વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.261.265

1.261
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
નિશાવસાને ગન્ધર્વાઃ કૃત્વા વ્યૂહં સુદુર્જયમ્ ॥
સંપ્રતીક્ષ્યન્ત ભરતમાયાન્તં રણકોવિદમ્

ભરતોઽપિ ચ રાત્ર્યન્તે વજ્રવ્યૂહેન દંશિતઃ ॥
આસસાદ મહત્સૈન્યં ગન્ધર્વાણાં સુદુર્જયમ્ ।

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં યમરાષ્ટ્રવિવર્દ્ધનમ્॥
દેવાસુરસમપ્રખ્યં ત્રૈલોક્યભયકારકમ

પત્તીનાં પત્તિભિઃ સાર્ધં સાદિનાં ચૈવ સાદિભિઃ ॥
રથિનાં રથિભિશ્ચૈવ કુઞ્જરાણાં ચ કુઞ્જરૈઃ

ભાષતાં નામગોત્રાણિ શૂરાણાં ચૈવ ગર્જતામ્ ॥
ધનુષાં કૂજતાં ચૈવ શબ્દઃ સમભવત્તદા

તતઃ પ્રવૃત્તે સંગ્રામે ભારતિઃ પુષ્કરો રણે ॥
આસસાદ વિશાલાક્ષં ગન્ધર્વં રણગર્વિતમ્

તક્ષશ્ચ ભારતિઃ શ્રીમાન્યુયુધે વીરબાહુના ॥
સેનાનીર્વિજયઃ શ્રીમાન્નમુચિશ્ચ તમાગતઃ

ભૂમન્યુઃ કૌરવઃ શ્રીમાન્કામપાલેન સંગતઃ ॥
કિરાતરાજો દમનશ્ચન્દ્રાપીડેન સંગતઃ

પ્રભદ્રકેણ શિબિના તથૈવાજિકરો રણે ॥
મહોદયઃ મુનિર્દેશો હરિકેશેન સંગતઃ

ત્રૈગર્તો વસુદાનશ્ચ સૂર્યરશ્મિશ્ચ સંગતૌ ॥
ગન્ધર્વઃ કુમુદાપીડઃ કુલૂતાધિપતિર્જયઃ

ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં દેવાસુરસમં તદા ॥
દાશેરકસ્તથા રાજા યવનો વાશનઃ પરઃ

એકલવ્યશ્ચ સંગ્રામે તેનાસીત્સુમહાત્મના ॥
કુમુદઃ શોણિમા શૂરો બલબન્ધુઃ સુયોધનઃ

ગન્ધર્વૈઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ પાર્વતીયાઃ સમાગતાઃ ॥
બલાકાબલકાભ્યાં તુ ગદિના મૌલિના તથા

કુમુદેન તુ વીરેણ સદસીષ્વનિવર્ત્તિના ॥
મદ્રરાજોંઽશુમાન્નામ ચતુર્ભિઃ સંગતો રણે

ભીમનાદમહાનાદવસુષેણગજાકરૈઃ ॥
દાર્વઃ શ્રુતઞ્જનઃ શ્રીમાનભિમાનઃ કૃતઞ્જયઃ

યુદ્ધં તૌ ચક્રતુર્ઘોરં સહિતૌ ચન્દ્રવર્મણા॥
કાશ્મીરકઃ સુબાહુશ્ચ ગન્ધર્વેણ સુબાહુના

ચકાર તુમુલં યુદ્ધં ભીરૂણાં ભયવર્દ્ધનમ્ ॥
ભરતસ્યાપરં યોધા ગન્ધર્વૈભીમવિક્રમૈઃ

સમાગતાસ્તદા યુદ્ધે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
ભરતશ્ચ મહાતેજાઃ શૈલૂષેણ સમાગતઃ

ચકાર તુમુલં યુદ્ધં સર્વભૂતભયઙ્કરમ્ ॥
પર્વતાભેન નાગેન ત્રિધા પ્રસ્રવતા મદમ્

બાધમાનમરીન્સંખ્યે મહેન્દ્રમિવ દાનવાન્ ॥
વિશાલો વરયામાસ રથેનાભ્યેત્ય પુષ્કરમ્

બાણૌઘેન રણે ભિત્ત્વા વેગં પુષ્કરદન્તિનઃ ॥
પુષ્કરં તાડયામાસ નારાચૈર્બહુભિસ્તદા

રિપુભિસ્તાડ્યમાનસ્તુ ભારતિર્ભીમવિક્રમઃ ॥
વવર્ષ શરસંઘાતૈર્વિશાલં સેનયા સહ

પુષ્કરસ્ય વિશાલોઽથ મધ્યે ચિચ્છેદ કાર્મુકમ્ ॥
છિન્નધન્વા વિશાલસ્ય સ જઘાનાથ સારથિમ્

આક્રમ્ય યોધયામાસ વિશાલસ્ય મહારથમ્ ॥
યદા રણે મહારાજ પુષ્કરસ્ય રથોત્તમમ્

હન્તું સ રથમુત્સૃજ્ય વિશાલોપિ મહીપતેઃ ॥
ગદયા યોધયામાસ પુષ્કરસ્ય તુ વારણમ્

પુષ્કરોઽપિ ગદાપાણિર્વિશાલાભિમુખં યયૌ ॥
ગદાભિસ્તૌ તતો વીરૌ પરસ્પરજિગીષયા

સવ્યદક્ષિણતસ્તત્ર મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ॥
પ્રજહ્રતુસ્તથાન્યોન્યમન્યોન્યસ્ય વધૈષિણૌ

પુષ્કરેણ રણે યોગાદ્વિશાલસ્ય ગદા હતા ॥
મુમોચ પાવકં તીક્ષ્ણં સસ્ફુલિઙ્ગં મહીપતે

વિશાલેન તતો યુદ્ધે ગદયા પુષ્કરો હતઃ ॥
હિમવત્સન્નિકાશસ્તુ ન ચચાલ પદાત્પદમ્

પુષ્કરેણ મહારાજ વિશાલો ગદયા હતઃ ॥
તતઃ શૈલૂષવચનાન્મહામાત્રપ્રચોદિતમ્

આરુરોહ મહાનાગં વિશાલો રણદર્પિતઃ ॥
આરુરોહ રથં શ્રીમાન્ગન્ધર્વસ્ય ચ પુષ્કરઃ

તાવેકરથમારૂઢો તદા રાજેન્દ્રપુષ્કરૌ ॥
નિજઘ્નતુર્વિશાલસ્ય સંગ્રામે વરવારણમ્

યસ્યાવર્જિ તન્ સ્ય કુઞ્જરાન્નિપતિષ્યતઃ ॥
ચિચ્છેદાથ વિશાલસ્ય શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્

હત્વા વિશાલં સંગ્રામે રથમારુહ્ય ચાપરમ્ ॥
છાદયામાસ તત્સૈન્યં ગન્ધર્વાણાં શરોત્કરૈઃ

વિશાલં નિહતં દૃષ્ટ્વા રુહઃ પરમકોપનઃ ॥
સાદી જઘાન પ્રાસેન ગાન્ધારં રણગર્વિતમ્

તસ્ય ચિચ્છેદ ગાન્ધારઃ સપ્રાસં તુ ભુજદ્વયમ્ ॥
શિરશ્ચ સશિરસ્ત્રાણં ક્ષુરપ્રેણ મહીપતે

