Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.261.265

1.261
mārkaṇḍeya uvāca //
niśāvasāne gandharvāḥ kṛtvā vyūhaṃ sudurjayam //
saṃpratīkṣyanta bharatamāyāntaṃ raṇakovidam

bharato'pi ca rātryante vajravyūhena daṃśitaḥ //
āsasāda mahatsainyaṃ gandharvāṇāṃ sudurjayam /

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ yamarāṣṭravivarddhanam//
devāsurasamaprakhyaṃ trailokyabhayakārakama

pattīnāṃ pattibhiḥ sārdhaṃ sādināṃ caiva sādibhiḥ //
rathināṃ rathibhiścaiva kuñjarāṇāṃ ca kuñjaraiḥ

bhāṣatāṃ nāmagotrāṇi śūrāṇāṃ caiva garjatām //
dhanuṣāṃ kūjatāṃ caiva śabdaḥ samabhavattadā

tataḥ pravṛtte saṃgrāme bhāratiḥ puṣkaro raṇe //
āsasāda viśālākṣaṃ gandharvaṃ raṇagarvitam

takṣaśca bhāratiḥ śrīmānyuyudhe vīrabāhunā //
senānīrvijayaḥ śrīmānnamuciśca tamāgataḥ

bhūmanyuḥ kauravaḥ śrīmānkāmapālena saṃgataḥ //
kirātarājo damanaścandrāpīḍena saṃgataḥ

prabhadrakeṇa śibinā tathaivājikaro raṇe //
mahodayaḥ munirdeśo harikeśena saṃgataḥ

traigarto vasudānaśca sūryaraśmiśca saṃgatau //
gandharvaḥ kumudāpīḍaḥ kulūtādhipatirjayaḥ

cakratustumulaṃ yuddhaṃ devāsurasamaṃ tadā //
dāśerakastathā rājā yavano vāśanaḥ paraḥ

ekalavyaśca saṃgrāme tenāsītsumahātmanā //
kumudaḥ śoṇimā śūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

gandharvaiḥ pañcabhiḥ pañca pārvatīyāḥ samāgatāḥ //
balākābalakābhyāṃ tu gadinā maulinā tathā

kumudena tu vīreṇa sadasīṣvanivarttinā //
madrarājoṃ'śumānnāma caturbhiḥ saṃgato raṇe

bhīmanādamahānādavasuṣeṇagajākaraiḥ //
dārvaḥ śrutañjanaḥ śrīmānabhimānaḥ kṛtañjayaḥ

yuddhaṃ tau cakraturghoraṃ sahitau candravarmaṇā//
kāśmīrakaḥ subāhuśca gandharveṇa subāhunā

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavarddhanam //
bharatasyāparaṃ yodhā gandharvaibhīmavikramaiḥ

samāgatāstadā yuddhe śataśo'tha sahasraśaḥ //
bharataśca mahātejāḥ śailūṣeṇa samāgataḥ

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ sarvabhūtabhayaṅkaram //
parvatābhena nāgena tridhā prasravatā madam

bādhamānamarīnsaṃkhye mahendramiva dānavān //
viśālo varayāmāsa rathenābhyetya puṣkaram

bāṇaughena raṇe bhittvā vegaṃ puṣkaradantinaḥ //
puṣkaraṃ tāḍayāmāsa nārācairbahubhistadā

ripubhistāḍyamānastu bhāratirbhīmavikramaḥ //
vavarṣa śarasaṃghātairviśālaṃ senayā saha

puṣkarasya viśālo'tha madhye ciccheda kārmukam //
chinnadhanvā viśālasya sa jaghānātha sārathim

ākramya yodhayāmāsa viśālasya mahāratham //
yadā raṇe mahārāja puṣkarasya rathottamam

hantuṃ sa rathamutsṛjya viśālopi mahīpateḥ //
gadayā yodhayāmāsa puṣkarasya tu vāraṇam

puṣkaro'pi gadāpāṇirviśālābhimukhaṃ yayau //
gadābhistau tato vīrau parasparajigīṣayā

savyadakṣiṇatastatra maṇḍalāni viceratuḥ //
prajahratustathānyonyamanyonyasya vadhaiṣiṇau

puṣkareṇa raṇe yogādviśālasya gadā hatā //
mumoca pāvakaṃ tīkṣṇaṃ sasphuliṅgaṃ mahīpate

viśālena tato yuddhe gadayā puṣkaro hataḥ //
himavatsannikāśastu na cacāla padātpadam

puṣkareṇa mahārāja viśālo gadayā hataḥ //
tataḥ śailūṣavacanānmahāmātrapracoditam

