વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.92

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રાક્તન્ત્રોત્તરતન્ત્રૌ દ્વૌ સર્વેષામગ્નિકર્મણામ્ ॥
ત્વત્તોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વધર્મભૃતાં વર

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઉદ્ધૃત્યોર્વીમયીં શુદ્ધે દેશે વેદિં ચ કારયેત્ ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણાં શુદ્ધામાયામાત્પદસપ્તકમ્

પૂર્વભાગે ચ વિજ્ઞેયા વિસ્તરાત્પદપઞ્ચકમ્ ॥
પશ્ચિમે ચ તથા ભાગે વિસ્તરાત્સ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્

આગારદેશે ચ તથા વિસ્તૃતા સા પદત્રયમ્ ॥
પૂર્વભાગાદતિક્રમ્ય પશ્ચાત્પદચતુષ્ટયમ્

યામ્યેનોત્તરતશ્ચૈવ વિજ્ઞેયં તુ પદં પદમ્ ॥
આગારાત્પશ્ચિમે ભાગે વેદી જ્ઞેયા પદદ્વયમ્

વેદિમેવંવિધાં કૃત્વા સ્નાત્વાચમ્ય પ્રયત્નતઃ ॥
સૌવર્ણાન્રાજતાઁસ્તામ્રાનથવાપિ મહીમયાન્

સૂત્રાર્ઘ્યમાલ્યૈર્ગન્ધૈશ્ચ સફલૈઃ પલ્લવૈર્યુતાન્ ॥
પૂર્ણોદકુમ્ભાંશ્ચતુરો વિદિક્ષુ સુદૃઢં ન્યસેત્

વેદ્યામુલ્લિખનં કાર્યમૈન્દ્રીભિર્નૃપસત્તમ ॥
ઉદુમ્બરસ્ય શાખાભિઃ પ્રાગગ્રાભિઃ સમન્તતઃ

શુષ્કેન્ધનસમૃદ્ધસ્તુ તતઃ કાર્ય્યો હુતાશનઃ ॥
ન ધમેત્તાલવૃન્તેન ન શૂર્પેણ ન વાસસા

મુખેનોપધમેદગ્નિં મુખાદગ્નિરજાયત ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિષિચ્ય પરિસ્તરેત્

હુતાશનં બોધયિત્વા ભૂયશ્ચાવાહયેદ્બુધઃ ॥
વક્ષ્યામિ બોધને મન્ત્રં તથા ચાવાહને નૃપ

ઉદ્બુદ્ધ્યાગ્ને બોધયન્તિ દેવતાસ્તાસ્સવાસવાઃ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સ્કન્દો વૈશ્રવણો યમઃ

વરુણો વાયુરાકાશં ચન્દ્રાદિત્યૌ પ્રભાકરૌ ॥
ઋષયશ્ચ મહાભાગાસ્ત્રૈલોક્યામલદર્શનાઃ

વેદાશ્ચ વેદમાતા ચ સાવિત્રી પાપનાશિની ॥
ઓષધ્યોઽથ વષટ્કારો મન્ત્રાશ્ચ વિવિધાસ્તથા

કાલસ્યાવયવાસ્સર્વે દિશશ્ચ વિદિશસ્તથા ॥
ઉદબુદ્ધ્ય યજમાનસ્ય સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છ વૈ

(ઓમ્)આવાહયામ્યહં દેવં દેવદેવં હુતાશનમ્ ॥
જગતોઽસ્ય સમુત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારકમ્

વેદમૂર્તિં તદાધારં સર્વદેવમુખં વિભુમ્ ॥
પિઙ્ગેક્ષણં પિઙ્ગજટં ધૂમકેતું વિભાવસુમ્

શુકયાનગમં દેવં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ॥
સર્વગં વરદં ભાનું જઠરસ્થં ચ દેહિનામ્

તેજોમૂર્ત્તિં દુરાધર્ષં સપ્તજિહ્વં મહાબલમ્ ॥
સપ્તાર્ચિષં સપ્તર્ષિકં ચ સમિત્સપ્તકમચ્યુતમ્

વિષ્ણોરંશમનિર્દેશ્યં ભાવનં જાતવેદસમ્ ॥
પાવનં પુષ્ટિદં સૌમ્યં ભક્તાનાં ભૂતિવર્ધનમ્