તક્ષો રથેન શુભ્રેણ કિઙ્કિણીજાલમાલિના ॥
આસસાદ મહાબાહું વીરબાહું રણાજિરે

એકચ્છાય ઇવાકાશસ્તયોરાસીચ્છરોત્કરૈઃ ॥
ન વાતિ પવનસ્તત્ર ન વિભ્રાજતિ ભાસ્કરઃ

તક્ષઃ સપુઙ્ખમાકૃષ્ય બાણં ભાસ્કરપ્રભમ્ ॥
ચિચ્છેદ સારથેસ્તસ્ય શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્

નિર્યન્તૃણા રથેનાસૌ સમરાદપવાહિતઃ ॥
તસ્મિન્રણાજિરાન્નીતે તક્ષં કુઞ્જરધૂર્ગતઃ

આજગામ મહારાજ ગન્ધર્વસ્તુ સુદર્શનઃ ॥
તસ્યાપતિતમાત્રસ્ય શરેણ નતપર્વણા

ચિચ્છેદ નાગમૂર્ધાનં ભારતિર્ભીમવિક્રમઃ ॥
સેનાનીર્વિજયઃ શ્રીમાન્નમુચિશ્ચ સમાગતૌ

સારથિં તુરગાન્કેતુમદૃશ્યં ચક્રતુઃ શરૈઃ ॥
અન્યોઽન્યસ્ય મહારાજ સમરે ભીમવિક્રમૌ

ચતુર્ભિઃ સાયકૈર્હત્વા નમુચેઃ સ તુરઙ્ગમાન્ ॥
પઞ્ચમેન શિરઃ કાયાજ્જહાર રથસારથેઃ

નમુચિર્વિરથઃ ખડ્ગમાદાય પરવીરહા ॥
જગામાભિમુખસ્તૂર્ણં સેનાપતિમરિન્દમ

વેગેનાપતતસ્તસ્ય ચક્રમાદાય ભાસ્વરમ્ ॥
વિવૃત્તાક્ષન્તુ ચિચ્છેદ તસ્ય મૂર્ધાનમઞ્જસા

ભૂમન્યુઃ કામપાલશ્ચ ચક્રતુર્યુદ્ધમુત્તમમ ॥
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે બલશક્રૌ મહાબલી

તાવુભૌ કુઞ્જરારૂઢૌ પરસ્પગ્વધૈષિણૌ ॥
તોમરૈશ્ચક્રતુર્યુદ્ધં સૂર્યાંશુસદૃશપ્રભૈઃ

યુધ્યતામેવ તેષાં તુ ભૂમન્યુર્વરવારણઃ ॥
પાર્શ્વે જઘાન દન્તાભ્યાં કામપાલસ્ય વારણમ્

સહિતસ્તેન નાગેન કૃત્વા રાવં ભયાનકમ્

આસીત્પરાઙ્મુખો યુદ્ધે વર્ત્તમાનઃ સ્વકં બલમ્ ॥
કામપાલં રણે જિત્વા ભૂમન્યુર્ભીમવિક્રમઃ

ગન્ધર્વસેનાં સહસા જઘાન નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥
કિરાતરાજો દમનશ્ચન્દ્રાપીડશ્ચ સંગતૌ

ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં સમરે રથધૂર્ગતો ॥
ચન્દ્રાપીડશરવ્રાતનિહતૌ પાર્ષ્ણિસારથી

કિરાતરાજસ્તુરગાણાં સ્વયં રશ્મિગ્રહોઽભવત્ ॥
વિવ્યાધ સ શરવ્રાતૈશ્ચન્દ્રાપીડં રણે તદા

ચન્દ્રાપીડશરવ્રાતૈઃ કૃતાપીડો રણાજિરે ॥
જઘાન તુરગાસ્તસ્ય દમનસ્ય મહીપતેઃ

શક્ત્યા વેગાચ્ચ વિવ્યાધ તદા તં ભીમવિક્રમમ્ ॥
શક્ત્યા વિભિન્નહૃદયઃ પપાત વસુધાતલે

જઘાન ભારતં સૈન્યં ચન્દ્રાપીડોઽપિ સાયકૈઃ ॥
આરોપ્ય સ્વરથે વીરં મધુમાન્દમનં તથા

ચકાર વિરુજં શીઘ્રમવ્રણં ચ મહૌષધૈઃ ॥
યુયુધે ચ નિકુમ્ભેન મત્સ્યરાટ્ સરથસ્તથા

રથસ્થિતૌ મહાવીરૌ વરચાપમહાકરૌ ॥
અન્યોઽન્યં શરવર્ષેણ છાદયેતાં ઘનાવિવ

સુરથસ્તુ નિકુમ્ભસ્ય શરેણ નતપર્વણા ॥
ચાપમૃષ્ટૌ પ્રચિચ્છેદ ભુજદંડં તથાહવે

નિકુમ્ભોઽપિ પ્રચિચ્છેદ સુરથસ્ય તુ કાર્મુકમ્ ॥
તાવન્યે ધનુષી સજ્યે કૃત્વા વીરૌ પરસ્પરમ્

છાદયેતાં તથાન્યોઽન્યં વીરૌ સાયકવૃષ્ટિભિઃ ॥
અન્યોઽન્યસ્ય હયાન્હત્વા ચિચ્છેદ ધનુષી તતઃ

હયાન્રથાભ્યાં કાલસ્ય નિર્જિત્યાવશમોજસા ॥
ધનુષો મધ્યભાગે તુ અન્યોઽન્યસ્ય ન્યકૃન્તતામ્

વિરથાવસિયુદ્ધાય ચક્રતુર્યત્નમુત્તમમ્ ॥
આદાય વિપુલં ચર્મ શતચન્દ્રં ચ ભાસ્વરમ્

આદધાતે ખઙ્ગવરાવન્યોઽન્યવધકાંક્ષિણૌ ॥
ખડ્ગમાકાશસદૃશમન્યોઽન્યં પ્રવિજઘ્નતુઃ

મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ ગતપ્રત્યાગતાનિ ચ ॥
કૈશિકાનિ તુ માર્ગાણિ દર્શયામાસતુસ્તદા

ભ્રાન્તમુદ્ભ્રાન્તમાવિદ્ધમાપ્લુતં વિસૃતં સૃતમ્ ॥
સંપાતસમુદીર્ણં ચ ખડ્ગવર્મવિદારણમ

ઈક્ષિતૃપ્રીતિજનનં યુદ્ધમાસીત્તયોસ્તદા ॥
કૃત્વા તૌ સુચિરં યુદ્ધં પરસ્પરરણે હતૌ

જગ્મતુર્વસુધાં વેગાચ્છક્રચાપસમાવુભૌ ॥
તતઃ સ્વરથમારોપ્ય સુરથો રથિવર્ધનઃ

તસ્માદ્દેશાદપોવાહ્ય સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ॥
નિકુમ્ભે ચાથ સમરે સુરથેન તદા રુષા