āruroha mahānāgaṃ viśālo raṇadarpitaḥ //
āruroha rathaṃ śrīmāngandharvasya ca puṣkaraḥ

tāvekarathamārūḍho tadā rājendrapuṣkarau //
nijaghnaturviśālasya saṃgrāme varavāraṇam

yasyāvarji tan sya kuñjarānnipatiṣyataḥ //
cicchedātha viśālasya śiro jvalitakuṇḍalam

hatvā viśālaṃ saṃgrāme rathamāruhya cāparam //
chādayāmāsa tatsainyaṃ gandharvāṇāṃ śarotkaraiḥ

viśālaṃ nihataṃ dṛṣṭvā ruhaḥ paramakopanaḥ //
sādī jaghāna prāsena gāndhāraṃ raṇagarvitam

tasya ciccheda gāndhāraḥ saprāsaṃ tu bhujadvayam //
śiraśca saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇa mahīpate

takṣo rathena śubhreṇa kiṅkiṇījālamālinā //
āsasāda mahābāhuṃ vīrabāhuṃ raṇājire

ekacchāya ivākāśastayorāsīccharotkaraiḥ //
na vāti pavanastatra na vibhrājati bhāskaraḥ

takṣaḥ sapuṅkhamākṛṣya bāṇaṃ bhāskaraprabham //
ciccheda sārathestasya śiro jvalitakuṇḍalam

niryantṛṇā rathenāsau samarādapavāhitaḥ //
tasminraṇājirānnīte takṣaṃ kuñjaradhūrgataḥ

ājagāma mahārāja gandharvastu sudarśanaḥ //
tasyāpatitamātrasya śareṇa nataparvaṇā

ciccheda nāgamūrdhānaṃ bhāratirbhīmavikramaḥ //
senānīrvijayaḥ śrīmānnamuciśca samāgatau

sārathiṃ turagānketumadṛśyaṃ cakratuḥ śaraiḥ //
anyo'nyasya mahārāja samare bhīmavikramau

caturbhiḥ sāyakairhatvā namuceḥ sa turaṅgamān //
pañcamena śiraḥ kāyājjahāra rathasāratheḥ

namucirvirathaḥ khaḍgamādāya paravīrahā //
jagāmābhimukhastūrṇaṃ senāpatimarindama

vegenāpatatastasya cakramādāya bhāsvaram //
vivṛttākṣantu ciccheda tasya mūrdhānamañjasā

bhūmanyuḥ kāmapālaśca cakraturyuddhamuttamama //
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalī

tāvubhau kuñjarārūḍhau paraspagvadhaiṣiṇau //
tomaraiścakraturyuddhaṃ sūryāṃśusadṛśaprabhaiḥ

yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhūmanyurvaravāraṇaḥ //
pārśve jaghāna dantābhyāṃ kāmapālasya vāraṇam

sahitastena nāgena kṛtvā rāvaṃ bhayānakam

āsītparāṅmukho yuddhe varttamānaḥ svakaṃ balam //
kāmapālaṃ raṇe jitvā bhūmanyurbhīmavikramaḥ

gandharvasenāṃ sahasā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ //
kirātarājo damanaścandrāpīḍaśca saṃgatau

cakratustumulaṃ yuddhaṃ samare rathadhūrgato //
candrāpīḍaśaravrātanihatau pārṣṇisārathī

kirātarājasturagāṇāṃ svayaṃ raśmigraho'bhavat //
vivyādha sa śaravrātaiścandrāpīḍaṃ raṇe tadā

candrāpīḍaśaravrātaiḥ kṛtāpīḍo raṇājire //
jaghāna turagāstasya damanasya mahīpateḥ

śaktyā vegācca vivyādha tadā taṃ bhīmavikramam //
śaktyā vibhinnahṛdayaḥ papāta vasudhātale

jaghāna bhārataṃ sainyaṃ candrāpīḍo'pi sāyakaiḥ //
āropya svarathe vīraṃ madhumāndamanaṃ tathā

cakāra virujaṃ śīghramavraṇaṃ ca mahauṣadhaiḥ //
yuyudhe ca nikumbhena matsyarāṭ sarathastathā

rathasthitau mahāvīrau varacāpamahākarau //
anyo'nyaṃ śaravarṣeṇa chādayetāṃ ghanāviva

surathastu nikumbhasya śareṇa nataparvaṇā //
cāpamṛṣṭau praciccheda bhujadaṃḍaṃ tathāhave

nikumbho'pi praciccheda surathasya tu kārmukam //
tāvanye dhanuṣī sajye kṛtvā vīrau parasparam

chādayetāṃ tathānyo'nyaṃ vīrau sāyakavṛṣṭibhiḥ //
anyo'nyasya hayānhatvā ciccheda dhanuṣī tataḥ

hayānrathābhyāṃ kālasya nirjityāvaśamojasā //
dhanuṣo madhyabhāge tu anyo'nyasya nyakṛntatām

virathāvasiyuddhāya cakraturyatnamuttamam //
ādāya vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhāsvaram

ādadhāte khaṅgavarāvanyo'nyavadhakāṃkṣiṇau //
khaḍgamākāśasadṛśamanyo'nyaṃ pravijaghnatuḥ

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca //
kaiśikāni tu mārgāṇi darśayāmāsatustadā

bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ visṛtaṃ sṛtam //
saṃpātasamudīrṇaṃ ca khaḍgavarmavidāraṇama

