Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.92

// vajra uvāca // //
prāktantrottaratantrau dvau sarveṣāmagnikarmaṇām //
tvatto'haṃ śrotumicchāmi sarvadharmabhṛtāṃ vara

mārkaṇḍeya uvāca //
uddhṛtyorvīmayīṃ śuddhe deśe vediṃ ca kārayet //
prāgudakpravaṇāṃ śuddhāmāyāmātpadasaptakam

pūrvabhāge ca vijñeyā vistarātpadapañcakam //
paścime ca tathā bhāge vistarātsyāccatuṣṭayam

āgāradeśe ca tathā vistṛtā sā padatrayam //
pūrvabhāgādatikramya paścātpadacatuṣṭayam

yāmyenottarataścaiva vijñeyaṃ tu padaṃ padam //
āgārātpaścime bhāge vedī jñeyā padadvayam

vedimevaṃvidhāṃ kṛtvā snātvācamya prayatnataḥ //
sauvarṇānrājatām̐stāmrānathavāpi mahīmayān

sūtrārghyamālyairgandhaiśca saphalaiḥ pallavairyutān //
pūrṇodakumbhāṃścaturo vidikṣu sudṛḍhaṃ nyaset

vedyāmullikhanaṃ kāryamaindrībhirnṛpasattama //
udumbarasya śākhābhiḥ prāgagrābhiḥ samantataḥ

śuṣkendhanasamṛddhastu tataḥ kāryyo hutāśanaḥ //
na dhamettālavṛntena na śūrpeṇa na vāsasā

mukhenopadhamedagniṃ mukhādagnirajāyata //
parisamuhya paryukṣya pariṣicya paristaret

hutāśanaṃ bodhayitvā bhūyaścāvāhayedbudhaḥ //
vakṣyāmi bodhane mantraṃ tathā cāvāhane nṛpa

udbuddhyāgne bodhayanti devatāstāssavāsavāḥ //
brahmā viṣṇuśca rudraśca skando vaiśravaṇo yamaḥ

varuṇo vāyurākāśaṃ candrādityau prabhākarau //
ṛṣayaśca mahābhāgāstrailokyāmaladarśanāḥ

vedāśca vedamātā ca sāvitrī pāpanāśinī //
oṣadhyo'tha vaṣaṭkāro mantrāśca vividhāstathā

kālasyāvayavāssarve diśaśca vidiśastathā //
udabuddhya yajamānasya sarvānkāmānprayaccha vai

(om)āvāhayāmyahaṃ devaṃ devadevaṃ hutāśanam //
jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakārakam

vedamūrtiṃ tadādhāraṃ sarvadevamukhaṃ vibhum //
piṅgekṣaṇaṃ piṅgajaṭaṃ dhūmaketuṃ vibhāvasum

śukayānagamaṃ devaṃ sarvābharaṇabhūṣitam //
sarvagaṃ varadaṃ bhānuṃ jaṭharasthaṃ ca dehinām

tejomūrttiṃ durādharṣaṃ saptajihvaṃ mahābalam //
saptārciṣaṃ saptarṣikaṃ ca samitsaptakamacyutam

viṣṇoraṃśamanirdeśyaṃ bhāvanaṃ jātavedasam //
pāvanaṃ puṣṭidaṃ saumyaṃ bhaktānāṃ bhūtivardhanam

taddattamāhutigaṇaṃ saṃpratīccha jagadguro //
tena bhāvaya deveśa yathāhaṃ devatāgaṇān

yājakaṃ yajamānaṃ ca puṣṭyā vibhaja sarvaśaḥ //
idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ dīpaṃ pragṛhyatām

evamāvāhanaṃ kṛtvā pādyārghyaṃ vinivedayet //
vedyāmeva na tau deyau vahnau yadukulodvaha

gandhapuṣpādikaṃ deyaṃ sakalañjātavedasi //
dhūpaṃ dīpaṃ sanaivaidyaṃ vedyāmeva nivedayet

tatastu prastaredvedimakṣatāgraiḥ kuśairdvija //
upamūlādadholūnaiḥ prāgagraiḥ prayataḥ śuciḥ