ગોવાસનેન સાલ્વેન ત્વરમાણઃ સમાગતઃ ॥
બાણજાલેન સમરે ચક્રુર્યુદ્ધં સુભૈરવમ્

તાવુભૌ રથગૌ વીરૌ રેજતુર્દિવ્યધન્વિનૌ ॥
તતક્ષતુઃ શરવ્રાતૈસ્તદાન્યોઽન્યં તથાન્વિતૌ

અન્યોન્યસ્ય હયાન્હત્વા છિત્ત્વા ચ ધનુષી તથા॥
વિરથૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં ગદાભિરિતરેતરમ્

વિચેરતુસ્તૌ સંગ્રામે ગદાહસ્તૌ મદોદ્ધતૌ ॥
વાસિતાર્થે વને મત્તૌ કુઞ્જરાવિવ યૂથપૌ

સુચિરં તૌ તદા યુદ્ધં કૃત્વા વ્યાયામકર્ષિતૌ ॥
પ્રહારવરસંતપ્તૌ જગ્મતુર્વસુધાતલમ્

વિહ્વલૌ રથયોઃ કૃત્વા નીતૌ તૌ સ્વસ્વસૈનિકૈઃ ॥
વિરુજૌ ચ કૃતૌ ભૂયો રણશીર્ષમુપાગતૌ

પ્રભદ્રકશ્ચ સંગ્રામં ચકારાજગરેણ હ ॥
ઈક્ષિતૃપ્રીતિજનનશરસંછાદિતામ્બરમ

સુમુખે વર્ત્તમાનસ્ય તદા ગજાપ્રભદ્રકઃ ॥
ચિચ્છેદાજગરસ્યાજૌ શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્

મહોદયઃ કુણિદેશો હરિકેશસ્ય સંયુગે ॥
ગજેન પોથયામાસ સુરથં સરથસારથિમ્ ૭૯ ॥
હતાશ્વરથમુત્સૃજ્ય ગદયા સુદૃઢં રણે ॥
હરિકેશં મહાબાહું ચકાર ગતજીવિતમ્

ત્રૈગર્તો વસુધાનશ્ચ સૂર્યરશ્મિશ્ચ સંગતૌ ॥
ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં બલિ શક્રાવિવાપરૌ

કૃત્વા તૌ સુચિરં યુદ્ધં પરસ્પરસમાહતૌ ॥
વિચેતસૌ રથોપસ્થે નિષેદતુરરિન્દમૌ

વિસંજ્ઞૌ તુ તદા નીતૌ સારથિભ્યાં રણાજિરાત્ ॥
ગન્ધર્વઃ કુમુદાપીડઃ કુલૂતાધિપતિર્જયઃ

ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં દેવાસુરસમં તદા ॥
અન્યોઽન્યસ્ય હયાન્હત્વા છિત્ત્વા ચ ધનુષી દૃઢે

ખડ્ગયુદ્ધં ચિરં કૃત્વા છિન્નખડ્ગૌ પરસ્પરમ્ ॥
નિયુદ્ધં ચક્રતુર્વીરૌ બાહુદ્રવિણશાલિનૌ

નિયુદ્ધસ્યાવસાને તુ કુલૂતાધિપતિં જયમ્ ॥
ગન્ધર્વઃ કુમુદાપીડો નિષ્પિપેષ મહીતલે

તતઃ ખડ્ગં રયાદ્ગૃહ્ય શિરશ્છેત્તું સમુદ્યતઃ ॥
નૃશંસં તં સમાલોચ્ય સેનાપતિમરિન્દમ ॥

વિજયસ્તસ્ય મૂર્ધાનં પાતયામાસ ભૂતલે ॥
દાશેરકસ્તથા રાજા યશ્ચ ગોવાશનોશનઃ

એકલવ્યસ્ય સંગ્રામં તૈરાસીત્સુમહાત્મનઃ ॥
તસ્યૈકલવ્યસ્તુરગાઞ્જઘાનાથ શિલીમુખૈઃ

ગદયા ઘાતયામાસ સ ચ તસ્ય તુરઙ્ગમાન્ ॥
તયોર્વિરથયોર્ભૃત્યૈરુપનીતૌ તુરઙ્ગમૌ ॥

પૃષ્ઠતશ્ચ તથા રૂઢૌ વરપ્રાસધરાવુભૌ ॥
પ્રાસવિભ્રામણોત્ક્ષેપપરિવર્ત્તવિવર્ત્તનૌ

ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં ચિત્રં લઘુ ચ સુષ્ઠુ ચ ॥
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ તયોશ્ચક્રુસ્તુરઙ્ગમાઃ

ઈક્ષિતૃપ્રીતિજનનં ચિરં કૃત્વા તતો રણમ્ ॥
અન્યોન્યવેગાભિહતૌ પેતતુસ્સ તુરઙ્ગમૌ

ભૃત્યૈશ્ચ રથમારોપ્ય સમરાદપવાહિતૌ ॥
કુમારઃ શ્રેણિમાઞ્છૂરો બલબન્ધુઃ સુયોધનઃ

ગન્ધર્વૈઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ પર્વતીયાઃ સમાગતાઃ ॥
બલાકા બલકાભ્યાં તુ ગદિના માલિના તથા

કુમુદેન ચ વીરેણ સમરેષ્વનિવર્ત્તિના ॥
ચતુર્ભિઃ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કુમારો બલદર્પિતઃ

હયાઁશ્ચકાર નિર્જીવાન્બલાકસ્ય મહાત્મનઃ ॥
હતાશ્વરથમુત્સૃજ્ય બલાકાભ્રાતુરઞ્જસા

આરુરોહ રથં શ્રીમદ્બલાકસ્ય સુસંયુતમ્ ॥
તાવેકરથમારૂઢૌ ભ્રાતરૌ સમરપ્રિયૌ

છાદયામાસ વિશિખૈઃ કુમારો બલદર્પિતઃ ॥
બલકસ્તુ કુમારસ્ય મધ્યે ચિચ્છેદ કાર્મુકમ્

સ ચ્છિન્નધન્વા વેગેન ગદામાદાય વેગવાન્॥
તામાદાય જઘાનાથ બલાકં સમરપ્રિયમ્

બલાકં નિહતં દૃષ્ટ્વા રોષાદશ્રુ નિવર્તયન્ ॥
કુમારં પ્રતિ ચિક્ષેપ બલકશ્ચૈવ તોમરમ્

તોમરેણ ચ નિર્ભિન્નો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ॥
તં વિસંજ્ઞમથોવાહ સારથિર્હયયાનવિત્

શ્રોણિમાનથ સંક્રુદ્ધો બલકસ્ય તદા રણે ॥
ક્ષુરપર્યન્તધારેણ ચક્રેણાપહરચ્છિરઃ !। ૧૦૩ ॥
નિપાતિતોઽથ તત્રૈવ શરેણ ગદયા ગદી ॥
તં નિહત્ય તદા શૂરો મૌલિનઃ સારથિં રણે