īkṣitṛprītijananaṃ yuddhamāsīttayostadā //
kṛtvā tau suciraṃ yuddhaṃ paraspararaṇe hatau

jagmaturvasudhāṃ vegācchakracāpasamāvubhau //
tataḥ svarathamāropya suratho rathivardhanaḥ

tasmāddeśādapovāhya sarvasainyasya paśyataḥ //
nikumbhe cātha samare surathena tadā ruṣā

govāsanena sālvena tvaramāṇaḥ samāgataḥ //
bāṇajālena samare cakruryuddhaṃ subhairavam

tāvubhau rathagau vīrau rejaturdivyadhanvinau //
tatakṣatuḥ śaravrātaistadānyo'nyaṃ tathānvitau

anyonyasya hayānhatvā chittvā ca dhanuṣī tathā//
virathau cakraturyuddhaṃ gadābhiritaretaram

viceratustau saṃgrāme gadāhastau madoddhatau //
vāsitārthe vane mattau kuñjarāviva yūthapau

suciraṃ tau tadā yuddhaṃ kṛtvā vyāyāmakarṣitau //
prahāravarasaṃtaptau jagmaturvasudhātalam

vihvalau rathayoḥ kṛtvā nītau tau svasvasainikaiḥ //
virujau ca kṛtau bhūyo raṇaśīrṣamupāgatau

prabhadrakaśca saṃgrāmaṃ cakārājagareṇa ha //
īkṣitṛprītijananaśarasaṃchāditāmbarama

sumukhe varttamānasya tadā gajāprabhadrakaḥ //
cicchedājagarasyājau śiro jvalitakuṇḍalam

mahodayaḥ kuṇideśo harikeśasya saṃyuge //
gajena pothayāmāsa surathaṃ sarathasārathim ७९ //
hatāśvarathamutsṛjya gadayā sudṛḍhaṃ raṇe //
harikeśaṃ mahābāhuṃ cakāra gatajīvitam

traigarto vasudhānaśca sūryaraśmiśca saṃgatau //
cakratustumulaṃ yuddhaṃ bali śakrāvivāparau

kṛtvā tau suciraṃ yuddhaṃ parasparasamāhatau //
vicetasau rathopasthe niṣedaturarindamau

visaṃjñau tu tadā nītau sārathibhyāṃ raṇājirāt //
gandharvaḥ kumudāpīḍaḥ kulūtādhipatirjayaḥ

cakratustumulaṃ yuddhaṃ devāsurasamaṃ tadā //
anyo'nyasya hayānhatvā chittvā ca dhanuṣī dṛḍhe

khaḍgayuddhaṃ ciraṃ kṛtvā chinnakhaḍgau parasparam //
niyuddhaṃ cakraturvīrau bāhudraviṇaśālinau

niyuddhasyāvasāne tu kulūtādhipatiṃ jayam //
gandharvaḥ kumudāpīḍo niṣpipeṣa mahītale

tataḥ khaḍgaṃ rayādgṛhya śiraśchettuṃ samudyataḥ //
nṛśaṃsaṃ taṃ samālocya senāpatimarindama //

vijayastasya mūrdhānaṃ pātayāmāsa bhūtale //
dāśerakastathā rājā yaśca govāśanośanaḥ

ekalavyasya saṃgrāmaṃ tairāsītsumahātmanaḥ //
tasyaikalavyasturagāñjaghānātha śilīmukhaiḥ

gadayā ghātayāmāsa sa ca tasya turaṅgamān //
tayorvirathayorbhṛtyairupanītau turaṅgamau //

pṛṣṭhataśca tathā rūḍhau varaprāsadharāvubhau //
prāsavibhrāmaṇotkṣepaparivarttavivarttanau

cakratustumulaṃ yuddhaṃ citraṃ laghu ca suṣṭhu ca //
maṇḍalāni vicitrāṇi tayoścakrusturaṅgamāḥ

īkṣitṛprītijananaṃ ciraṃ kṛtvā tato raṇam //
anyonyavegābhihatau petatussa turaṅgamau

bhṛtyaiśca rathamāropya samarādapavāhitau //
kumāraḥ śreṇimāñchūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

gandharvaiḥ pañcabhiḥ pañca parvatīyāḥ samāgatāḥ //
balākā balakābhyāṃ tu gadinā mālinā tathā

kumudena ca vīreṇa samareṣvanivarttinā //
caturbhiḥ sāyakaistīkṣṇaiḥ kumāro baladarpitaḥ

hayām̐ścakāra nirjīvānbalākasya mahātmanaḥ //
hatāśvarathamutsṛjya balākābhrāturañjasā

āruroha rathaṃ śrīmadbalākasya susaṃyutam //
tāvekarathamārūḍhau bhrātarau samarapriyau

chādayāmāsa viśikhaiḥ kumāro baladarpitaḥ //
balakastu kumārasya madhye ciccheda kārmukam

sa cchinnadhanvā vegena gadāmādāya vegavān//
tāmādāya jaghānātha balākaṃ samarapriyam

balākaṃ nihataṃ dṛṣṭvā roṣādaśru nivartayan //
kumāraṃ prati cikṣepa balakaścaiva tomaram

tomareṇa ca nirbhinno rathopastha upāviśat //
taṃ visaṃjñamathovāha sārathirhayayānavit