તદ્દત્તમાહુતિગણં સંપ્રતીચ્છ જગદ્ગુરો ॥
તેન ભાવય દેવેશ યથાહં દેવતાગણાન્

યાજકં યજમાનં ચ પુષ્ટ્યા વિભજ સર્વશઃ ॥
ઇદમર્ઘ્યમિદં પાદ્યં ધૂપં દીપં પ્રગૃહ્યતામ્

એવમાવાહનં કૃત્વા પાદ્યાર્ઘ્યં વિનિવેદયેત્ ॥
વેદ્યામેવ ન તૌ દેયૌ વહ્નૌ યદુકુલોદ્વહ

ગન્ધપુષ્પાદિકં દેયં સકલઞ્જાતવેદસિ ॥
ધૂપં દીપં સનૈવૈદ્યં વેદ્યામેવ નિવેદયેત્

તતસ્તુ પ્રસ્તરેદ્વેદિમક્ષતાગ્રૈઃ કુશૈર્દ્વિજ ॥
ઉપમૂલાદધોલૂનૈઃ પ્રાગગ્રૈઃ પ્રયતઃ શુચિઃ

પૂર્વે ચ પ્રાગ્દક્ષિણતઃ પશ્ચાચ્ચૈવાપસવ્યતઃ ॥
ઉત્તરેણ તતઃ કુર્યાત્પ્રસ્તરસ્ય સમાપનમ્

મૂલચ્છિન્નન્તુ દાતવ્યં પ્રસ્તરે ભૂભૃતાં વર ॥
ઓષધ્યઃ ફલવન્ત્યશ્ચ પર્વવત્યસ્તથૈવ ચ

દર્ભાભાવે પ્રશંસન્તિ તિસ્રસ્તત્ર ચ વર્જયેત્ ॥
રાજસીરવરૂકં ચ પરિબાધમથોત્કટમ્

વિષ્ણુર્મનસા પૂતે સ્તો મન્ત્રેણાનેન સુવ્રત ॥
દાર્ભં પવિત્રમુત્સજ્ય તાભ્યાં ચ તદનન્તરમ્

દેવોવ ઇત્યથૈતેન ઉત્પૂયમુદકં શુચિ ॥
સ્રુક્સ્રુવાવથ પાલાશૌ શમીન્યગ્રોધસંભવૌ

ઉદુમ્બરમયૌ તામ્રૌ રૂપ્યરુક્મમયૌ તથા ॥
આજ્યસ્થાલી ચ કર્તવ્યા તૈજસદ્રવ્યસમ્ભવા

માહેયી વાપિ ભૂપાલ નિત્યસર્વાગ્નિકર્મસુ ॥
હસ્તમાત્રઃ સ્રુવઃ કાર્યો સ્રુવ બાહુસમં તથા

અઙ્ગુષ્ઠમધ્યપ્રતિમં હોમસ્થાનં સ્રુવસ્ય તુ॥
આજ્યસ્થાલ્યાઃ પ્રમાણન્તુ યથાકામન્તુ કારયેત્

ગ્રામં પૃશ્ચાપયોસીતિ મન્ત્રેણાજ્યં નરાધિપ॥
આજ્યસ્થાલ્યાઃ પયોત્પૂતં પઞ્ચાનામિતિ પઞ્ચકમ્

પઠન્ગૃહ્ણીત રાજેન્દ્ર અર્જેત્યગ્નાવધિશ્રયેત્ ॥
આજ્યસ્યાથ પવિત્રેણ કાર્ય મુત્પ્લવનં દ્વિજ

અગ્નિર્જિહ્વેતિ સતતં હવિરસ્યુત્પવનાન્તરમ્ ॥
અક્ષીણન્તુ ન કર્તવ્યં સતતં પાર્થિવોત્તમ

શુભાભ્યાં સ્રુક્સ્રુવૌ રાજન્પ્રત્યુષ્ટમિતિ ભાવય ॥
પવિત્રસ્યાગ્રદર્ભેણ આયુરિત્યેવ માનદ

પ્રતિમાર્ષ્ટિ ભુવં પશ્ચાચ્ચક્ષુરિત્યેવ પાર્થિવ ॥
પ્રતિમાર્ષ્ટિ સ્રુવં તાઁશ્ચ દર્ભાન્વહ્નાવથોત્સૃજેત્

દર્ભોત્સર્ગે પઠેન્મન્ત્રમિમં પાર્થિવસત્તમ ॥
દિવિ શિલ્પમવતતં પૃથિવ્યાઃ કક્ષિભિઃ શ્રિતમ્

