Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.266.269

1.266
// mārkaṇḍeya uvāca //
tatastu saptame prāpte divase yuddhadurmadau //
samīyaturmahātmānau śailūṣabharatāvubhau

tatastu bharataḥ prāha śailūṣaṃ yuddhadurmadam //
āvayoḥ prastutaṃ sainyaṃ kimetaissainikairmṛtaiḥ

nivārayasva sainyaṃ svaṃ vārayiṣyāmyahaṃ svakam //
āvayordvairathaṃ yuddhaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

tvadīyāḥ sainikā ye ca suranāthāḥ sahāmaraiḥ //
hate mayi madīyanta sainyaṃ kāmaṃ prayudhyatām

saṃgrāmaṃ vā karotvājau tvadīyantu hate tvayi //
evamuktastathetyuktvā vārayāmāsa sainikān

gandharvarāṭ sa śailūṣo bharato'pi tathā svakān //
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayordevāsuropamam

paśyatāṃ sarva sainyānāṃ devānāmapi paśyatām //
śarajālena mahatā chāditārkakare raṇe

tatakṣatustāvanyo'nyaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ //
parasparaśarāghāta visaracchoṇitokṣitau

virejatustau rājendra puṣpitāviva kiṃśukau //
ubhau mahārathau vīrau cobhau viśrutapauruṣau

tathobhau varadhānuṣkau cobhau samaradurmadau //
kāñcanāṅgarathasthau tau cobhau saddhvajaśobhitau

vījyamānau tathaivobhau yodhābhyāṃ varacāmaraiḥ //
chatrayostau tadādhastācchuśubhāte mahārathau

ubhāvastrapratāpena cakratustumulaṃ raṇam //
astrayuddhaṃ ciraṃ kṛtvā śarayuddhaṃ pracakratuḥ

śarayuddhe vyatikrānte astrayuddhaṃ punaḥpunaḥ //
evaṃ tau divasaṃ kṛtvā yuddhaṃ saṃśrāntavāhanau

ropayantau śramaṃ rājansamareṣu jitaśramau //
tato gandharvarājastu lambamāne divākare

cakāra tāmasīṃ māyāṃ yayāndhamabhavajjagat //
andhakāre tato jāte vāco'śrūyanta dāruṇāḥ //

bharato hanyatāṃ śīghraṃ bhakṣyatāṃ pātyatāṃ tathā //
abhyavartanta bharataṃ sarpavṛścikakarkaṭāḥ

markaṭā vānarā ghorāḥ sṛgālā dvīpinastathā //
siṃhavyāghravarāhāśca kravyādā ye ca jātayaḥ

ardyamānaḥ sa dharmātmā bharatastaiḥ sudurmukhaiḥ //
saureṇāstreṇa tāṃ māyāṃ babhañja paravīrahā

tatastu mahatīṃ māyāṃ sa cakāra mahābhujaḥ //
uttasthau sumahānmeghaśchādayitvā nabhastalam

pravavarṣa ca ghorāṇi śastrajālānyanekaśaḥ //
nārācānardhanārācām̐stathaiva caṣakānanān

vatsadantām̐stathā vallānkarṇinālīkagomukhān //
kṣuraprānardhacandrāṃśca varāhavadanāṃstathā

gadābhuśuṇḍīḥ prāsāṃśca bhiṇḍipālānparaśvadhān //
huḍānguḍānsalaguḍām̐ścakrakhaḍgāṃstathā parān /

etānanyāṃśca vividhānvavarṣa paramāyudhān//
patadbhirāyudhairghorairvādhyamānaḥ sa rāghavaḥ

vāyavyāstreṇa tāṃ māyāṃ nāśayāmāsa śatruhā //
tato babhūva rājendra gandharvaḥ parvato mahān

kṣaratprasravaṇo ghoraḥ śikharaiśca samucchritaiḥ //
māyāṃ tāṃ pārvatīṃ śrīmānvajrāstreṇa raghūdvahaḥ

nāśayāmāsa rājendra sarvasainyasya paśyataḥ //
hanyamānāsu māyāsu rūpām̐ścakre sudāruṇān