śroṇimānatha saṃkruddho balakasya tadā raṇe //
kṣuraparyantadhāreṇa cakreṇāpaharacchiraḥ !/ १०३ //
nipātito'tha tatraiva śareṇa gadayā gadī //
taṃ nihatya tadā śūro maulinaḥ sārathiṃ raṇe

gadayā pothayāmāsa merugauravayā tadā //
kumudasya jaghānātha gadayā sa turaṅgamān

hatāśvaṃ rathamutsṛjya kumudo gadino ratham //
āruroha tadā śīghraṃ khaḍgabāṇadhanurdharaḥ

rathārūḍhasya tasyātha balakaśca mahārathaḥ //
jaghāna caturo vāhāṃścaturbhissāyakaistadā

jahāra pañcamenātha śirastasya sakuṇḍalam //
sārathiṃ tu rathāttasmānmaulino rathamuttamam

hatasārathinaṃ pūrvamāruroha mahāraṇe //
maulī yuddhāya tasthau ca mahābalaparākramaḥ

āruhya sarathaṃ divyaṃ kiṅkiṇījālanāditam //
tataḥ sa maulinākrāntaḥ suyodhanaratho raṇe

avākiradameyātmā śaraissannataparvabhiḥ //
suyodhano'pi vikramya maulinaṃ maulibhūṣitam

jahāra saśirastrāṇaṃ śiro jvalitakuṇḍalam //
madrarājoṃśumānnāma caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

bhīmanādamahānādavasumeṣarujākaraiḥ //
catvāraste mahārāja madrarājasya sāyakaiḥ

nijaghnuścaturo vāhānsārathiṃ ca tathā raṇe //
aṃśumānrathamutsṛjya gadāmādāya vīryavān

jaghāna caturo vāhānbhīmanādasya saṃyuge //
sārathiṃ pothayāmāsa mahānādarathāṃstathā

gatāśvaṃ rathamutsṛjya gadāvegena yādava //
mahodayasya taṃ nāgaṃ pothayāmāsa vīryavān

sārathirbhīmanādasya mahānādarathaṃ yayau //
bhīmanādaṃ ca gadayā nijaghānātha madrarāṭ

sa madrarājo gadayā samare tāḍito bhṛśam //
jagāma tridivaṃ rājam̐styaktvā dehaṃ raṇapriyaḥ

mahānādo'pi samare sāyakairlomavāhibhiḥ //
bibheda madrarājānaṃ śataśotha sahasraśaḥ

sa bādhyamāno nārācairmahānādabhujacyutaiḥ //
āruroha rathaṃ śīghraṃ vasuṣeṇasya satvaraḥ

rathamāruhya vegena gadayā bhīmavegayā //
cakāra yuddhe nirjīvaṃ vasuṣeṇaṃ samarapriyam

avaruhya rathāttasmādgadayā bhīmavegayā //
gajākarasya turagānsārathiṃ cāhanadbhṛśam

hateṣu teṣu rājendra tadā vīro gajākaraḥ //
rathaṃ taṃ tu samāruhya bhūya eva tadaṃśumān

cakāra yuddhe nirjīvaṃ gāndharvaṃ taṃ gajākaram //
utplutya turagāttasmānmahānādarathaṃ gataḥ

gadayā pothayāmāsa mahānādaṃ tadā raṇe //
roṣadīrghāṃkuśaṃ kṛtvā kuñjaraṃ bharatājñayā

āruhya nijaghānātha gandharvāñśataśo raṇe //
dārvaḥ śrutañjayaḥ śrīmānābhisāraḥ kṛtañjayaḥ

yuddhaṃ tau cakraturvīrau sahitau candravarmaṇā //
candravarmā mahātejāḥ śrutañjayarathāddhvajam

śareṇa pātayāmāsa vaṭavṛkṣamivocchritam //
śrutañjayopi saṃkuddhaścandravarmakarasthitam

dvidhā cakāra tīkṣṇena sāyakena mahaddhanuḥ //
taṃ chinnadhanuṣaṃ vīraṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

chādayāmāsa samare pārvatīyaḥ kṛtañjayaḥ //
candravarmā samādāya tataḥ śaktiṃ sudāruṇām

bibheda samare rājanrājānaṃ taṃ kṛtañjayam //
savibhinnastayā śaktyā rathopastha upāviśat

taṃ visaṃjñamapovāha saṃgrāmādatha sārathiḥ //
kṛtañjayaṃ mahārāja raṇe dṛṣṭvā vicetasam

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ cārucandrasamaprabham //
śiraściccheda tīkṣṇena sāyakena mahātmanā

samare yatamānasya subhṛśaṃ candravarmaṇā //
kāśmīrakaḥ subāhuśca gandharveṇa subāhunā

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavarddhanam //
ubhau tau taruṇau vīrāvubhau samaradurmadau

darśanīyāvubhau vīrāvubhau bāṇadhanurdharau //
tāvubhau sadṛśau vīrye śambarāmararājayoḥ

ubhau prakāraiścalitau tathobhau dṛḍhavikramau //
cicchiduste tathānyonyaṃ dhvajacchatre narādhipa

anyonyasya hayānhatvā tathobhau pārṣṇisārathī //
anyonyaṃ dhanuṣī chittvā sudṛḍhe samarapriye

kṛte pratikṛtaṃ caiva kurvāṇau bhīmavikramau //
virathāvasiyuddhāya cakraturyatnamuttamam

asiyuddhaṃ ciraṃ kṛtvā khaḍgamāvidhya satvaraḥ //
pātayāmāsa mūrdhānaṃ gandharvasya narādhipa

