Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.256.260

1.256
// mārkaṇḍeya uvāca //
gandharvāḥ kaṭakaṃ kecidviviśurbharatasya tu //
puraskṛtya nṛpasyājñāṃ sainikānāṃ vadhepsavaḥ

māyācchannaśarīrāste dadṛśurniśi ceṣṭitam //
prātaḥ samarakāmānāṃ kāntotkaṇṭhitacetasām

manoratharathārūḍhaḥ kaścitprāṇeśvarīṃ vrajan //
na lebhe śayane nidrāṃ kalye raṇasamutsakaḥ

/
kaściccandrakarasparśādviśeṣaparipīḍitaḥ //
dadarśa candraṃ divyākṣipriyāvadananirjitam

kaścicca cintayanneva priyāṃ prāṇadhaneśvarīm //
uttāna śayanaṃ cakre tārakāgaṇakaṃ divi

paśyannāniṣkṛtaṃ diśyaṃ patracchedaṃ visarjitam //
priyayā svakṛtaṃ kaścinmudā nayati śarvarīm

nirvedamatiramyeṇa dahyate candraraśmibhiḥ //
kaścidvihīnastanvaṅgyā śayanīye'pi khidyate

svapnopalabdhatanvaṅgisamāgamamanorathaḥ //
supto'numito gandharvaiḥ kaścidromāñcasambhavāt

priyāṃ saṃpreṣitā preṣya samālāpaparāyaṇaḥ //
na veda kaścidrājendra gatāmapi vibhāvarīm

jvalantamaniśaṃ kaściccharīre virahānalam //
sahasā śamayāmāsa dhyāyam̐ścandramukhīṃ priyām

śyāmāṃ vikañcukāṃ tanvīṃ yūnāṃ prāṇāpahāriṇīm //
priyāṃ ca khaḍgayaṣṭiṃ ca kaścitsmarati sūtsukaḥ

saguṇāṃ tanumadhyāṃ ca navakāñcanabhūṣaṇām //
sasmāra dayitāṃ kaściccāpayaṣṭiṃ tathaiva ca

vicintānapi gandharvā bharatasya ca sainikān //
na śekurādharṣayituṃ bharatasya samāśrayāt

anye'pi ye devavarasya viṣṇoḥ smaraṃti nityaṃ yadunāthapādau //
gandharvayakṣāsurarākṣasebhyo bhayaṃ na teṣāṃ bhavatīha kiñcit

//
iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde virahivarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.257
// mārkaṇḍeya uvāca // //
atha rājagṛhākhyaṃ tu nagaraṃ ye visarjitāḥ //
gaṃdharvā dadṛśustatra puraśriyamanuttamām

candrasāpatnyabhūtāni gṛhamukhyāni sarvaśaḥ //
dadṛśurbahuratnāni vahudhānyadhanāni ca

purodyānāni ramyāṇi dadṛśuśca samantataḥ //
alaṃkṛtāni vāpībhirdrumakhaṇḍaiśca yādava

udyāneṣu vicitreṣu naramukhyānugāminām //
paśyanti tatra saṅghāni gaṃdharvāḥ pānapāyinām

vallakīnāṃ ninādena gītena madhureṇa ca //
ekatāmiva saṃyātaṃ cāruṣaṭpadaśiñjitam

veśyāścaivopanṛtyanti kvacittatra ca kāmukān //
kvacitsābharaṇāḥ suptāḥ kāntaiḥ saha madotkaṭāḥ

suptānāṃ naranārīṇāṃ gandharvāstatra ceṣṭitam //
dadṛśurbahudārāṇāṃ māyācchāditavigrahāḥ

gāyantyanye rudantyanye hasantyanye tathaiva ca//
āśliṣyanti tathaivānye madamattāḥ parasparam

bhāṣante kecidavyaktaṃ vihvalārtāḥ padepade //
śayane bhramamāṇaiśca kvacidasthitadṛṣṭayaḥ

kāminīskandhavinyastabāhavaśca tathā pare //
kalahaṃ cakrire cānye stuvantyanye nirarthakam

skhalamānapadā yānti sthānaṃ hṛdyanavasthitam //
āhvayanti gaṇānkecitpraṇamanti tathā pare

evaṃ santajanākīrṇe nagare gītanādite //
dadṛśurgṛhamukhyeṣu naranārīviceṣṭitam

sañcodyamānā dūtībhistvarākṛta mṛjāḥ dhiyaḥ //
yānti kāntāsu sambhrāntā madapānasamutsukāḥ

papuḥ kāścitpriyaiḥ sārdhaṃ pānaṃ madasamīraṇam //
pāyayantyaparāḥ kāntānbhojayantyaparāḥ priyān

prāsādeṣu vicitreṣu tathā vātāyaneṣu ca //
ratiśrāntāstathā suptāḥ kāścitkāntaiḥ saha striyaḥ

kācidgaurī priyaṃ śyāmamāliṅgya śayane sthitā //
utpalasragivābhāti yuktā jātisrajā saha

gaurīgaurasamāśliṣṭā kācidābhāti sundarī//
āliṅgitā candrakaraiścandrakāntaśilā yathā