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ patattriṇām //
siṃhavyāghratarakṣūṇāṃ kuñjarāṇāṃ tathaiva ca

babhañja tasya māyāstā divyāstrairbharato ruṣā //
hanyamānāsu māyāsu lāghavādbharataṃ raṇe

mohayāmāsa rājendra śailūṣo raṇadarpitaḥ //
bharato'pi dhanuṣkoṭyāṃ śarāgre ca nilīyate

dhvajāgre ca rathāgre ca turagāgre punaḥ punaḥ //
sāyakānbhāratāñśaighryāddhvaṃsayāmāsa yādava

rāghavāstutuṣustasya devadaityāśca saṃghaśaḥ //
asurā mumucurghoramaṭṭahāsaṃ sudāruṇama

daityānāmaṭṭahāsena bharataḥ kupito bhṛśam //
nārāyaṇāstraṃ saṃyojya śareṇānataparvaṇā

iyeṣa hantuṃ taṃ krodhādgandharvaṃ raṇagarvitam //
astraṃ tatsaṃhṛtaṃ jñātvā jagāma svaṃ rathaṃ tvaran

iyeṣa hantuṃ taṃ cāstraṃ rudrāstreṇa tu dāruṇam//
etasminneva kāle tu mumoca bharataḥ śaram

kālānalasamaprakhyaṃ sapuṅkhaṃ saphalaṃ tathā //
rājitaṃ vainateyasya pakṣaiḥ śatruvināśanam

hatvā rudrāstravegantu rathasthasya mahīpateḥ //
bibheda hṛdayaṃ rājanvarma bhittvātha kāñcanam

rājñaśca hadayaṃ bhittvā bhittvā ca vasudhātalam //
snātvā rasātalāmbhaḥsu tūṇaṃ punarupāgamat

gandharvarājo'bhihataḥ śareṇā nataparvaṇā //
rathanīḍe dhanustyaktvā mamāra paravīrahā

pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śailūṣatanayā raṇe //
krodhaduḥkhaparītānte bharataṃ raṇakarkaśam //

vivyadhurbhūpatiśreṣṭha bāṇairāśīviṣopamaiḥ //
āyudhairvividhākāraistadā te vai raṇājire

māyāśca vividhāścakrurbharatasya vipattaye //
antarikṣaṃ ca tairvyāptaṃ nānāhetipravarṣibhiḥ

astraiśca kecidbharataṃ pravavarṣurmahārathāḥ //
bhūribhāvātsa yodhānāṃ mahāstrāṇāṃ mahābalāt

pratāpādastrajālānāṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ //
kālāstramatha sāṃvartaṃ mumoca bharatastadā

tasmādastrātsahasrāṇi śastrāṇāṃ niryayustadā //
gandharvasainyaṃ sakalamastraistaiḥ pratyahanyata

śastraiḥ kecidviśirasaḥ kṛtvā gandharvasattamāḥ //
vivāhāśca kṛtāḥ kaicitkecidrājandvidhā kṛtāḥ

kecidvivāhavaścaiva kecidvyaṅgāśca yādava //
gandharvāṇāṃ ca tāḥ koṭyastisraḥ saṃgrāmaśālinām

kṣaṇenāstraprapātena bharatena nipā titāḥ //
gandharvasainye nihate pravavurmārutāḥ śivāḥ

puṣpavarṣaṃ papātātha bharatasya tu mūrdhani //
diśaśca nirmalībhūtā devānāṃ vigataṃ bhayam

tato devaḥ sahasrākṣaḥ sarvaiḥ suragaṇaiḥ samam //
vimānastho babhāṣedaṃ bharataṃ dharmavatsalam

indra uvāca // //
pitāmahavarodrekādavadhyaṃ devatāgaṇaiḥ //
hatavānasi śailūṣaṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam

yasmāttasmādvaraṃ matto gṛhāṇa raghunandana //
// mārkaṇḍeya uvāca // //
śatakratorniśamyaitadbharato vākyamabravīt