ગદયા પોથયામાસ મેરુગૌરવયા તદા ॥
કુમુદસ્ય જઘાનાથ ગદયા સ તુરઙ્ગમાન્

હતાશ્વં રથમુત્સૃજ્ય કુમુદો ગદિનો રથમ્ ॥
આરુરોહ તદા શીઘ્રં ખડ્ગબાણધનુર્ધરઃ

રથારૂઢસ્ય તસ્યાથ બલકશ્ચ મહારથઃ ॥
જઘાન ચતુરો વાહાંશ્ચતુર્ભિસ્સાયકૈસ્તદા

જહાર પઞ્ચમેનાથ શિરસ્તસ્ય સકુણ્ડલમ્ ॥
સારથિં તુ રથાત્તસ્માન્મૌલિનો રથમુત્તમમ્

હતસારથિનં પૂર્વમારુરોહ મહારણે ॥
મૌલી યુદ્ધાય તસ્થૌ ચ મહાબલપરાક્રમઃ

આરુહ્ય સરથં દિવ્યં કિઙ્કિણીજાલનાદિતમ્ ॥
તતઃ સ મૌલિનાક્રાન્તઃ સુયોધનરથો રણે

અવાકિરદમેયાત્મા શરૈસ્સન્નતપર્વભિઃ ॥
સુયોધનોઽપિ વિક્રમ્ય મૌલિનં મૌલિભૂષિતમ્

જહાર સશિરસ્ત્રાણં શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્ ॥
મદ્રરાજોંશુમાન્નામ ચતુર્ભિઃ સાયકોત્તમૈઃ

ભીમનાદમહાનાદવસુમેષરુજાકરૈઃ ॥
ચત્વારસ્તે મહારાજ મદ્રરાજસ્ય સાયકૈઃ

નિજઘ્નુશ્ચતુરો વાહાન્સારથિં ચ તથા રણે ॥
અંશુમાન્રથમુત્સૃજ્ય ગદામાદાય વીર્યવાન્

જઘાન ચતુરો વાહાન્ભીમનાદસ્ય સંયુગે ॥
સારથિં પોથયામાસ મહાનાદરથાંસ્તથા

ગતાશ્વં રથમુત્સૃજ્ય ગદાવેગેન યાદવ ॥
મહોદયસ્ય તં નાગં પોથયામાસ વીર્યવાન્

સારથિર્ભીમનાદસ્ય મહાનાદરથં યયૌ ॥
ભીમનાદં ચ ગદયા નિજઘાનાથ મદ્રરાટ્

સ મદ્રરાજો ગદયા સમરે તાડિતો ભૃશમ્ ॥
જગામ ત્રિદિવં રાજઁસ્ત્યક્ત્વા દેહં રણપ્રિયઃ

મહાનાદોઽપિ સમરે સાયકૈર્લોમવાહિભિઃ ॥
બિભેદ મદ્રરાજાનં શતશોથ સહસ્રશઃ

સ બાધ્યમાનો નારાચૈર્મહાનાદભુજચ્યુતૈઃ ॥
આરુરોહ રથં શીઘ્રં વસુષેણસ્ય સત્વરઃ

રથમારુહ્ય વેગેન ગદયા ભીમવેગયા ॥
ચકાર યુદ્ધે નિર્જીવં વસુષેણં સમરપ્રિયમ્

અવરુહ્ય રથાત્તસ્માદ્ગદયા ભીમવેગયા ॥
ગજાકરસ્ય તુરગાન્સારથિં ચાહનદ્ભૃશમ્

હતેષુ તેષુ રાજેન્દ્ર તદા વીરો ગજાકરઃ ॥
રથં તં તુ સમારુહ્ય ભૂય એવ તદંશુમાન્

ચકાર યુદ્ધે નિર્જીવં ગાન્ધર્વં તં ગજાકરમ્ ॥
ઉત્પ્લુત્ય તુરગાત્તસ્માન્મહાનાદરથં ગતઃ

ગદયા પોથયામાસ મહાનાદં તદા રણે ॥
રોષદીર્ઘાંકુશં કૃત્વા કુઞ્જરં ભરતાજ્ઞયા

આરુહ્ય નિજઘાનાથ ગન્ધર્વાઞ્શતશો રણે ॥
દાર્વઃ શ્રુતઞ્જયઃ શ્રીમાનાભિસારઃ કૃતઞ્જયઃ

યુદ્ધં તૌ ચક્રતુર્વીરૌ સહિતૌ ચન્દ્રવર્મણા ॥
ચન્દ્રવર્મા મહાતેજાઃ શ્રુતઞ્જયરથાદ્ધ્વજમ્

શરેણ પાતયામાસ વટવૃક્ષમિવોચ્છ્રિતમ્ ॥
શ્રુતઞ્જયોપિ સંકુદ્ધશ્ચન્દ્રવર્મકરસ્થિતમ્

દ્વિધા ચકાર તીક્ષ્ણેન સાયકેન મહદ્ધનુઃ ॥
તં છિન્નધનુષં વીરં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ

છાદયામાસ સમરે પાર્વતીયઃ કૃતઞ્જયઃ ॥
ચન્દ્રવર્મા સમાદાય તતઃ શક્તિં સુદારુણામ્

બિભેદ સમરે રાજન્રાજાનં તં કૃતઞ્જયમ્ ॥
સવિભિન્નસ્તયા શક્ત્યા રથોપસ્થ ઉપાવિશત્

તં વિસંજ્ઞમપોવાહ સંગ્રામાદથ સારથિઃ ॥
કૃતઞ્જયં મહારાજ રણે દૃષ્ટ્વા વિચેતસમ્

સકુણ્ડલં સમુકુટં ચારુચન્દ્રસમપ્રભમ્ ॥
શિરશ્ચિચ્છેદ તીક્ષ્ણેન સાયકેન મહાત્મના

સમરે યતમાનસ્ય સુભૃશં ચન્દ્રવર્મણા ॥
કાશ્મીરકઃ સુબાહુશ્ચ ગન્ધર્વેણ સુબાહુના

ચકાર તુમુલં યુદ્ધં ભીરૂણાં ભયવર્દ્ધનમ્ ॥
ઉભૌ તૌ તરુણૌ વીરાવુભૌ સમરદુર્મદૌ

દર્શનીયાવુભૌ વીરાવુભૌ બાણધનુર્ધરૌ ॥
તાવુભૌ સદૃશૌ વીર્યે શમ્બરામરરાજયોઃ

ઉભૌ પ્રકારૈશ્ચલિતૌ તથોભૌ દૃઢવિક્રમૌ ॥
ચિચ્છિદુસ્તે તથાન્યોન્યં ધ્વજચ્છત્રે નરાધિપ

અન્યોન્યસ્ય હયાન્હત્વા તથોભૌ પાર્ષ્ણિસારથી ॥
અન્યોન્યં ધનુષી છિત્ત્વા સુદૃઢે સમરપ્રિયે

કૃતે પ્રતિકૃતં ચૈવ કુર્વાણૌ ભીમવિક્રમૌ ॥
વિરથાવસિયુદ્ધાય ચક્રતુર્યત્નમુત્તમમ્

અસિયુદ્ધં ચિરં કૃત્વા ખડ્ગમાવિધ્ય સત્વરઃ ॥
પાતયામાસ મૂર્ધાનં ગન્ધર્વસ્ય નરાધિપ

આરુરોહ રથં ચાન્યં સુશીઘ્રં ભરતાજ્ઞયા ॥
તત્રારૂઢસ્સ ગન્ધર્વાઞ્જઘાન શતશો રણે

એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધઃ શૈલૂષઃ સ સહાયવાન્ ॥
ચકાર યુધિ નિર્જીવાન્નરનાગતુરઙ્ગમાન્