āruroha rathaṃ cānyaṃ suśīghraṃ bharatājñayā //
tatrārūḍhassa gandharvāñjaghāna śataśo raṇe

etasminnantare kruddhaḥ śailūṣaḥ sa sahāyavān //
cakāra yudhi nirjīvānnaranāgaturaṅgamān

babhūva bhāratī senā śailūṣeṇopamarditā //
nidāghe puṣpaśabaladviradeneva padminī

etasminbhārate sainye kaścidāsīnmahārathaḥ //
pratyudyayau yaḥ samare śailūṣaṃ raṇakarkaśam

śailūṣaśarasampātaruddhagomaṇḍale ravau //
na prājñāyata rājendra tadā kiñcidraṇājire

aśrūyata mahācchabdastālānāṃ patatāmiva //
naranāgāśvakāyebhyo visasruḥ śoṇitāpagāḥ

evaṃ tu bhārataṃ sainyaṃ kālyamānamitastataḥ //
śailūṣeṇa mahārāja bharataṃ śaraṇaṃ yayau

bharato'pi mahātejā dṛṣṭvā śailūṣamāgatama //
pratyudyayau rathenājau kiṅkiṇījālamālinā

tatastau cakraturyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam //
trailokyavijayāsaktau yathobhau balivāsavau

gandharvarāṭ tataḥ kruddhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ //
bharatasya rathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣairavākirat

krameṇa sarathastasya sahayaḥ saha sārathiḥ //
śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśitaḥ

yudhājitkhalvasambhrānto dhairyamāsādya vīryavān //
codayāmāsa tānaśvānvibhugnānripusāyakaiḥ

bharato'tha dhanurgṛhya divyaṃ jaladaniḥsvanam //
śailūṣasya dvidhā cakre kṣurapreṇa mahaddhanuḥ //

gandharvaśchinnadhanvā sa punaranyanmahaddhanuḥ //
nimeṣāntaramātreṇa sajjaṃ cakre mahābalaḥ

vicakarṣa tato dorbhyāṃ cikṣepa ca tataḥ śarān //
athāsya tadapi kruddhaściccheda bharato dhanuḥ

tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ tridaśādhipaḥ //
śailūṣo'pi tataḥ kruddhaḥ pragṛ'hyānyanmahaddhanuḥ

mumoca samare bāṇānbharatasya rathaṃ prati //
yudhājinmātulastasya saha yānena lāghavam

darśayāmāsa samare moghānkurvañśaravrajān //
turagāścodyamānāste maṇḍalānīva babhramuḥ

yathāyathā śaravrātā moghā yānti mahītalam //
bharato'pi mahātejā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ

vīraketuṃ śaravrātairvivyādha raṇamūrdhani //
tāḍitaṃ sārathiṃ dṛṣṭvā vīraketuṃ tathā sutam

gandharvastāḍayāmāsa sāyakaistu yudhājitam //
yudhājiti mahābāhau samare bhṛśavikṣate

ciccheda cchatraṃ bāṇena śailūṣasya tu rāghavaḥ //
dvitīyena tu bāṇena lasantaṃ dhvajamucchritam

tṛtīyena dhanurmuṣṭau tathā jaladaniḥsvanam //
sa cchinnadhanvā vegena śaktimādāya satvaraḥ

vivyādha bharataṃ vīraṃ bhuje vāme narādhipa //
prahāravarabhinnasya bharatasya mahātmanaḥ

karātpapāta vegena cāpaścāpadharasya ca //
avānyaddhanurādāya bharato raghunandanaḥ

śarairanekasāhasrairgaṃdharvaṃ tamavākirat //
pātayāmāsa ca tathā kavacaṃ ratnabhūṣitam

āpadaṃ paramāṃ prāptaḥ śailūṣopyatha satvaraḥ//
āgneyamastraṃ cikṣepa bharataṃ prati vīryavān

vāruṇena tadastraṃ tu śamayāmāsa rāghavaḥ //
vāyavyamastraṃ śailūṣastadā cikṣepa pārthiva

śailāstreṇātha bharataḥ śamayāmāsa tatpunaḥ //
śailāstramatha cikṣepa gandharvanṛpatistathā

vajreṇāstreṇa tatkruddhaḥ śamayāmāsa rāghavaḥ //
utsasarja tato rājā brahmāstraṃ prāṇasaṃśaye

kākutsthaḥ śamayāmāsa brahmāstreṇaiva tattadā //
astrayuddhe vyatikrānte krodhādāraktalocanaḥ

jaghāna caturo vāhānbharatasya sa sāyakaiḥ //
vīraketośca ciccheda śiro jvalitakuṇḍalam

tasya rājñaśca ciccheda mukuṭaṃ ratnabhūṣitam //
uvāca bharataśreṣṭhaḥ śailūṣaṃ prahasaṃstadā

kṛtakarmā raṇaśrāṃto gacchādya svaṃ niveśanam //
tatra gatvā tato yātaḥ parvataṃ gandhamādanam

anyathā śvo na me jīvangantāsi raṇamūrdhani //
astaṃ ca savitā yāti kṛtakarmā dinakṣaye

vayañca śibirāyaiva gamiṣyāmo janādhipa //
etāvaduktvā śailūṣaṃ cotsṛjya bharatastadā //
kṛtvāvahāraṃ prayayau śibirāyaiva yādava