śyāmā śyāmasamāśliṣṭā kācidābhāti pārthiva //
payodapaṅktirgagane yathā pārthiva sodakā

alīkasuptamaprauḍhā kāciccumbayate priyam //
priyeṇa gāḍhamāśliṣṭā vilakṣamuditābhavat

kācicca vanitā prauḍhā karpūra rajasā svayam //
avākirati kāntāṅgaṃ ratisvedapariplutam

paśyemāṃ tārakāṃ candro hyaṅkenāliṅgya tiṣṭhati //
ityāha dayitaṃ kācitprauḍhā ratisukhārthinī

kācidūruparāmarśādviditvā suratārthinī //
kāntenāliṅgitā gāḍhaṃ muditena riraṃsunā

kāntena kāciddaṣṭauṣṭhī cumbanāyārpite mukhe//
na yāsye tava viśvāsaṃ bhūyaścedanyathākṛthāḥ

kācitprasuptā kāntena parāmṛṣṭā ratārthinī //
kāntamāliṅgatātyarthaṃ tyaktanidrā sasambhramā

ityevamapi viśvastānsainikām̐stānyudhājitaḥ//
hartuṃ na śekurgandharvā bharatasya samāśrayāt

eṣāṃ pure sannihitaḥ sa viṣṇurmahānubhāvo raghuvaṃśagoptā //
teṣāṃ pure nāsti bhayaṃ narendra gandharva yakṣāsurapannagebhyaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde niśopabhogavarṇano nāma saptapañcāśaduttaradviśatatamo' dhyāyaḥ

1.258
// mārkaṇḍeya uvāca //
ayodhyātastadābhyetya gandharvāḥ śibirāttathā //
tathā rājagṛhātsarve śailūṣāya nyavedayan

na vigrahakathā tatra na rakṣā kācidīdṛśī //
kevalaṃ tu prabhāveṇa rāmasya bharatasya ca

nāsmābhiḥ kiṃ kṛtaṃ rājanprahartuṃ kvacidityapi //
yattatra śeṣaṃ karttavyaṃ tatkarotu mahīpatiḥ

evamuktaḥ sa gandharvairyāminīvigame tadā //
yogayogamatikṣipramājñāpayata satvaraḥ

bherī sānnāhikī caiva tataḥ śīghramahanyata //
yasyāḥ śabdena gandharvā rājadvāramupāgatāḥ

gajavāreṇa mahatā turagāṇāṃ balena ca //
rathaiśca meghasannādaiḥ pattibhiśca madotkaṭaiḥ

kṣveḍitāsphoṭitaravaiḥ śaṅkhabherīnināditaiḥ //
hrādena gajaghaṇṭānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhitaiḥ

hreṣitaisturagāṇāṃ tu babhūva tumalaṃ mahata //
śailūṣo'pi tadā snātvā hutvāgniṃ dvijapūjanam

kṛtvā viniryayau śrīmānvaracandanabhūṣitaḥ //
maulī vapuṣmānsannaddhaḥ sragvī rucirabhūṣaṇaḥ

āmapātrapratīkāśaisturagairyojitaṃ ratham //
āruroha mahātejā vimānaṃ sukṛtī yathā

yathoktasya rathasyāsītpuro raṇaviśāradaḥ //
naraketuriti khyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

ketau tasya rathe bhāti vasanto mūrtimānkṛtaḥ //
tataḥ sa saha sainyena niryayau nagarādbahiḥ

vyūhaṃ ca sarvatobhadraṃ samādhāya balaṃ tathā //
kṛtvā pratyaikṣata tadā bharatāgamanaṃ ruṣā

sainyena mahatā rājanbhāskarasyodayaṃ prati

āttāyudhāḥ kṣveḍitaśaṅkhanādairānandayantaḥ suhṛdāṃ manāṃsi //
gandharvamukhyā raṇacaṇḍavegāḥ pratīkṣamāṇā bharatasya tasthuḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvasainyavarṇanaṃ nāmāṣṭapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.259
mārkaṇḍeya uvāca //
vibuddhā yāminīśeṣe sarva eva mahīkṣitaḥ //
niryayurnagarākārai rathaiḥ saṃgrāmalālasāḥ

