વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.4

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
જાલાન્તરગતે ભાનૌ યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ ॥
પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં ત્રસરેણું પ્રચક્ષતે

ત્રસરેણવોઽષ્ટૌ વિજ્ઞેયા લિક્ષૈકા પરિમાણતઃ ॥
તા રાજસર્ષપાસ્તિસ્રસ્તાસ્ત્રયો ગૌરસર્ષપાઃ

સર્ષપાઃ ષડ્યવો મધ્યે અઙ્ગુલં ચ તદષ્ટકમ્ ॥
દ્વાદશાઙ્ગુલિકઃ શઙ્કુસ્તદ્દ્વયં હસ્ત ઉચ્યતે

તચ્ચતુષ્કં ધનુઃ પ્રોક્તં ક્રોશો ધનુઃસહસ્રિકા ॥
ક્રોશદ્વયં ચ ગવ્યૂતિઃ યોજનં તચ્ચતુષ્ટયમ્

યોજનાનાં પ્રમાણેન ચાયુતાનાં શતત્રયમ્ ॥
અયુતાનાં ચ પઞ્ચાશચ્છેષસ્થાનં મનોહરમ્

સ એવ લોકે વારાહઃ કથિતશ્ચ સ્વયં પ્રભુઃ ॥
વારાહરૂપી ભગવાઞ્છતરૂપધરસ્તથા

તત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્ભક્તૈઃ સહ મહાત્મભિઃ ॥
લોકોઽયમંડસંલગ્નશ્છત્રાકારઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ્વયં પ્રભુર્વીતરજાઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ ॥
એકાન્તભાવોપગતાસ્તં પ્રયાન્તિ હરિ જનાઃ

સર્વાધસ્તાદયં લોકઃ કથિતસ્તે મનોહરઃ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ

કાલાગ્નિરુદ્રલોકસ્તુ કથ્યતેઽગ્નિસમર્ચિતઃ ॥
એક એવ સ તત્રાસ્તે સ્વપ્રભાભાસ્વરાત્મકઃ

તસ્માત્સમુત્થિતો વહ્નિર્જગત્પ્રાપ્તે દિનક્ષયે ॥
ભસ્મસાત્કુરુતે સર્વં યચ્ચેઙ્ગં યચ્ચ નેઙ્ગતે

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥।
પાતાલનામા પાતાલઃ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ

યોગમાયાં સમાસ્થાય દ્વિતીયામાસ્થિતસ્તનુમ્ ॥
સર્વતો ભગવાનાસ્તે શેષમૂર્તિર્જનાર્દનઃ ॥

રુક્મભૌમઃ સ પાતાલો ધૃતો રુદ્રસ્ય તેજસા ॥
તસ્મિન્સ ભગવાનાસ્તે શેષપર્યઙ્કમાસ્થિતઃ

નિત્યં તાલધ્વજો વાગ્મી વનમાલાવિભૂ ષિતઃ ॥
ધારયઞ્છિરસા નિત્યં રત્નચિત્રાં ફણાવલીમ્

લાઙ્ગલી મુસલી ખડ્ગી નીલામ્બરવિભૂષિતઃ ॥
સ્તૂયમાનઃ સ ગન્ધર્વૈર્નાગૈરૃષિવરૈસ્તથા।

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
સુતલસંજ્ઞઃ પાતાલ શિલાભાસઃ સમન્તતઃ

બલિસ્તુ ભગવાંસ્તત્ર બહિસ્તિષ્ઠતિસંયતઃ ॥
રમ્યં પુરવરં તસ્ય વિષ્ણુના નિર્મિતં સ્વયમ્

નિવાસં દેવરાજસ્ય વિશિષ્ટં તત્પુરોત્તમમ્ ॥
સા વૈષ્ણવી કલા પ્રોક્તા યયેદં ધાર્યતે જગત્

(ફણેષુ તસ્ય વિશ્રાન્તા મિલિતા ચ શુભાશુભા ॥
તત્રાસ્તે સ મહાભાગઃ શ્રિયા પરમયા યુતઃ

તમુપાસન્તિ સતતં ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ॥)
તત્રાસ્તે દેવદેવસ્ય મૂર્તિઃ કૃષ્ણસ્ય ચાપરા

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
આભાસતલ ઇત્યેવ પાતાલો નીલમૃત્તિકઃ

તૃતીયઃ સ તુ વિખ્યાતઃ સુરભિર્યત્ર તિષ્ઠતિ ॥
દિગ્ધેનવસ્તથા તત્ર ચતસ્રશ્ચ તથા સ્થિતાઃ

સુભદ્રા વહ્નિરૂપા ચ વિશ્વરૂપા તથૈવ ચ ॥
રોહિણી ચ મહાભાગા યાભિર્વૃતમિદં જગત્

તાસાં ક્ષીરેણ સર્વાસાં કૃતઃ ક્ષીરાર્ણવઃ પ્રભો ॥
પાતાલમધ્યે તસ્મિંસ્તુ પુરં વિષ્ણોર્મનોરમમ્॥

યત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુઃ શેષપર્યઙ્કગસ્તથા ॥
અગ્નિજ્વાલાપરિક્ષિપ્તઃ સહ લક્ષ્મ્યા પરન્તપ