gandharvarājo'tha gṛhaṃ praviśya niścitya kāryaṃ maraṇāya buddhim //
kṛtvā raṇāyaiva manaścakāra rātriṃ tathovāha gṛhe narendraḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā०vajrasaṃvāde dvandvayuddhavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.262
// mārkaṇḍeya uvāca //
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ //
sannahyata vinā vyūhaṃ bharataṃ pratyudaikṣata

bharato'pi mahātejāḥ kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ //
nirgamya nagarātsarvānpārthivānidamabravīt

gandharvairbhavatāṃ yuddhaṃ mama buddhyā na rocate //
eka eva samartho'haṃ yuṣmākaṃ tejasā nṛpāḥ

hantuṃ gandharvasainyaṃ tadbhavadbhiḥ paripīḍitam //
yudhyamānā bhavantaśca rakṣitavyā mayā raṇe

sakalatrām̐stato bhūpānetāñśaknomi ghātitum/
bhavatāmārjavaṃ yuddhe gandharvāḥ kūṭayodhinaḥ

adya tānsāyakaiḥ sarvāndivyāstrapratimantritaiḥ //
ghātayiṣyāmi bhūpālāṃstadanujñātumarhatha

bharatenaivamuktāstu rājāno vākyamabruvan //
tvayā kalatramasmākaṃ rakṣyaṃ svāminprayatnataḥ

bhavato rakṣaṇaṃ kāryaṃ samastairvasudhādhipaiḥ //
patracchede phalacchede vṛkṣaḥ śākhāvakartane

bhūyo vṛddhimavāpnoti mūlacchede vinaśyati //
te vayaṃ bhavatāṃ vīryaṃ jānanto'pi raghūdvaha

naikaṃ saṃtyaktumicchāmo bhavantaṃ raṇamūrdhani //
ekaikasya tathāsmākaṃ gandharvāṇāṃ mahadbalam

vayaṃ raṇe hi paryāptāḥ kiṃ punastava pārthiva //
kintu bhṛtyeṣu tiṣṭhatsu svāmino garhitaṃ raṇam

te vayaṃ ghātayiṣyāmo gandharvānadya satvaram //
evamukto mahātejā bharato nṛpasattamaiḥ

vārayāmāsa sāntvena tatastu vasudhādhipān //
śāpitāḥ stha mama prāṇai rājño rāmasya cāpyatha

adyaiva vinivartadhvaṃ saṃgrāmātpṛthivīkṣitaḥ //
saṃyataiśca mahadyuddhaṃ paśyadbhirmama pārthivaiḥ

ityevamuktāḥ kṛcchreṇa raṇaṃ muktvā narādhipāḥ //
ekāntasthāḥ susannaddhā dadṛśustanmahadraṇam

ekasya ca bahūnāṃ ca yamarāṣṭravivardhanam //
rathena kāñcanāṅgena kiṅkiṇījālamālinā

yudhājitā gṛhītena satoyāmbudacāriṇā //
cañcadbahupatākena kovidāradhvajena ca

āsasāda raṇe yakṣāngandharvānraṇakarkaśān/
śaraiḥ sañchādayāmāsa gabhastibhirivāṃśumān

etasminneva kāle ca sahasā gaganacyutā //
ulkā papāta madhyena bhittvā sūryasya maṇḍalam

āsīdghoro mahīkampaḥ śailūṣāṅgavidāraṇaḥ //
ādityamaṇḍale rājankabandhaścāpyadṛśyata

vavarṣa ca tadā devo gandharvānraktavṛṣṭibhiḥ //
gandharvāṇāṃ ca dīptāyāṃ diśyavāśanta pakṣiṇaḥ

mṛgāśca ghorā rājendra śivāścāśivaniḥsvanāḥ//
pratilomastathaivāsīdvāyusteṣāṃ suśaṅkakṛt

nyalīyata tathā gṛdhaḥ śailūṣasya dhvajāgrataḥ //
same pathi nirābādhe praskhalantasturaṅgamāḥ

śatapatrāśca cāṣāśca haṃsāścaiva pradakṣiṇam //
bharatasya tadā cakruḥ savyo bāhurathāsphurat

dṛṣṭvā nimittām̐stu śubhānyudhājitsumahāyaśāḥ //
codayāmāsa turagāngandharvāṇāṃ camūṃ prati

bharato'pi śaravrātairghātayāmāsa vāhinīm //
gandharvāṇāmudīrṇānāṃ ghoraiḥ śatasahasraśaḥ

vadhyamānāstu gandharvā bharatena mahātmanā //
tamevābhimukhā jagmuḥ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā

teṣāmāpatatāmeva śaraiḥ sannataparvabhiḥ //
pātayāmāsa śīrṣāṇi bharato vāhinīpatiḥ

bharataṃ koṣṭhakīkṛtvā gandharvāḥ sumahārathāḥ //
vavarṣurāyudhaistīkṣṇairmeghā vṛṣṭyeva parvatam

tānyāyudhāni mukhyāni gandharvairbharatastathā //
ciccheda rājannārācairgandharvāṃścāvadhīdbalī

mastakānsaśirastrāṇānbāhūnapi ca sāṅgadān //
hastihastopamanrūrūṃściccheda bharato raṇe