બભૂવ ભારતી સેના શૈલૂષેણોપમર્દિતા ॥
નિદાઘે પુષ્પશબલદ્વિરદેનેવ પદ્મિની

એતસ્મિન્ભારતે સૈન્યે કશ્ચિદાસીન્મહારથઃ ॥
પ્રત્યુદ્યયૌ યઃ સમરે શૈલૂષં રણકર્કશમ્

શૈલૂષશરસમ્પાતરુદ્ધગોમણ્ડલે રવૌ ॥
ન પ્રાજ્ઞાયત રાજેન્દ્ર તદા કિઞ્ચિદ્રણાજિરે

અશ્રૂયત મહાચ્છબ્દસ્તાલાનાં પતતામિવ ॥
નરનાગાશ્વકાયેભ્યો વિસસ્રુઃ શોણિતાપગાઃ

એવં તુ ભારતં સૈન્યં કાલ્યમાનમિતસ્તતઃ ॥
શૈલૂષેણ મહારાજ ભરતં શરણં યયૌ

ભરતોઽપિ મહાતેજા દૃષ્ટ્વા શૈલૂષમાગતમ ॥
પ્રત્યુદ્યયૌ રથેનાજૌ કિઙ્કિણીજાલમાલિના

તતસ્તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાનકમ્ ॥
ત્રૈલોક્યવિજયાસક્તૌ યથોભૌ બલિવાસવૌ

ગન્ધર્વરાટ્ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ॥
ભરતસ્ય રથં તૂર્ણં શરવર્ષૈરવાકિરત્

ક્રમેણ સરથસ્તસ્ય સહયઃ સહ સારથિઃ ॥
શરવર્ષેણ મહતા સંછન્નો ન પ્રકાશિતઃ

યુધાજિત્ખલ્વસમ્ભ્રાન્તો ધૈર્યમાસાદ્ય વીર્યવાન્ ॥
ચોદયામાસ તાનશ્વાન્વિભુગ્નાન્રિપુસાયકૈઃ

ભરતોઽથ ધનુર્ગૃહ્ય દિવ્યં જલદનિઃસ્વનમ્ ॥
શૈલૂષસ્ય દ્વિધા ચક્રે ક્ષુરપ્રેણ મહદ્ધનુઃ ॥

ગન્ધર્વશ્છિન્નધન્વા સ પુનરન્યન્મહદ્ધનુઃ ॥
નિમેષાન્તરમાત્રેણ સજ્જં ચક્રે મહાબલઃ

વિચકર્ષ તતો દોર્ભ્યાં ચિક્ષેપ ચ તતઃ શરાન્ ॥
અથાસ્ય તદપિ ક્રુદ્ધશ્ચિચ્છેદ ભરતો ધનુઃ

તસ્ય તત્પૂજયામાસ લાઘવં ત્રિદશાધિપઃ ॥
શૈલૂષોઽપિ તતઃ ક્રુદ્ધઃ પ્રગૃઽહ્યાન્યન્મહદ્ધનુઃ

મુમોચ સમરે બાણાન્ભરતસ્ય રથં પ્રતિ ॥
યુધાજિન્માતુલસ્તસ્ય સહ યાનેન લાઘવમ્

દર્શયામાસ સમરે મોઘાન્કુર્વઞ્શરવ્રજાન્ ॥
તુરગાશ્ચોદ્યમાનાસ્તે મણ્ડલાનીવ બભ્રમુઃ

યથાયથા શરવ્રાતા મોઘા યાન્તિ મહીતલમ્ ॥
ભરતોઽપિ મહાતેજા મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ

વીરકેતું શરવ્રાતૈર્વિવ્યાધ રણમૂર્ધનિ ॥
તાડિતં સારથિં દૃષ્ટ્વા વીરકેતું તથા સુતમ્

ગન્ધર્વસ્તાડયામાસ સાયકૈસ્તુ યુધાજિતમ્ ॥
યુધાજિતિ મહાબાહૌ સમરે ભૃશવિક્ષતે

ચિચ્છેદ ચ્છત્રં બાણેન શૈલૂષસ્ય તુ રાઘવઃ ॥
દ્વિતીયેન તુ બાણેન લસન્તં ધ્વજમુચ્છ્રિતમ્

તૃતીયેન ધનુર્મુષ્ટૌ તથા જલદનિઃસ્વનમ્ ॥
સ ચ્છિન્નધન્વા વેગેન શક્તિમાદાય સત્વરઃ

વિવ્યાધ ભરતં વીરં ભુજે વામે નરાધિપ ॥
પ્રહારવરભિન્નસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ

કરાત્પપાત વેગેન ચાપશ્ચાપધરસ્ય ચ ॥
અવાન્યદ્ધનુરાદાય ભરતો રઘુનન્દનઃ

શરૈરનેકસાહસ્રૈર્ગંધર્વં તમવાકિરત્ ॥
પાતયામાસ ચ તથા કવચં રત્નભૂષિતમ્

આપદં પરમાં પ્રાપ્તઃ શૈલૂષોપ્યથ સત્વરઃ॥
આગ્નેયમસ્ત્રં ચિક્ષેપ ભરતં પ્રતિ વીર્યવાન્

વારુણેન તદસ્ત્રં તુ શમયામાસ રાઘવઃ ॥
વાયવ્યમસ્ત્રં શૈલૂષસ્તદા ચિક્ષેપ પાર્થિવ

શૈલાસ્ત્રેણાથ ભરતઃ શમયામાસ તત્પુનઃ ॥
શૈલાસ્ત્રમથ ચિક્ષેપ ગન્ધર્વનૃપતિસ્તથા

વજ્રેણાસ્ત્રેણ તત્ક્રુદ્ધઃ શમયામાસ રાઘવઃ ॥
ઉત્સસર્જ તતો રાજા બ્રહ્માસ્ત્રં પ્રાણસંશયે

કાકુત્સ્થઃ શમયામાસ બ્રહ્માસ્ત્રેણૈવ તત્તદા ॥
અસ્ત્રયુદ્ધે વ્યતિક્રાન્તે ક્રોધાદારક્તલોચનઃ

જઘાન ચતુરો વાહાન્ભરતસ્ય સ સાયકૈઃ ॥
વીરકેતોશ્ચ ચિચ્છેદ શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્

તસ્ય રાજ્ઞશ્ચ ચિચ્છેદ મુકુટં રત્નભૂષિતમ્ ॥
ઉવાચ ભરતશ્રેષ્ઠઃ શૈલૂષં પ્રહસંસ્તદા

કૃતકર્મા રણશ્રાંતો ગચ્છાદ્ય સ્વં નિવેશનમ્ ॥
તત્ર ગત્વા તતો યાતઃ પર્વતં ગન્ધમાદનમ્