pūrve ca prāgdakṣiṇataḥ paścāccaivāpasavyataḥ //
uttareṇa tataḥ kuryātprastarasya samāpanam

mūlacchinnantu dātavyaṃ prastare bhūbhṛtāṃ vara //
oṣadhyaḥ phalavantyaśca parvavatyastathaiva ca

darbhābhāve praśaṃsanti tisrastatra ca varjayet //
rājasīravarūkaṃ ca paribādhamathotkaṭam

viṣṇurmanasā pūte sto mantreṇānena suvrata //
dārbhaṃ pavitramutsajya tābhyāṃ ca tadanantaram

devova ityathaitena utpūyamudakaṃ śuci //
sruksruvāvatha pālāśau śamīnyagrodhasaṃbhavau

udumbaramayau tāmrau rūpyarukmamayau tathā //
ājyasthālī ca kartavyā taijasadravyasambhavā

māheyī vāpi bhūpāla nityasarvāgnikarmasu //
hastamātraḥ sruvaḥ kāryo sruva bāhusamaṃ tathā

aṅguṣṭhamadhyapratimaṃ homasthānaṃ sruvasya tu//
ājyasthālyāḥ pramāṇantu yathākāmantu kārayet

grāmaṃ pṛścāpayosīti mantreṇājyaṃ narādhipa//
ājyasthālyāḥ payotpūtaṃ pañcānāmiti pañcakam

paṭhangṛhṇīta rājendra arjetyagnāvadhiśrayet //
ājyasyātha pavitreṇa kārya mutplavanaṃ dvija

agnirjihveti satataṃ havirasyutpavanāntaram //
akṣīṇantu na kartavyaṃ satataṃ pārthivottama

śubhābhyāṃ sruksruvau rājanpratyuṣṭamiti bhāvaya //
pavitrasyāgradarbheṇa āyurityeva mānada

pratimārṣṭi bhuvaṃ paścāccakṣurityeva pārthiva //
pratimārṣṭi sruvaṃ tām̐śca darbhānvahnāvathotsṛjet

darbhotsarge paṭhenmantramimaṃ pārthivasattama //
divi śilpamavatataṃ pṛthivyāḥ kakṣibhiḥ śritam

tena sahasrakāṇḍena dviṣantaṃ tāpayāmasi //
dviṣantastapyatāṃ coktvā kṣipeddarbhānhutāśane

idhmadvayaṃ tato deyaṃ yājñiyadrumasambhavam //
palāśaḥ khadiro bilvaḥ śamyaśvatthavaṭāstathā

udumbaramapāmārgaḥ phalguśca kramukastathā //
candanaṃ devadāruśca drumā dvādaśa yājñiyāḥ

caturgṛhītaṃ vinyasya sruci pūrvaṃ vicakṣaṇaḥ //
idhmadvaye prajvalite saumyabhāge narādhipa

prajānāmpataye tvādāvāhutiṃ manasā nyaset //
caturgṛhīte mūrddheti deyā dakṣiṇato bhavet//

yuktaḥ parastādityādi pañcakaṃ juhuyāttataḥ //
santatīśca jayādyāstāstathā rāṣṭrabhṛto nṛpa

vārtraghnau cājyabhāgau ca dātavyau pārthivottama //
athaudumbarapatrāṇāṃ vedau dakṣiṇato nṛpa

sañcaye padmapatrāṇāmathavāpi mahīpate //
āvāhanaṃ tu kartavyaṃ devasya parameṣṭhinaḥ

āvāhayāmyahaṃ devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam //
jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakārakam

caturvedaṃ caturvaktraṃ cāturvaṇyaprabhuṃ prabhum //
caturāśramagoptāraṃ varadaṃ bhūtabhāvanam // ४९
padmayoniṃ jagadyoniṃ yajñayoniṃ jagatpatim //
ātmayonimanādhṛṣyaṃ yajñavāhaṃ jagatpatim

yajñeśaṃ yajñamūrtiṃ ca trailokyasyaikakāraṇam //
sarvagaṃ varadaṃ saumyaṃ paramaṃ parameśvaram

bhūtabhavyabhavaṃ nāthaṃ yogajñeyaṃ sanātanam //
āgaccha bhagavanbrahmanyajamānasya vṛddhaye

idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ cedaṃ pragṛhyatām //
brahmaliṅgāṃstato mantrāñjapedbhaktyā samāhitaḥ

