Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.4

// mārkaṇḍeya uvāca //
jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ //
prathamaṃ tatpramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate

trasareṇavo'ṣṭau vijñeyā likṣaikā parimāṇataḥ //
tā rājasarṣapāstisrastāstrayo gaurasarṣapāḥ

sarṣapāḥ ṣaḍyavo madhye aṅgulaṃ ca tadaṣṭakam //
dvādaśāṅgulikaḥ śaṅkustaddvayaṃ hasta ucyate

taccatuṣkaṃ dhanuḥ proktaṃ krośo dhanuḥsahasrikā //
krośadvayaṃ ca gavyūtiḥ yojanaṃ taccatuṣṭayam

yojanānāṃ pramāṇena cāyutānāṃ śatatrayam //
ayutānāṃ ca pañcāśaccheṣasthānaṃ manoharam

sa eva loke vārāhaḥ kathitaśca svayaṃ prabhuḥ //
vārāharūpī bhagavāñchatarūpadharastathā

tatrāste bhagavānviṣṇurbhaktaiḥ saha mahātmabhiḥ //
loko'yamaṃḍasaṃlagnaśchatrākāraḥ prakīrtitaḥ

svayaṃ prabhurvītarajāḥ sarvaduḥkhavivarjitaḥ //
ekāntabhāvopagatāstaṃ prayānti hari janāḥ

sarvādhastādayaṃ lokaḥ kathitaste manoharaḥ //
tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

kālāgnirudralokastu kathyate'gnisamarcitaḥ //
eka eva sa tatrāste svaprabhābhāsvarātmakaḥ

tasmātsamutthito vahnirjagatprāpte dinakṣaye //
bhasmasātkurute sarvaṃ yacceṅgaṃ yacca neṅgate

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ ///
pātālanāmā pātālaḥ prathamaḥ parikīrtitaḥ

yogamāyāṃ samāsthāya dvitīyāmāsthitastanum //
sarvato bhagavānāste śeṣamūrtirjanārdanaḥ //

rukmabhaumaḥ sa pātālo dhṛto rudrasya tejasā //
tasminsa bhagavānāste śeṣaparyaṅkamāsthitaḥ

nityaṃ tāladhvajo vāgmī vanamālāvibhū ṣitaḥ //
dhārayañchirasā nityaṃ ratnacitrāṃ phaṇāvalīm

lāṅgalī musalī khaḍgī nīlāmbaravibhūṣitaḥ //
stūyamānaḥ sa gandharvairnāgairṛṣivaraistathā/

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ //
sutalasaṃjñaḥ pātāla śilābhāsaḥ samantataḥ

balistu bhagavāṃstatra bahistiṣṭhatisaṃyataḥ //
ramyaṃ puravaraṃ tasya viṣṇunā nirmitaṃ svayam

nivāsaṃ devarājasya viśiṣṭaṃ tatpurottamam //
sā vaiṣṇavī kalā proktā yayedaṃ dhāryate jagat

(phaṇeṣu tasya viśrāntā militā ca śubhāśubhā //
tatrāste sa mahābhāgaḥ śriyā paramayā yutaḥ

tamupāsanti satataṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ //)
tatrāste devadevasya mūrtiḥ kṛṣṇasya cāparā

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ //
ābhāsatala ityeva pātālo nīlamṛttikaḥ

tṛtīyaḥ sa tu vikhyātaḥ surabhiryatra tiṣṭhati //
digdhenavastathā tatra catasraśca tathā sthitāḥ

subhadrā vahnirūpā ca viśvarūpā tathaiva ca //
rohiṇī ca mahābhāgā yābhirvṛtamidaṃ jagat

tāsāṃ kṣīreṇa sarvāsāṃ kṛtaḥ kṣīrārṇavaḥ prabho //
pātālamadhye tasmiṃstu puraṃ viṣṇormanoramam//

yatrāste bhagavānviṣṇuḥ śeṣaparyaṅkagastathā //
agnijvālāparikṣiptaḥ saha lakṣmyā parantapa