balena caturaṅgeṇa nānāvāditravādinā //
bandibhiḥ stūyamānāśca vandyamānāśca sainikaiḥ

pṛthakpṛthaksusannaddhā nagaradvāramāgatāḥ //
kṛtvā cāvaśyakaṃ sarvaṃ bharato'pi mahāyaśāḥ

rathena kāñcanāṅgena niryayau nagarādbahiḥ //
yantā rathasya tasyāsīdyudhājinmātulaḥ svayam//

virarāja dhvajaṃ tasya kovidāramahādrumam //
sa tena rathamukhyena bahirnirgamya pārthivaḥ

sametya pārthivaiḥ sarvaiḥ pūjayitvā ca tānnṛpān //
vajraṃ kṛtvā mahāvyūhaṃ prayayau laghuvikramaḥ

prayāṇe tasya sainyasya kampantīva vasundharā //
śabdena mahatā tasya dīryate ca nabhastalam

babhūva rajasaivānyaḥ niśākālaḥ sudāruṇaḥ//
nṛpābharamāṇikyatejasā bhuvi rājitā

rajondhakāre'pi camūḥ sā prayāti yathāsukham //
sa gatvā dūramadhvānaṃ sūryasyodayanaṃ prati

āsasāda mahatsainyaṃ gandharvāṇāṃ duratyayam

tau sainyatoyaughamahādurantau saṃhāranāgāviva tulyarūpau //
balārṇavau gāḍhamatha prahāraṃ pracakraturmanyuvaśānuyātau

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharatasainyaniryāṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.260
mārkaṇḍeya uvāca//
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam //
śūrāṇāṃ harṣajananaṃ bhītānāṃ bhayavardhanam

senāvinirgame tatra rajasācchāditaṃ jagat//
na prajñāyata rājendra kiñcideva samantataḥ

kūjatāṃ dhanuṣāṃ śabdaḥ śrūyate tumulo mahān//
śaṅkhabherīninādaśca kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitam

hayānāṃ hreṣamāṇānāṃ śūrāṇāṃ caiva garjatām //
śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ yodhānāṃ kavaceṣvapi

tiṣṭhatiṣṭha na me jīvangantāsi raṇamūrdhani

sthito'smi praharasveti kiṃ na jānāti māṃ bhavān

praharasva tathā chindhi bhindhi ghātaya mā ciram //
evamādīni vākyāni śrūyante raṇamūrdhani

tathā tumulasaṃgrāme vartamāne sudāruṇe //
praśaśāma rajo bhaumamutthitaṃ raṇaśoṇitaiḥ

pūrvotthitena rajasā megheneva nabhastalam //
vyāptaṃ tadvirajaskena tadā rājanraṇāṅgaṇe

tato yuyudhire vīrāḥ paśyamānā parasparam //
gotrāpadānanāmāni kīrtayantaḥ punaḥpunaḥ

senānāṃ bhajyamānānāṃ sainyakhaṇḍairbalīyasām //
bhūyaścāvartamānānāṃ śuśrave tamulaḥ svanaḥ

citrāṇāṃ ca dhvajānāṃ ca patākānāṃ ca bhūbhujaḥ //
adṛśyata samāsiktaṃ rudhiraṃ raṇamūrdhani

svabhre tadā mahārāja rajomeghe kṣayaṃ gate //
nirmalāsu tato dikṣu prāvartata mahāraṇam

tathā pravṛtte saṃgrāme devagandharvadānavaiḥ //
siddhairvidyādharaiścaiva munisaṃghaiḥ samantataḥ

āvṛtaṃ sahasā vyoma vajrayuddhakutūhalaiḥ //
vyadṛśyanta vimānāni teṣāṃ khe vimalānyapi

kiṅkiṇīśataghuṣṭāni patākāśobhitāni ca //
śubhaṃ gandhamathādāya surabhirmāruto vavau

papāta puṣpavarṣaṃ ca yodhānāṃ tatra mūrdhani //
tathā pravṛtte tumule kṣveḍitotkṛṣṭanādite

padātayastadā jaghnuḥ padātīni ca saṃyuge //
khaṅgadhārānikṛttānāṃ padātīnāṃ padātibhiḥ

dvidhā kṛtāni gātrāṇi nipatanti mahītale //
gṛhītvā khaṅgapātāni rejuḥ kecicca varmiṇaḥ

khaṅgamuddharatāṃ teṣāṃ cicchidurnṛpa vigrahān //
kecidgadāvinirbhinnamastakā gadibhiḥ kṣitau

patitāstatra dṛśyante raṇe śatasahasraśaḥ //
bhagnāsiśeṣanikṣepa nihatārātayastathā

siṃhanādaravāṃścakruḥ parasainyavidāraṇān //
keśeṣvanyonyamākṛṣya khaḍgaiḥ kecitparasparam