અન્યથા શ્વો ન મે જીવન્ગન્તાસિ રણમૂર્ધનિ ॥
અસ્તં ચ સવિતા યાતિ કૃતકર્મા દિનક્ષયે

વયઞ્ચ શિબિરાયૈવ ગમિષ્યામો જનાધિપ ॥
એતાવદુક્ત્વા શૈલૂષં ચોત્સૃજ્ય ભરતસ્તદા ॥
કૃત્વાવહારં પ્રયયૌ શિબિરાયૈવ યાદવ

ગન્ધર્વરાજોઽથ ગૃહં પ્રવિશ્ય નિશ્ચિત્ય કાર્યં મરણાય બુદ્ધિમ્ ॥
કૃત્વા રણાયૈવ મનશ્ચકાર રાત્રિં તથોવાહ ગૃહે નરેન્દ્રઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦વજ્રસંવાદે દ્વન્દ્વયુદ્ધવર્ણનં નામૈકષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.262
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં મરણે કૃતનિશ્ચયઃ ॥
સન્નહ્યત વિના વ્યૂહં ભરતં પ્રત્યુદૈક્ષત

ભરતોઽપિ મહાતેજાઃ કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ ॥
નિર્ગમ્ય નગરાત્સર્વાન્પાર્થિવાનિદમબ્રવીત્

ગન્ધર્વૈર્ભવતાં યુદ્ધં મમ બુદ્ધ્યા ન રોચતે ॥
એક એવ સમર્થોઽહં યુષ્માકં તેજસા નૃપાઃ

હન્તું ગન્ધર્વસૈન્યં તદ્ભવદ્ભિઃ પરિપીડિતમ્ ॥
યુધ્યમાના ભવન્તશ્ચ રક્ષિતવ્યા મયા રણે

સકલત્રાઁસ્તતો ભૂપાનેતાઞ્શક્નોમિ ઘાતિતુમ્।
ભવતામાર્જવં યુદ્ધે ગન્ધર્વાઃ કૂટયોધિનઃ

અદ્ય તાન્સાયકૈઃ સર્વાન્દિવ્યાસ્ત્રપ્રતિમન્ત્રિતૈઃ ॥
ઘાતયિષ્યામિ ભૂપાલાંસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હથ

ભરતેનૈવમુક્તાસ્તુ રાજાનો વાક્યમબ્રુવન્ ॥
ત્વયા કલત્રમસ્માકં રક્ષ્યં સ્વામિન્પ્રયત્નતઃ

ભવતો રક્ષણં કાર્યં સમસ્તૈર્વસુધાધિપૈઃ ॥
પત્રચ્છેદે ફલચ્છેદે વૃક્ષઃ શાખાવકર્તને

ભૂયો વૃદ્ધિમવાપ્નોતિ મૂલચ્છેદે વિનશ્યતિ ॥
તે વયં ભવતાં વીર્યં જાનન્તોઽપિ રઘૂદ્વહ

નૈકં સંત્યક્તુમિચ્છામો ભવન્તં રણમૂર્ધનિ ॥
એકૈકસ્ય તથાસ્માકં ગન્ધર્વાણાં મહદ્બલમ્

વયં રણે હિ પર્યાપ્તાઃ કિં પુનસ્તવ પાર્થિવ ॥
કિન્તુ ભૃત્યેષુ તિષ્ઠત્સુ સ્વામિનો ગર્હિતં રણમ્

તે વયં ઘાતયિષ્યામો ગન્ધર્વાનદ્ય સત્વરમ્ ॥
એવમુક્તો મહાતેજા ભરતો નૃપસત્તમૈઃ

વારયામાસ સાન્ત્વેન તતસ્તુ વસુધાધિપાન્ ॥
શાપિતાઃ સ્થ મમ પ્રાણૈ રાજ્ઞો રામસ્ય ચાપ્યથ

અદ્યૈવ વિનિવર્તધ્વં સંગ્રામાત્પૃથિવીક્ષિતઃ ॥
સંયતૈશ્ચ મહદ્યુદ્ધં પશ્યદ્ભિર્મમ પાર્થિવૈઃ

ઇત્યેવમુક્તાઃ કૃચ્છ્રેણ રણં મુક્ત્વા નરાધિપાઃ ॥
એકાન્તસ્થાઃ સુસન્નદ્ધા દદૃશુસ્તન્મહદ્રણમ્

એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥
રથેન કાઞ્ચનાઙ્ગેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના

યુધાજિતા ગૃહીતેન સતોયામ્બુદચારિણા ॥
ચઞ્ચદ્બહુપતાકેન કોવિદારધ્વજેન ચ

આસસાદ રણે યક્ષાન્ગન્ધર્વાન્રણકર્કશાન્।
શરૈઃ સઞ્છાદયામાસ ગભસ્તિભિરિવાંશુમાન્

એતસ્મિન્નેવ કાલે ચ સહસા ગગનચ્યુતા ॥
ઉલ્કા પપાત મધ્યેન ભિત્ત્વા સૂર્યસ્ય મણ્ડલમ્

આસીદ્ઘોરો મહીકમ્પઃ શૈલૂષાઙ્ગવિદારણઃ ॥
આદિત્યમણ્ડલે રાજન્કબન્ધશ્ચાપ્યદૃશ્યત

વવર્ષ ચ તદા દેવો ગન્ધર્વાન્રક્તવૃષ્ટિભિઃ ॥
ગન્ધર્વાણાં ચ દીપ્તાયાં દિશ્યવાશન્ત પક્ષિણઃ

મૃગાશ્ચ ઘોરા રાજેન્દ્ર શિવાશ્ચાશિવનિઃસ્વનાઃ॥
પ્રતિલોમસ્તથૈવાસીદ્વાયુસ્તેષાં સુશઙ્કકૃત્

ન્યલીયત તથા ગૃધઃ શૈલૂષસ્ય ધ્વજાગ્રતઃ ॥
સમે પથિ નિરાબાધે પ્રસ્ખલન્તસ્તુરઙ્ગમાઃ

શતપત્રાશ્ચ ચાષાશ્ચ હંસાશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ભરતસ્ય તદા ચક્રુઃ સવ્યો બાહુરથાસ્ફુરત્

દૃષ્ટ્વા નિમિત્તાઁસ્તુ શુભાન્યુધાજિત્સુમહાયશાઃ ॥
ચોદયામાસ તુરગાન્ગન્ધર્વાણાં ચમૂં પ્રતિ

ભરતોઽપિ શરવ્રાતૈર્ઘાતયામાસ વાહિનીમ્ ॥
ગન્ધર્વાણામુદીર્ણાનાં ઘોરૈઃ શતસહસ્રશઃ

વધ્યમાનાસ્તુ ગન્ધર્વા ભરતેન મહાત્મના ॥
તમેવાભિમુખા જગ્મુઃ શલભાઃ પાવકં યથા

તેષામાપતતામેવ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥
પાતયામાસ શીર્ષાણિ ભરતો વાહિનીપતિઃ

ભરતં કોષ્ઠકીકૃત્વા ગન્ધર્વાઃ સુમહારથાઃ ॥
વવર્ષુરાયુધૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મેઘા વૃષ્ટ્યેવ પર્વતમ્

તાન્યાયુધાનિ મુખ્યાનિ ગન્ધર્વૈર્ભરતસ્તથા ॥
ચિચ્છેદ રાજન્નારાચૈર્ગન્ધર્વાંશ્ચાવધીદ્બલી