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
પીતભૌમશ્ચતુર્થસ્તુ ગભસ્તિતલસંજ્ઞિતઃ

તત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્દેવો હયશિરોધરઃ ॥
શશાંકશતસંકાશઃ શાતકૌંભવિભૂષણઃ

પુરં તત્રૈવ વિખ્યાતં ગરુડસ્ય મહાત્મનઃ ॥
(પ્રહ્રાદસ્યાસુરેન્દ્રસ્ય બાષ્કલેશ્ચ મહાત્મનઃ)

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
મહા તલેતિ વિખ્યાતો રક્તભૌમસ્તુપઞ્ચમઃ

સરોવરં તસ્ય મધ્યે યોજનાનાં દશાયુતમ્ ॥
જંગમાજંગમૈઃ સર્વેર્જલજૈશ્ચ વિવર્જિતમ્

તત્રારૂપેણ વસતિ કૂર્મરૂપધરો હરિઃ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ

ષષ્ઠશ્ચૈવ મહારાજ નામ્ના ભીમતલસ્તુ સઃ ॥
તત્રાપિ સરસી દિવ્યા યોજનાનાં શતં ગતા ॥
તસ્યાં ચ વસતે દેવો મત્સ્યરૂપધરો હરિઃ

સપ્તમઃ કૃષ્ણભૌમસ્તુ નામ્ના ભીમતલસ્તુ સઃ ॥
તત્રાસ્તે કપિલો દેવો વાસુદેવઃ સ્વયં પ્રભુઃ

તત્રાશ્મનગરં નામ વરુણસ્ય પુરં સ્મૃતમ્ ॥
તથા દાનવવીરાણાં નગરાણિ પૃથક્પૃથક્

વિરોચનસ્ય કુમ્ભસ્ય નિકુમ્ભસ્ય હરસ્ય ચ ॥
શમ્બરસ્ય કરાલસ્ય નરકસ્ય હયસ્ય ચ

હયગ્રીવસ્ય સુન્દસ્ય ઘસસ્ય પ્રઘસસ્ય ચ ॥
બલેઃ પુરવરં ચાત્ર યોગીશસ્ય તથાપરમ્

યત્રસ્થમેનં દદૃશે રાવણો લોકરાવણઃ ॥
તથા પુરવરં તત્ર વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

લક્ષ્મીસહાયો યત્રાસ્તે ચાગ્નેયામ્બરસંવૃતઃ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ યત્રાસ્ય ભક્તાનાં સુમહાત્મનામ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધારિણાં પીતવાસસામ્

નીલોત્પલ સવર્ણાનાં વિષ્ણોઃ સદૃશતેજસામ્ ॥
વિષ્ણોઃ સુતાનાં હૃષ્ટાનાં સતતં ભૂરિવર્ચસામ્

તત્રસ્થો દૃષ્ટવાન્દેવો પૌલસ્ત્યો રાવણઃ પુરા ॥
પુરી ભોગવતી તત્ર તથા વાસુકિપાલિતા

નાગાનાં ચ પુરાણ્યત્ર તથૈવ ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
પદ્મસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય વિરક્તસ્ય કુરોસ્તથા

તક્ષકસ્યૈલપત્રસ્ય તથા કર્કોટકસ્ય ચ ॥
ધનઞ્જયસ્ય શઙ્ખસ્ય તથૈવાશ્વતરસ્ય ચ

કન્દલસ્ય સુરાસસ્ય સુમુખસ્ય ગયસ્ય ચ ॥
દિશાં ગજાનાં ચ તથા તત્ર સ્થાનં પૃથક્પૃથક્

યેષાં સ્કંધગતા ભૂમિઃ સશૈલવનકાનના ॥
વિરૂપાક્ષસ્ય નાગસ્ય મહાપદ્મસ્ય ચાપ્યથ

તથા સુમનસશ્ચાત્ર રુદ્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥
પશ્ચાયુતપરીમાણા ભૂમિઃ સર્વેષુ પાર્થિવ

પાતાલેષુ વિનિર્દિષ્ટા પઠિતાન્તરવર્તિની ॥
અણ્ડસ્યાર્ધમિદં પ્રોક્તમધસ્તાત્તુ પ્રમાણતઃ

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ રાજેન્દ્ર નિયુતાનિ તથા દશ ॥
પઞ્ચાન્યાનિ મહીપાલ ભૂમિ પુષ્ટ્યા મહાનઘ

પઞ્ચાયુતપરીમાણાઃ પુષ્ટિર્ભૂમેઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ભૂમેરથોપરિષ્ટાચ્ચ અણ્ડસ્યાર્ધમથાપરમ્ ॥
એતાવદેવ નિર્દિષ્ટા ભૂમિપાલ પ્રમાણતઃ

ચન્દ્રાર્કભાસા રહિતં નૃવીર સ્વયં પ્રભેદં કથિતં મયૈતત્ ॥
પાતાલપૂગં વિવિધં સુરમ્યં શૃણુષ્વ લોકાન્ ગદતો મમાન્યા ન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પાતાલવર્ણનો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