તેન સહસ્રકાણ્ડેન દ્વિષન્તં તાપયામસિ ॥
દ્વિષન્તસ્તપ્યતાં ચોક્ત્વા ક્ષિપેદ્દર્ભાન્હુતાશને

ઇધ્મદ્વયં તતો દેયં યાજ્ઞિયદ્રુમસમ્ભવમ્ ॥
પલાશઃ ખદિરો બિલ્વઃ શમ્યશ્વત્થવટાસ્તથા

ઉદુમ્બરમપામાર્ગઃ ફલ્ગુશ્ચ ક્રમુકસ્તથા ॥
ચન્દનં દેવદારુશ્ચ દ્રુમા દ્વાદશ યાજ્ઞિયાઃ

ચતુર્ગૃહીતં વિન્યસ્ય સ્રુચિ પૂર્વં વિચક્ષણઃ ॥
ઇધ્મદ્વયે પ્રજ્વલિતે સૌમ્યભાગે નરાધિપ

પ્રજાનામ્પતયે ત્વાદાવાહુતિં મનસા ન્યસેત્ ॥
ચતુર્ગૃહીતે મૂર્દ્ધેતિ દેયા દક્ષિણતો ભવેત્॥

યુક્તઃ પરસ્તાદિત્યાદિ પઞ્ચકં જુહુયાત્તતઃ ॥
સન્તતીશ્ચ જયાદ્યાસ્તાસ્તથા રાષ્ટ્રભૃતો નૃપ

વાર્ત્રઘ્નૌ ચાજ્યભાગૌ ચ દાતવ્યૌ પાર્થિવોત્તમ ॥
અથૌદુમ્બરપત્રાણાં વેદૌ દક્ષિણતો નૃપ

સઞ્ચયે પદ્મપત્રાણામથવાપિ મહીપતે ॥
આવાહનં તુ કર્તવ્યં દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

આવાહયામ્યહં દેવં બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ॥
જગતોઽસ્ય સમુત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારકમ્

ચતુર્વેદં ચતુર્વક્ત્રં ચાતુર્વણ્યપ્રભું પ્રભુમ્ ॥
ચતુરાશ્રમગોપ્તારં વરદં ભૂતભાવનમ્ ॥ ૪૯
પદ્મયોનિં જગદ્યોનિં યજ્ઞયોનિં જગત્પતિમ્ ॥
આત્મયોનિમનાધૃષ્યં યજ્ઞવાહં જગત્પતિમ્

યજ્ઞેશં યજ્ઞમૂર્તિં ચ ત્રૈલોક્યસ્યૈકકારણમ્ ॥
સર્વગં વરદં સૌમ્યં પરમં પરમેશ્વરમ્

ભૂતભવ્યભવં નાથં યોગજ્ઞેયં સનાતનમ્ ॥
આગચ્છ ભગવન્બ્રહ્મન્યજમાનસ્ય વૃદ્ધયે

ઇદમર્ઘ્યમિદં પાદ્યં ધૂપં ચેદં પ્રગૃહ્યતામ્ ॥
બ્રહ્મલિઙ્ગાંસ્તતો મન્ત્રાઞ્જપેદ્ભક્ત્યા સમાહિતઃ

આપોહિષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ બ્રહ્મણોઽર્ઘ્યં નિવેદયેત્ ॥
શન્નોદેવીતિ પાદ્યં ચ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ

હિરણ્યગર્ભેતિ તથા દદ્યાદાચમનં બુધઃ ॥
ધ્રુવા દ્યૌરિતિ મન્ત્રેણ હ્યાસનં વિનિવેદયેત્

ગન્ધં પુષ્પમલઙ્કારં વસ્ત્રં ધૂપં સદીપકમ્ ॥
નૈવેદ્યં ચ તથા દેયં સાવિત્રેણ નરાધિપ

પ્રાક્તન્ત્રમેતદુક્તં તે મયા સર્વાગ્નિકર્મસુ ॥
પ્રાક્તન્ત્રે તુ કૃતે કાર્યં હોમમન્ત્રમયાસકમ્

એવં કાર્યં મહીનાથ સર્વેષ્વેવાગ્નિકર્મસુ

હોમસ્ય વિહિતસ્યાન્તે તન્ત્રં કાર્યમથોત્તરમ્ ॥
મહાકલ્પસ્ય કલ્પસ્ય તથા મન્વન્તરસ્ય ચ