āsedurvasudhāṃ kṛtvā gataprāṇāstathā pare //
pṛṣṭhavinyastavarmāṇaḥ sannaddhāṃsturagāṃstathā

kṛtvā vipādānsamare nijaghnuḥ sādināṃ gaṇam //
āruhya varmiṇaḥ kecidvegācchatrurathānraṇe

sārathīnvigataprāṇām̐ścakuryuddhaviśāradāḥ //
cicchidurvāraṇendrāṇāṃ karānkecitpadātinaḥ

keciddaśanavinyastapādāścāruruhurgajān //
sādinaśca tathā kecidviśiraskānraṇājire

cakruḥ padātino dhmātāḥ khaḍgairākāśasannibhaiḥ //
kecicca sādinaḥ prāsaiḥ pañca sapta tathā śarān

śreṇīkṛtānvai bibhiduḥ śikṣayā raṇakovidāḥ //
kecicchārṅgadhanurnyastabāṇajālākulīkṛtān

padātīnsamare cakrurvāyuvegaisturaṅgamaiḥ //
sādinaśca tathaivānye sādibhiḥ saha saṃgatāḥ //

darśayanto raṇe bhikṣāṃ cakruryuddhamanekadhā //
kecitpāśāgranirbhinnahatasārathināyakāḥ

vineduruccaiḥ sahasā siṃhanādaravānvanān //
kuñjarairākulīkṛtya hayayānaviśāradāḥ

vipucchahastānsamare cakruḥ sādigaṇānraṇe //
nihataṃ va śaravrātaiḥ pādātaṃ bahudhā raṇe

rathibhirbhāti bhūpāla kamalotkarasannibham //
turagāsturagārohā rathibhirvinipātitāḥ

āvavrurvasudhāṃ tatra śataśo'tha sahasraśaḥ //
rathināṃ rathibhiḥ sārdhaṃ yuddhamāsītsudāruṇam

bāṇatomarapātaiśca gadākampanamudgaraiḥ //
rathināṃ ca mahadyuddhamāsītkuñjaradhūrgataiḥ

prāsabāṇamahāpāta durnirīkṣyaṃ samantataḥ //
nihataṃ bahu pādātaṃ kuñjaraistatra dṛśyate

raṇe nṛpatiśārdūla vinikīrṇaṃ sahasradhā //
sādināṃ saturaṅgāṇāṃ sumahatkadanaṃ kṛtam

mahāmātrapramuditaiḥ kuñjarairbaladarpitaiḥ //
ākramya rathavṛndāni cūrṇitāni turaṅgamaiḥ

vyadṛśyanta mahārāja viprakīrṇāni bhūtale//
evaṃ madhyāhnasamaye tīkṣṇaṃ tapati bhāskare

babhūvākulasaṃgrāmaṃ ghoraṃ rudhirakardamam //
rathāśvakuñjaraiḥ sārdhaṃ pattayaśca samāgatāḥ

kuñjarāśca mahākāyā pattyaśvarathinastathā //
pattibhiśca padātīnāṃ sādināṃ saha sādibhiḥ

rathināṃ rathibhiryuddhaṃ kuñjarāṇāṃ ca kuñjaraiḥ //
babhūva rājam̐stumule saṃgrāme śoṇitodake

śūrāṇāṃ raṇalubdhānāmamarṣākrāntacetasām //
pattinā nihataḥ sādī gajena nihato naraḥ

rathinā nihato nāgaḥ kvacidāsīdaghātitaḥ //
hatāḥ padātibhiścānye vyadṛśyanta raṇājire

padātirathanāgāśca sādibhirvinipātitāḥ //
rathanāgahayā yuddhe nihatāśca padātibhiḥ

nareṇa ca hato hastī śūreṇa kṛtabuddhinā //
sādinā ca hato hastī sādī caiva padātinā

rathinā ca hataḥ pattiḥ pattinā ca hato rathī //
rathinā nihataḥ sādī saṃgrāme lomaharṣaṇe