મસ્તકાન્સશિરસ્ત્રાણાન્બાહૂનપિ ચ સાઙ્ગદાન્ ॥
હસ્તિહસ્તોપમન્રૂરૂંશ્ચિચ્છેદ ભરતો રણે

નાવધાન ન સન્ધાનં ન મુઞ્ચન્તં ચ સાયકાન્ ॥
દદર્શ ભરતં કશ્ચિલ્લાઘવાદ્રણમૂર્ધનિ

કેવલં દૃશ્યતે યુદ્ધે ગન્ધર્વાણાં મહાચમૂઃ ॥
દહ્યમાના શરવ્રાતૈર્યુગાન્તાગ્નિરિવ જ્વલન્

બાણગોચરમાયાતાન્ભરતસ્ય વિનિઘ્નતઃ ॥
શાત્રવાન્સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્જગામાસ્તં દિવાકરઃ

રણે જયં પ્રાપ્ય તતો નિવૃત્તઃ સમાગતશ્ચાપિ નરેન્દ્રમુખ્યૈઃ ॥
પ્રાયાન્મહાત્મા શિબિરાય રાજન્સંસ્તૂયમાનસ્ત્રિદશદ્વિજેન્દ્રૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તૃતીયયુદ્ધદિવસવર્ણનં નામ દ્વિષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

1.263
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ચતુર્થેઽહનિ સંપ્રાપ્તે કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ ॥
શૈલૂષસ્તુ વિનિષ્ક્રમ્ય ગન્ધર્વાનિદમબ્રવીત્

યોધયધ્વં રણે સર્વે ભરતં રિપુમાગતમ્ ॥
અહં મધ્યે પ્રવેક્ષ્યામિ ભરતસ્ય બલાર્ણવમ્

તત્ર તાન્ઘાતયિષ્યામિ ભરતસ્યાનુયાયિનઃ ॥
એતદુક્તે તથેત્યુક્ત્વા સંપ્રતીક્ષન્ત રાઘવમ્

ભરતોઽપિ મહાતેજા રથેનૈકેન દૃશ્યતે ॥
ભરતસ્યાનુસૈન્યં ચ ભૂભુજા સમપદ્યત

તત્સૈન્યં પ્રાવિશદઘોરં શૈલૂષો રણદર્પિતઃ॥
ચકાર કદનં તત્ર નરવારણવાજિનામ્

ગન્ધર્વસૈન્યે ચ તથા ભરતોઽપિ શરોત્કરૈઃ ॥
ચકાર કદનં ઘોરં વૈશ્વાનરસમપ્રભૈઃ

રાજાનં કોષ્ઠકે કૃત્વા શૈલૂષં વિવિધૈઃ શરૈઃ ॥
છાદયામાસુરવ્યગ્રા મેઘા ઇવ મહીધરમ્

ગોવાસનસ્તુ સપ્તત્યા બિભેદ સમરે શરૈઃ ॥
દ્વિજિહ્વશ્ચ ત્રિસપ્તત્યા રાજા દાશેરકસ્તુ યઃ

સુબાહુસ્તં ચતુષ્ષષ્ટ્યા દશભિસ્તં સુયોધનઃ ॥
કુમારઃ સપ્તસપ્તત્યા શ્રેણિમાન્દશભિસ્ત્રિભિઃ

શૂરઃ ષષ્ટ્યા ચ નિર્ભિદ્ય બલબન્ધુઃ શતેન ચ॥
દ્વાવિંશત્યા તતસ્તક્ષઃ પુષ્કરો નવભિઃ શરૈઃ

શતેન વિજયશ્ચૈનં જયો જિત્વા ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥
પ્રત્યવિધ્યત તાન્સર્વાચ્છૈલૂષો દશભિઃ શરૈઃ

નૃત્યન્નિવ રથોપસ્થે મહાબલપરાક્રમઃ ॥
ધનુશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન સુબાહોઃ સુમહાત્મનઃ ॥

હયાઁશ્ચકાર નિર્જીવાંસ્તથૈવાંશુમતો નૃપ ॥
પદ્મં રથસ્થં ચિચ્છેદ ચિહ્નં ગોવાસનસ્ય તુ

સુયોધનરથાત્ક્ષિપ્રં પાતયામાસ સારથિમ્ ॥
બલબન્ધોસ્તથા છત્રં પાતયામાસ યાદવ

તથાન્યાન્વિમુખાઁશ્ચક્રે શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥
તતસ્તસ્ય ક્ષુરપ્રેણ ધનુશ્ચિચ્છેદ પુષ્કરઃ

અથાન્યં ચાપમાદાય પુષ્કરસ્ય રણે રુષા ॥
ચકાર તુરગાન્સર્વાન્નિર્જીવાન્સમરપ્રિયઃ

પુષ્કરશ્ચ સમારુહ્ય તક્ષસ્ય રથમુત્તમમ્ ॥
વવર્ષ શરવર્ષેણ શૈલૂષરણમૂર્ધનિ

શૈલૂષોપિ જઘાનાશ્વાન્રથાત્તક્ષસ્ય યાદવ ॥
વિરથૌ તૌ ગદાપાણી ભ્રાતરૌ યુદ્ધદુર્મદૌ ॥ ૧૮ .॥
શૈલૂષેણ સમારૂઢૌ ગદાહસ્તૌ તરસ્વિનૌ ॥
અભ્યાશે ભ્રાતરૌ દૃષ્ટ્વા જગામાદર્શનં તતઃ

માયાવી સ તુ ગન્ધર્વો રથમુત્સૃજ્ય યાદવ ॥
શૂન્યં દૃષ્ટ્વા રથોપસ્થં વિલક્ષૌ ભ્રાતરૌ તદા

આદિત્યેઽસ્તમનુપ્રાપ્તે વિનિવૃત્તૌ રણાજિરાત્ ॥
ભરતોઽપિ તથા કૃત્વા ગન્ધર્વાણાં મહાહવમ્ ॥
ન્યવર્તત મહારાજ સન્ધ્યાકાલે રણાજિરાત્

ગત્વૈવ રાજન્સ ચ રાજવેશ્મ તત્રોષ્ય રાત્રિં રઘુવંશનાથઃ ॥
નિશાવસાને પુનરેવ બુદ્ધશ્ચકાર યુદ્ધં સહિતો નૃવીરઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચતુર્થદિવસયુદ્ધવર્ણનં નામ ત્રિષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.264
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતોઽહ્નિ પઞ્ચમે પ્રાપ્તે ભરતો યુદ્ધદુર્મદઃ ॥
કલ્યમુત્થાય રાજેન્દ્ર કૃતપૂર્વાહ્નિકક્રિયઃ

જગામ હન્તું ગન્ધર્વાન્બલમુત્સૃજ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥
શૈલૂષોઽપિ રણં ત્યક્ત્વા નરેન્દ્રનિધનેપ્સયા

જગામૈકરથેનૈવ રણકર્મવિશારદઃ ॥
તયોરાસીન્મહાઘોરઃ સંપ્રહારઃ સુદારુણઃ

દેવાસુરરણપ્રખ્યઃ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ॥
તયોસ્તુ યુધ્યતો રાજન્ગન્ધર્વાણાં બલાર્ણવમ્