āpohiṣṭheti mantreṇa brahmaṇo'rghyaṃ nivedayet //
śannodevīti pādyaṃ ca prayataḥ susamāhitaḥ

hiraṇyagarbheti tathā dadyādācamanaṃ budhaḥ //
dhruvā dyauriti mantreṇa hyāsanaṃ vinivedayet

gandhaṃ puṣpamalaṅkāraṃ vastraṃ dhūpaṃ sadīpakam //
naivedyaṃ ca tathā deyaṃ sāvitreṇa narādhipa

prāktantrametaduktaṃ te mayā sarvāgnikarmasu //
prāktantre tu kṛte kāryaṃ homamantramayāsakam

evaṃ kāryaṃ mahīnātha sarveṣvevāgnikarmasu

homasya vihitasyānte tantraṃ kāryamathottaram //
mahākalpasya kalpasya tathā manvantarasya ca

yugasyātha samāyāścāyanasya hi tathaiva ca //
ṛtormāsasya pakṣasya grahanakṣatrayostathā

titheśca karaṇasyātha muhūrtasya ca pārthiva //
varttamānasya sarvasya deyasyādhipatirbhavet

iha gāva ayaṃ yajña ānaḥ prajāstathaiva ca //
dhṛtiṃ caivopadhṛtiṃ ca ihābhāgaṃ tathaiva ca

deyaṃ caturgṛhītena homadravyeṇa pārthiva //
tvanno agne varuṇasya sa tvaṃno agna eva ca

ayāścāgnestathaiveti tathā vyāhṛtayo nṛpa //
tvanno agneti ca tato hotavyamṛktrayaṃ punaḥ

nyūnaṃ tateti rikteti nyūne caivātiriktakam //
samaṃ same tathā hutvā hotavyamṛktrayaṃ tataḥ

anājñātaṃ yadājñātaṃ sviṣṭiścāpyatha pārthiva //
manorjyotistathaivātra trayastriṃśattathaiva ca

yanme ca manasā cchidraṃ viśvakarmā tathaiva ca //
ayāścāgnestathā rājantvanno agne tathaiva ca //
satvanno agne ityevaṃ hutvā pārthivasattama

āśrāviteti mantreṇa deyā pūrṇāhutirbhavet

iṣṭo hi yajño bhṛgubhirmaṃtreṇānena pārthiva //
ājyasthālīṃ sruksruvau ca darbhaistu parimārjayet

tām̐śca darbhānkṣipedvahnau prayataḥ susamāhitaḥ //
pūrṇamityeva ca sruvā kāryaṃ saṃvīkṣaṇaṃ tataḥ

yathādiśaṃ mahīpāla tathā kuryādvimocanam //
tato visarjanaṃ kāryaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

bhagavandevadeveśa jagatāmārtināśana //
vrajasva pūjāmādāya punarāgamanāya ca

yajamānasya śāntyarthaṃ sarvasya jagatastathā //
ārogyadhanadhānyena yajamānaṃ ca vardhaya

hutāśanasya karttavyaṃ tato rājanvisarjanam //
dravyabhuktvaṃ vareṇyastvaṃ praṇatārtivināśanaḥ

vrajasva pūjāmādāya punarāgamanāya ca//
śāntyarthaṃ yajamānasya rāṣṭrasya ca vivṛddhaye

/
gobrāhmaṇahitārthāya jayāya ca mahīpateḥ //
pūrṇapātramathādāya vācyaṃ svastyayanaṃ tataḥ

tatastu dakṣiṇā deyā yathā proktā mayā purā //
etaduttaratantraṃ tu proktaṃ sarvāgnikarmaṇām

vidhānametatkathitaṃ tavādya sarvāgnikarmasvanaghopayogi//
ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi rājaṃstanme vadasvāyatalohitākṣa

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde agnikārye prāktantrottaratantravidhirnāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