reṇunā ca diśo vyāptāstumule bhṛśasaṃkule //
vyarājanta mahārāja samare gatajīvitāḥ

patatāṃ bāṇajālānāṃ dhanuṣāṃ caiva kūjatām //
mudgarāṇāṃ bhuśuṇḍīnāṃ tomarāṇāṃ tathaiva ca

paṭṭiśānāṃ ca ṛṣṭīnāṃ kṣepaṇānāṃ ca yādava //
ayoguḍānāṃ prāsānāṃ carmaṇāmatha varmaṇām

aniśaṃ śrūyate śabdo ghorastasminraṇājire //
hayaiśca vigatārohairdhāvamānairitastataḥ

bhagneṣākūbarākṣaiśca rathairvigatanāyakaiḥ //
chinnadantaiśca mātaṅgairbhinnakumbhaghaṭānanaiḥ ५२ //
latāveṣṭita vṛkṣābhaiḥ śobhāṃ yāti raṇājiram //
kuñjarairvigatārohaistrāsitairdṛḍhadhanvibhiḥ

mardyamānāni sainyāni śataśo'tha sahasraśaḥ//
bhinnānsudantaiḥ puruṣāndantāsaktāṃstathā gajāḥ

vahamānā vyarājanta karṇavyajanavījitāḥ //
lagnāntrajālairdaśanairdantinaḥ parvatopamāḥ

latāveṣṭitavṛkṣābhaiḥ śobhayanti raṇājiram //
tasmim̐stathāvidhe raudre saṃgrāme ghoradarśane

narāśvanāgarudhirairvisasruḥ śoṇitāpagāḥ //
khaḍgamīnā mahāchatrarājahaṃsavibhūṣitāḥ //
yodhamastakapāṣāṇāḥ keśaśaivālabhūṣaṇāḥ

mahāphenaughavatyaśca bhītānāṃ bhayavardhanāḥ //
tāstaranti tadā yodhāḥ śūrā jayadhanaiṣiṇaḥ

rājanvāhananaubhiste vyavasāyaparasparāḥ //
chinnāni svāni gātrāṇi na jānanti raṇe paraiḥ

tatra śūrā mahābhāgāstvamarṣākrāntacetasaḥ //
āyudhakṣayamāsādya muṣṭiyuddhāni cakrire

keśākeśi tathā keciddantādanti nakhānakhi //
cakruryuddhaṃ mahārāja brahmalokajigīṣavaḥ

krandanto'nye pitṝnputrānbhrātṝnanye pitāmahān //
mātulānbhāgineyāṃśca syālānsambandhinastathā

pitṛvyānāryakānanye dauhitrānapare tathā //
dhāvantyanye patantyanye garjantyanye jigīṣayā

svanantyanye patantyanye mriyante cāpare tathā //
śocantyanye tathā bandhūñśocyāstvanye tu bandhubhiḥ

yācante'nye mahārāja tṛṣṇārttāśca tathā jalam //
vāhaneṣu samāropya nīyantyanye ca bandhubhiḥ

śibirāya mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ //
anye saṃvṛtya cātmānaṃ bhītā jagmurupahvaram

jalārthamanye ca narā bāndhavaiśca pracoditāḥ //
āgamya dṛṣṭvā ca mṛtaṃ bhāṇḍaṃ bhaṅtvā vicukruśuḥ

hatabandhumanādṛtya svāmikāryaikatatparāḥ //
parānabhimukhāneva tatrāyudhyanta mānavāḥ

yudhyatāmeva teṣāṃ tu śataśo'tha sahasraśaḥ //
utthitāni gaṇe yāni kabandhāni mahīpate

kaścinnanarta samare kabandhastu dhanurdharaḥ //
gadāpāṇistathaivānyaḥ khaḍgacarmadharo'paraḥ

paraśvadhadharaḥ kaścitprāsapāṇistathā paraḥ //
nṛtyatkabandhabhūyiṣṭhe devadundubhinādite

pravartamāne saṃgrāme śūrāṇāṃ svargalokade//
vyadṛśyanta mahārāja piśācā ghoradarśanāḥ

rākṣasāśca mahākāyāḥ kravyādāśca tathā pare //
jagāma cāstaṃ savitā tadā raktavapurdharaḥ //
saṃgrāmātsarvayodhānāṃ pītveva rudhiraṃ karaiḥ

tato'staśailaṃ bhagavatyathārke gate japāpuṣpakadambakābhe //
senādvayaṃ tacchibirāya yānaṃ kṛtvāvarohaṃ parabāṇataptam

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saṃkulayuddho nāma ṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