nāvadhāna na sandhānaṃ na muñcantaṃ ca sāyakān //
dadarśa bharataṃ kaścillāghavādraṇamūrdhani

kevalaṃ dṛśyate yuddhe gandharvāṇāṃ mahācamūḥ //
dahyamānā śaravrātairyugāntāgniriva jvalan

bāṇagocaramāyātānbharatasya vinighnataḥ //
śātravānsāyakaistīkṣṇairjagāmāstaṃ divākaraḥ

raṇe jayaṃ prāpya tato nivṛttaḥ samāgataścāpi narendramukhyaiḥ //
prāyānmahātmā śibirāya rājansaṃstūyamānastridaśadvijendraiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tṛtīyayuddhadivasavarṇanaṃ nāma dviṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ //

1.263
mārkaṇḍeya uvāca //
caturthe'hani saṃprāpte kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ //
śailūṣastu viniṣkramya gandharvānidamabravīt

yodhayadhvaṃ raṇe sarve bharataṃ ripumāgatam //
ahaṃ madhye pravekṣyāmi bharatasya balārṇavam

tatra tānghātayiṣyāmi bharatasyānuyāyinaḥ //
etadukte tathetyuktvā saṃpratīkṣanta rāghavam

bharato'pi mahātejā rathenaikena dṛśyate //
bharatasyānusainyaṃ ca bhūbhujā samapadyata

tatsainyaṃ prāviśadaghoraṃ śailūṣo raṇadarpitaḥ//
cakāra kadanaṃ tatra naravāraṇavājinām

gandharvasainye ca tathā bharato'pi śarotkaraiḥ //
cakāra kadanaṃ ghoraṃ vaiśvānarasamaprabhaiḥ

rājānaṃ koṣṭhake kṛtvā śailūṣaṃ vividhaiḥ śaraiḥ //
chādayāmāsuravyagrā meghā iva mahīdharam

govāsanastu saptatyā bibheda samare śaraiḥ //
dvijihvaśca trisaptatyā rājā dāśerakastu yaḥ

subāhustaṃ catuṣṣaṣṭyā daśabhistaṃ suyodhanaḥ //
kumāraḥ saptasaptatyā śreṇimāndaśabhistribhiḥ

śūraḥ ṣaṣṭyā ca nirbhidya balabandhuḥ śatena ca//
dvāviṃśatyā tatastakṣaḥ puṣkaro navabhiḥ śaraiḥ

śatena vijayaścainaṃ jayo jitvā tribhiḥ śaraiḥ //
pratyavidhyata tānsarvācchailūṣo daśabhiḥ śaraiḥ

nṛtyanniva rathopasthe mahābalaparākramaḥ //
dhanuściccheda bhallena subāhoḥ sumahātmanaḥ //

hayām̐ścakāra nirjīvāṃstathaivāṃśumato nṛpa //
padmaṃ rathasthaṃ ciccheda cihnaṃ govāsanasya tu

suyodhanarathātkṣipraṃ pātayāmāsa sārathim //
balabandhostathā chatraṃ pātayāmāsa yādava

tathānyānvimukhām̐ścakre śaraiḥ sannataparvabhiḥ //
tatastasya kṣurapreṇa dhanuściccheda puṣkaraḥ

athānyaṃ cāpamādāya puṣkarasya raṇe ruṣā //
cakāra turagānsarvānnirjīvānsamarapriyaḥ

puṣkaraśca samāruhya takṣasya rathamuttamam //
vavarṣa śaravarṣeṇa śailūṣaraṇamūrdhani

śailūṣopi jaghānāśvānrathāttakṣasya yādava //
virathau tau gadāpāṇī bhrātarau yuddhadurmadau // १८ .//
śailūṣeṇa samārūḍhau gadāhastau tarasvinau //
abhyāśe bhrātarau dṛṣṭvā jagāmādarśanaṃ tataḥ

māyāvī sa tu gandharvo rathamutsṛjya yādava //
śūnyaṃ dṛṣṭvā rathopasthaṃ vilakṣau bhrātarau tadā

āditye'stamanuprāpte vinivṛttau raṇājirāt //
bharato'pi tathā kṛtvā gandharvāṇāṃ mahāhavam //
nyavartata mahārāja sandhyākāle raṇājirāt

gatvaiva rājansa ca rājaveśma tatroṣya rātriṃ raghuvaṃśanāthaḥ //
niśāvasāne punareva buddhaścakāra yuddhaṃ sahito nṛvīraḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturthadivasayuddhavarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.264
mārkaṇḍeya uvāca //
tato'hni pañcame prāpte bharato yuddhadurmadaḥ //
kalyamutthāya rājendra kṛtapūrvāhnikakriyaḥ

jagāma hantuṃ gandharvānbalamutsṛjya pṛṣṭhataḥ //
śailūṣo'pi raṇaṃ tyaktvā narendranidhanepsayā

jagāmaikarathenaiva raṇakarmaviśāradaḥ //
tayorāsīnmahāghoraḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ

devāsuraraṇaprakhyaḥ sūryasyodayanaṃ prati //
tayostu yudhyato rājangandharvāṇāṃ balārṇavam