છાદયામાસ ભરતઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥
તચ્ચ રાજ્ઞામુદીર્ણાનાં બલં સાગરસન્નિભમ્

છાદયામાસ ગન્ધર્વઃ શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ॥
બલમેધે વિનિર્યાતે શરવૃષ્ટિસદારુણે

ધારયેતાં મહારાજ શૈલૂષભરતાવુભૌ॥
અન્તરિક્ષે શરવ્રાતાંશ્ચિચ્છિદતુરરિન્દમૌ

સૈન્યયોશ્ચ તથા ચક્રુઃ કદનં ઘોરદર્શનમ્॥
તયોશ્ચાપચ્યુતૈર્બાણૈર્નિપાતિતહયદ્વિપૈઃ

રણે વિસસ્રુર્ભૂપાલ સ્રવન્ત્યો રક્તનિમ્નગાઃ ॥
વહન્ત્યો નરદેહાનિ યક્ષરાક્ષસેવિતાઃ

તાભ્યાં મુક્તૈ શરવ્રાતૈર્ગગને સૂર્યરશ્મયઃ ॥
ન પ્રાકાશન્ત રાજેન્દ્ર એકચ્છાયે નભસ્તલે ॥
સૈનિકાન્ઘાતયન્તૌ તૌ રક્ષમાણૌ ચ સારથી

છિન્દમાનૌ રણે વીરૌ પરમુક્તાઁસ્તથાયુધાન્ ॥
જનયામાસતુર્વીરૌ સુગણામપિ વિસ્મયમ્

તદ્યુદ્ધં પૂજયામાસ પુષ્પવર્ષેણ વાસવઃ ॥
તૌ પ્રબુદ્ધૌ દિનં સર્વં વરબાણધનુર્ધરૌ

નાસીદેકતરસ્યપિ રણે તસ્મિન્ત્પરાજયઃ ॥
તતોઽસ્તં ભગવત્યર્કે પ્રયાતે પૃથિવીપતે ॥
પરસ્પરસ્યાનુમતે શિબિરાયૈવ જગ્મતુઃ

અથોષ્યરાત્રિં ગૃહયોઃ પ્રવિષ્ટૌ રાત્ર્યન્તમાસાદ્ય તદા રણાય ॥
ભૂયો મહેન્દ્રોપમ સંપ્રયાતૌ પ્રહર્ષયન્તૌ સ્વબલાનિ વીરૌ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભરતશૈલૂષયુદ્ધે પઞ્ચમદિવસયુદ્ધવર્ણનં નામ ચતુષ્ષષ્ટયુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.265
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તુ ષષ્ઠે સંપ્રાપ્તે દિવસે ભૂરિદક્ષિણે ॥
ચક્રતુઃ સમરં વીરૌ શૈલૂષભરતાવુભૌ

સસૈન્યૌ પૃથિવીપાલ શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ॥
શૈલૂષેણ સમાસક્તો ભરતો વાહિનીપતિઃ

સૂર્યરશ્મેશ્શરેણાજૌ શિરશ્ચિચ્છેદ શત્રુહા ॥
સૂર્યરશ્મિં રણે હત્વા એકલવ્યં મહારથમ્

શરેણ પાતયામાસ રથોપસ્થાદરિંદમમ્ ॥
ગન્ધર્વનૃપતિર્દૃષ્ટ્વા પ્રધાનૌ તૌ સુતૌ હતૌ

શક્ત્યા બિભેદ વિજયં તથા ચક્રેણ પુષ્કરમ્ ॥
તોમરેણ તથા તક્ષં ગદયા ચ સુયોધનમ્ ॥

વિવિશુસ્તે રથોપસ્થં વિસંજ્ઞાઃ સર્વ એવ તુ ॥
નિયન્તૃભિશ્ચ સમરાત્સર્વ એવાપવાહિતાઃ

તતસ્તુ ભરતઃ ક્રુદ્ધશ્ચતુર્ભિસ્તસ્ય સાયકૈઃ ॥
ચકાર યુધિ નિર્જીવાંસ્તુરગાંશ્ચૈવ યાદવ

ચકાર ચ શરવ્રાતૈર્વિમુખીકૃતવિક્રમમ્ ॥
તતો ધૈર્યેણ સંધાર્ય શરવેગં મહાત્મનઃ

આરુરોહ રથં શીઘ્રં સુસન્નદ્ધો મહાબલઃ ॥
રથમારુહ્ય વિવ્યાધ શરેણાનતપર્વણા

ભરતો હૃદયે ગાઢં મુમોહ સ ચ તાડિતઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે મુક્તો હાહાકારઃ સુરાસુરૈઃ

અપ્રહૃષ્ટૈઃ પ્રહૃષ્ટૈશ્ચ વિમૂઢે રઘુનન્દને ॥
હાહાકારેણ મહતા લબ્ધસંજ્ઞઃ સ રાઘવઃ

આકૃષ્ય બલવચ્ચાપં શૈલૂષસ્ય મહદ્ધનુઃ ॥
દ્વિધા ચકાર રાજેન્દ્ર શૈલૂષં ચાહનદ્ભૃશમ્

સ ચ્છિન્નધન્વા વેગેન ગદામાદાય સત્વરઃ ॥
પ્રેષયામાસ ધર્મજ્ઞ ભરતસ્ય મહાત્મનઃ

આપતન્તીં ગદાં દૃષ્ટ્વા ભરતો રણમૂર્ધનિ ॥
દ્વિધા ચકાર ચક્રેણ સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ

તતઃ સ પરિઘં શીઘ્રં ચિક્ષેપ ભરતં પ્રતિ ॥
તમાપતન્તં ચિચ્છેદ ચતુર્ભિઃ સાયકૈર્દૃઢમ્

તતોઽન્યદ્ધનુરાદાય સાયકાનેકવિંશતિમ્ ॥
ચિક્ષેપ સ મહારાજ ભરતસ્ય રથં પ્રતિ

છિત્ત્વા તાન્ભરતઃ સર્વાન્નવધીત્તસ્ય સારથિમ્ ॥
તથા ચ ચતુરો વાહાનનયદ્યમસાદનમ્

શૈલૂષં વિરથં દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વાણાં મહાચમૂઃ ॥
વવર્ષાયુધવર્ષેણ મેઘો વૃષ્ટ્યેવ પર્વતમ્

સ મોહયિત્વા ભરતં મોક્ષયામાસ પાર્થિવ ॥
મોક્ષયિત્વા ચ રાજાનં ગતેઽસ્તં રવિમણ્ડલે

કૃત્વાવહારં તુ ગતઃ શિબિરાય નરાધિપઃ

હત્વા રથે નાગરથાશ્વયોધાન્સંપ્રાપ્ય મધ્યે નિશિતૈઃ પૃષત્કૈઃ ॥
રઘુપ્રવીરોઽપિ ગૃહાય યાતઃ સંપૂજ્યમાનો ભુવિ માનવેન્દ્રૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષભરતયુદ્ધે ષષ્ઠયુદ્ધદિવસો નામ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