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ //
pītabhaumaścaturthastu gabhastitalasaṃjñitaḥ

tatrāste bhagavānviṣṇurdevo hayaśirodharaḥ //
śaśāṃkaśatasaṃkāśaḥ śātakauṃbhavibhūṣaṇaḥ

puraṃ tatraiva vikhyātaṃ garuḍasya mahātmanaḥ //
(prahrādasyāsurendrasya bāṣkaleśca mahātmanaḥ)

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ //
mahā taleti vikhyāto raktabhaumastupañcamaḥ

sarovaraṃ tasya madhye yojanānāṃ daśāyutam //
jaṃgamājaṃgamaiḥ sarverjalajaiśca vivarjitam

tatrārūpeṇa vasati kūrmarūpadharo hariḥ //
tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

ṣaṣṭhaścaiva mahārāja nāmnā bhīmatalastu saḥ //
tatrāpi sarasī divyā yojanānāṃ śataṃ gatā //
tasyāṃ ca vasate devo matsyarūpadharo hariḥ

saptamaḥ kṛṣṇabhaumastu nāmnā bhīmatalastu saḥ //
tatrāste kapilo devo vāsudevaḥ svayaṃ prabhuḥ

tatrāśmanagaraṃ nāma varuṇasya puraṃ smṛtam //
tathā dānavavīrāṇāṃ nagarāṇi pṛthakpṛthak

virocanasya kumbhasya nikumbhasya harasya ca //
śambarasya karālasya narakasya hayasya ca

hayagrīvasya sundasya ghasasya praghasasya ca //
baleḥ puravaraṃ cātra yogīśasya tathāparam

yatrasthamenaṃ dadṛśe rāvaṇo lokarāvaṇaḥ //
tathā puravaraṃ tatra viṣṇoramitatejasaḥ

lakṣmīsahāyo yatrāste cāgneyāmbarasaṃvṛtaḥ //
tisraḥ koṭyastu yatrāsya bhaktānāṃ sumahātmanām

śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇāṃ pītavāsasām

nīlotpala savarṇānāṃ viṣṇoḥ sadṛśatejasām //
viṣṇoḥ sutānāṃ hṛṣṭānāṃ satataṃ bhūrivarcasām

tatrastho dṛṣṭavāndevo paulastyo rāvaṇaḥ purā //
purī bhogavatī tatra tathā vāsukipālitā

nāgānāṃ ca purāṇyatra tathaiva ca pṛthakpṛthak //
padmasya dhṛtarāṣṭrasya viraktasya kurostathā

takṣakasyailapatrasya tathā karkoṭakasya ca //
dhanañjayasya śaṅkhasya tathaivāśvatarasya ca

kandalasya surāsasya sumukhasya gayasya ca //
diśāṃ gajānāṃ ca tathā tatra sthānaṃ pṛthakpṛthak

yeṣāṃ skaṃdhagatā bhūmiḥ saśailavanakānanā //
virūpākṣasya nāgasya mahāpadmasya cāpyatha

tathā sumanasaścātra rudrasya ca mahātmanaḥ //
paścāyutaparīmāṇā bhūmiḥ sarveṣu pārthiva

pātāleṣu vinirdiṣṭā paṭhitāntaravartinī //
aṇḍasyārdhamidaṃ proktamadhastāttu pramāṇataḥ

tisraḥ koṭyastu rājendra niyutāni tathā daśa //
pañcānyāni mahīpāla bhūmi puṣṭyā mahānagha

pañcāyutaparīmāṇāḥ puṣṭirbhūmeḥ prakīrtitā //
bhūmerathopariṣṭācca aṇḍasyārdhamathāparam //
etāvadeva nirdiṣṭā bhūmipāla pramāṇataḥ

candrārkabhāsā rahitaṃ nṛvīra svayaṃ prabhedaṃ kathitaṃ mayaitat //
pātālapūgaṃ vividhaṃ suramyaṃ śṛṇuṣva lokān gadato mamānyā n

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pātālavarṇano nāma caturtho'dhyāyaḥ