતસ્તથા

ધાર્યશ્ચ પૃથિવીશાનાં સર્વોપદ્રવનાશનઃ ॥
કુરુવિન્દાદ્ભવેજ્જન્મ તથા સૌગન્ધિકાદ્દ્વિજ

સ્ફટિકાત્પદ્મરાગાણાં શ્રેષ્ઠાસ્તે હ્યુત્તરોત્તરમ્ ॥
જહરઙ્ગા ભવન્તીહ કુરુવિન્દભવાશ્ચ યે

કષાયરઙ્ગા નિર્દિષ્ટા યે ચ સૌગન્ધિકોદ્ભવાઃ ॥
સ્વચ્છાશ્ચ રાગવન્તશ્ચ વિજ્ઞેયાઃ સ્ફટિકોદ્ભવાઃ

મુક્તાફલાઃ શુક્તિભવ બહવો મત્સ્યજાસ્તથા ॥
ઉત્કૃષ્ટા ન તથા તેભ્યો યે તુ શઙ્ખોદ્ભવા દ્વિજ

તેભ્યઃ પ્રશસ્તા વિજ્ઞેયા નાગકુમ્ભસમુદ્ભવાઃ ॥
નિષ્પ્રભાસ્તે સમુદ્દિષ્ટાઃ શ્રેષ્ઠાઃ ક્રોડિભવા દ્વિજ

તેભ્યો વેણુદલાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેભ્યો ભુજઙ્ગસમ્ભવાઃ ॥
તેભ્યોઽપિ ભુવિદુષ્પ્રાપ્યં મૌક્તિકં મેઘસમ્ભવમ્

ધારણાત્તસ્ય નૃપતેઃ સર્વસિદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
મૌક્તિકાનાં તુ સર્વેષાં વૃત્તત્વં ગુણ ઉચ્યતે

સુષ્ઠુતા ચ સુશુક્લત્વં મહત્ત્વં ચ ભૃગૂત્તમ ॥
ઇન્દ્રનીલસ્તુ યઃ ક્ષીરં રાજતે ભાજને સ્થિતમ્

રઞ્જયેત્સ્વપ્રભાવેન તમમૂલ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥
નીલરક્તં તુ વૈડૂર્યં સર્વતઃ શ્રેષ્ઠમુચ્યતે

સર્વેષામેવ રત્નાનાં ધાર્યં કર્કેતનં સ્મૃતમ્ ॥
પુષ્પરાગાસ્તથા રામ યે ચાન્યે કીર્તિતા મયા

પ્રશસ્તરત્નૈર્ભૂપાનાં મુકુટાન્યઙ્ગદાનિ ચ ॥
હારાણિ રામ કાર્યાણિ કેયૂરાભરણાનિ ચ

અપ્રશસ્તાનિ રત્નાનિ વર્જનીયાનિ દૂરતઃ ॥
સર્વરત્નોત્તમં રાજા વિવર્ણં મલિનં તથા

ન ધારયેત ધર્મજ્ઞઃ સુશુદ્ધં ધારયેત્સદા ॥
ધૃતિઃ પ્રશસ્તા ભૃગુવંશચન્દ્ર રત્નોત્તમાનાં સતતં નૃપાણામ્ ॥
રત્નાંશુદગ્ધં તુ નરસ્ય દેહાદનર્થમાશુ પ્રશમં પ્રયાતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રત્નલક્ષણં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