chādayāmāsa bharataḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ //
tacca rājñāmudīrṇānāṃ balaṃ sāgarasannibham

chādayāmāsa gandharvaḥ śarairāśīviṣopamaiḥ //
balamedhe viniryāte śaravṛṣṭisadāruṇe

dhārayetāṃ mahārāja śailūṣabharatāvubhau//
antarikṣe śaravrātāṃścicchidaturarindamau

sainyayośca tathā cakruḥ kadanaṃ ghoradarśanam//
tayoścāpacyutairbāṇairnipātitahayadvipaiḥ

raṇe visasrurbhūpāla sravantyo raktanimnagāḥ //
vahantyo naradehāni yakṣarākṣasevitāḥ

tābhyāṃ muktai śaravrātairgagane sūryaraśmayaḥ //
na prākāśanta rājendra ekacchāye nabhastale //
sainikānghātayantau tau rakṣamāṇau ca sārathī

chindamānau raṇe vīrau paramuktām̐stathāyudhān //
janayāmāsaturvīrau sugaṇāmapi vismayam

tadyuddhaṃ pūjayāmāsa puṣpavarṣeṇa vāsavaḥ //
tau prabuddhau dinaṃ sarvaṃ varabāṇadhanurdharau

nāsīdekatarasyapi raṇe tasmintparājayaḥ //
tato'staṃ bhagavatyarke prayāte pṛthivīpate //
parasparasyānumate śibirāyaiva jagmatuḥ

athoṣyarātriṃ gṛhayoḥ praviṣṭau rātryantamāsādya tadā raṇāya //
bhūyo mahendropama saṃprayātau praharṣayantau svabalāni vīrau

//
iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharataśailūṣayuddhe pañcamadivasayuddhavarṇanaṃ nāma catuṣṣaṣṭayuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.265
mārkaṇḍeya uvāca //
tatastu ṣaṣṭhe saṃprāpte divase bhūridakṣiṇe //
cakratuḥ samaraṃ vīrau śailūṣabharatāvubhau

sasainyau pṛthivīpāla śarairāśīviṣopamaiḥ //
śailūṣeṇa samāsakto bharato vāhinīpatiḥ

sūryaraśmeśśareṇājau śiraściccheda śatruhā //
sūryaraśmiṃ raṇe hatvā ekalavyaṃ mahāratham

śareṇa pātayāmāsa rathopasthādariṃdamam //
gandharvanṛpatirdṛṣṭvā pradhānau tau sutau hatau

śaktyā bibheda vijayaṃ tathā cakreṇa puṣkaram //
tomareṇa tathā takṣaṃ gadayā ca suyodhanam //

viviśuste rathopasthaṃ visaṃjñāḥ sarva eva tu //
niyantṛbhiśca samarātsarva evāpavāhitāḥ

tatastu bharataḥ kruddhaścaturbhistasya sāyakaiḥ //
cakāra yudhi nirjīvāṃsturagāṃścaiva yādava

cakāra ca śaravrātairvimukhīkṛtavikramam //
tato dhairyeṇa saṃdhārya śaravegaṃ mahātmanaḥ

āruroha rathaṃ śīghraṃ susannaddho mahābalaḥ //
rathamāruhya vivyādha śareṇānataparvaṇā

bharato hṛdaye gāḍhaṃ mumoha sa ca tāḍitaḥ //
etasminnantare mukto hāhākāraḥ surāsuraiḥ

aprahṛṣṭaiḥ prahṛṣṭaiśca vimūḍhe raghunandane //
hāhākāreṇa mahatā labdhasaṃjñaḥ sa rāghavaḥ

ākṛṣya balavaccāpaṃ śailūṣasya mahaddhanuḥ //
dvidhā cakāra rājendra śailūṣaṃ cāhanadbhṛśam

sa cchinnadhanvā vegena gadāmādāya satvaraḥ //
preṣayāmāsa dharmajña bharatasya mahātmanaḥ

āpatantīṃ gadāṃ dṛṣṭvā bharato raṇamūrdhani //
dvidhā cakāra cakreṇa sarvasainyasya paśyataḥ

tataḥ sa parighaṃ śīghraṃ cikṣepa bharataṃ prati //
tamāpatantaṃ ciccheda caturbhiḥ sāyakairdṛḍham

tato'nyaddhanurādāya sāyakānekaviṃśatim //
cikṣepa sa mahārāja bharatasya rathaṃ prati

chittvā tānbharataḥ sarvānnavadhīttasya sārathim //
tathā ca caturo vāhānanayadyamasādanam

śailūṣaṃ virathaṃ dṛṣṭvā gandharvāṇāṃ mahācamūḥ //
vavarṣāyudhavarṣeṇa megho vṛṣṭyeva parvatam

sa mohayitvā bharataṃ mokṣayāmāsa pārthiva //
mokṣayitvā ca rājānaṃ gate'staṃ ravimaṇḍale

kṛtvāvahāraṃ tu gataḥ śibirāya narādhipaḥ

hatvā rathe nāgarathāśvayodhānsaṃprāpya madhye niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ //
raghupravīro'pi gṛhāya yātaḥ saṃpūjyamāno bhuvi mānavendraiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍa mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣabharatayuddhe ṣaṣṭhayuddhadivaso nāma pañcaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