યુગસ્યાથ સમાયાશ્ચાયનસ્ય હિ તથૈવ ચ ॥
ઋતોર્માસસ્ય પક્ષસ્ય ગ્રહનક્ષત્રયોસ્તથા

તિથેશ્ચ કરણસ્યાથ મુહૂર્તસ્ય ચ પાર્થિવ ॥
વર્ત્તમાનસ્ય સર્વસ્ય દેયસ્યાધિપતિર્ભવેત્

ઇહ ગાવ અયં યજ્ઞ આનઃ પ્રજાસ્તથૈવ ચ ॥
ધૃતિં ચૈવોપધૃતિં ચ ઇહાભાગં તથૈવ ચ

દેયં ચતુર્ગૃહીતેન હોમદ્રવ્યેણ પાર્થિવ ॥
ત્વન્નો અગ્ને વરુણસ્ય સ ત્વંનો અગ્ન એવ ચ

અયાશ્ચાગ્નેસ્તથૈવેતિ તથા વ્યાહૃતયો નૃપ ॥
ત્વન્નો અગ્નેતિ ચ તતો હોતવ્યમૃક્ત્રયં પુનઃ

ન્યૂનં તતેતિ રિક્તેતિ ન્યૂને ચૈવાતિરિક્તકમ્ ॥
સમં સમે તથા હુત્વા હોતવ્યમૃક્ત્રયં તતઃ

અનાજ્ઞાતં યદાજ્ઞાતં સ્વિષ્ટિશ્ચાપ્યથ પાર્થિવ ॥
મનોર્જ્યોતિસ્તથૈવાત્ર ત્રયસ્ત્રિંશત્તથૈવ ચ

યન્મે ચ મનસા ચ્છિદ્રં વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ ॥
અયાશ્ચાગ્નેસ્તથા રાજન્ત્વન્નો અગ્ને તથૈવ ચ ॥
સત્વન્નો અગ્ને ઇત્યેવં હુત્વા પાર્થિવસત્તમ

આશ્રાવિતેતિ મન્ત્રેણ દેયા પૂર્ણાહુતિર્ભવેત્

ઇષ્ટો હિ યજ્ઞો ભૃગુભિર્મંત્રેણાનેન પાર્થિવ ॥
આજ્યસ્થાલીં સ્રુક્સ્રુવૌ ચ દર્ભૈસ્તુ પરિમાર્જયેત્

તાઁશ્ચ દર્ભાન્ક્ષિપેદ્વહ્નૌ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ॥
પૂર્ણમિત્યેવ ચ સ્રુવા કાર્યં સંવીક્ષણં તતઃ

યથાદિશં મહીપાલ તથા કુર્યાદ્વિમોચનમ્ ॥
તતો વિસર્જનં કાર્યં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

ભગવન્દેવદેવેશ જગતામાર્તિનાશન ॥
વ્રજસ્વ પૂજામાદાય પુનરાગમનાય ચ

યજમાનસ્ય શાન્ત્યર્થં સર્વસ્ય જગતસ્તથા ॥
આરોગ્યધનધાન્યેન યજમાનં ચ વર્ધય

હુતાશનસ્ય કર્ત્તવ્યં તતો રાજન્વિસર્જનમ્ ॥
દ્રવ્યભુક્ત્વં વરેણ્યસ્ત્વં પ્રણતાર્તિવિનાશનઃ

વ્રજસ્વ પૂજામાદાય પુનરાગમનાય ચ॥
શાન્ત્યર્થં યજમાનસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય ચ વિવૃદ્ધયે

।
ગોબ્રાહ્મણહિતાર્થાય જયાય ચ મહીપતેઃ ॥
પૂર્ણપાત્રમથાદાય વાચ્યં સ્વસ્ત્યયનં તતઃ

તતસ્તુ દક્ષિણા દેયા યથા પ્રોક્તા મયા પુરા ॥
એતદુત્તરતન્ત્રં તુ પ્રોક્તં સર્વાગ્નિકર્મણામ્

વિધાનમેતત્કથિતં તવાદ્ય સર્વાગ્નિકર્મસ્વનઘોપયોગિ॥
અતઃ પરં કિં કથયામિ રાજંસ્તન્મે વદસ્વાયતલોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અગ્નિકાર્યે પ્રાક્તન્ત્રોત્તરતન્ત્રવિધિર્નામ દ્વિનવતિતમોઽધ્યાયઃ