// bharata uvāca // //
tvamīśaḥ sarvadevānāṃ tavedaṃ sakalaṃ jagat //
acireṇaiva maraṇaṃ tvadājñābhaṅgakāraṇāma

bhavaṃtīha sadā loke nimittaṃ madvidho janaḥ //
prajāpatikṛtaṃ bhedaṃ ko moktuṃ jagati kṣamaḥ

varaśca yadi me deyastvayā deva pradīyatāma //
sindhorubhayakūleṣu kariṣyāmi puradvayam

gaṃdharvarakṣite deśe putrayorubhayoḥ kṛte //
nirveśaṃ tadavāpnotu prasādena śatakrato

// mārkaṇḍeya uvāca // //
evamastvityathoktvaiva svarlokaṃ vāsavo yayau //
vāsave tu gate nākaṃ rājā citrarathastataḥ

gaṃdharvāṇāṃ mahātejā bharataṃ vākyamabravīt //
// citraratha uvāca // //
gaṃdharvā nihatā vīrā madājñābhaṅgakāriṇaḥ

tvayā te dharmanityena devabrāhmaṇakaṇṭakāḥ //
tanme samuddhṛtaṃ śalyaṃ devānāñca priyaṃ kṛtam

tasmātsabhājayitvā tvāṃ yāsyāmi tridivaṃ punaḥ //
// mārkaṇḍeya uvāca // //
bharatastamuvācātha gandharvā nihatā mayā

tata enaṃ janaṃ teṣāṃ striyaśca paripālaya //
gandharvāḥ paripālyāste teṣāṃ tvaṃ paripālakaḥ

madīyenānurodhena viśeṣātkartumarhasi //
sarveṣāñca tathā sthānaṃ parvate gandhamādane

prayātāstava tatrasthāḥ pālayiṣyanti śāsanam //
evaṃ kariṣya ityuktvā pariṣvajya ca pīḍitam

sarvajñaṃ bharataṃ śrīmāngandharvastridivaṃ yayau

raghupravīro'pi raṇe maghonaḥ śatrūnnihatvā varadānayuktama //
virājamāno yaśasā pareṇa jagāma rājansvapuraṃ prahṛṣṭaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣavadho nāma ṣaṭṣaṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.267
// mārkaṇḍeya uvāca //
āditye'stamanuprāpte sandhyākāle sudāruṇe //
nivartayāmāsa rathaṃ yudhājidbharatasya ca

nivartayānaśca rathaṃ bharataṃ vākyamabravīt //
saṃgrāmamedinīṃ paśya svakṛtāṃ raghunandana

gandharvāṅgasamākīrṇāṃ hatakuñjarabhūṣaṇāma //
turaṅgamagaṇākīrṇāṃ varāyudhadharāṃ dharām

saṃpūrṇacandrapratimairdaṣṭoṣṭhai ścārukuṇḍalaiḥ //
bhṛkuṭītaṭaduṣprekṣyairmastakairbhāti medinī

pañcaśīrṣoragākārairvarāṅgadavibhūṣaṇaiḥ //
bāhubhirbhāti śūrāṇāṃ vasudhā vasudhādhipa

padmapatradalākārairgendharvāṇāṃ tathā karaiḥ //
bhāti sāyakavicchinnaiḥ sapadmeva vasundharā

hastihastasamākārairgandharvāṇāṃ tathā karaiḥ //
vibhāti vasudhākīrṇā varacandanabhūṣitaiḥ

tvadekaśaranirbhinnairgaṇḍaśailopamairgajaiḥ //
udbhrāntajīvitaiḥ paśya vinikīrṇadharātalam

āviṣkṛtaradaiścāśvairvivṛtākṣaistathaiva ca //
patitairāvṛtā paśya turaṅgairmedinī raṇe

ātapatreḥ śaśāṅkābhaiścāmaraiśca virājitām//
yoktraiḥ khalīnaiḥ palyāṇaiḥ kuthābhiḥ kambubhistathā

keśairdaṇḍaistathā cāpaiḥ prāsaiḥ khaḍagaiḥ paraśvadhaiḥ //
śarairnānāprakāraiśca nānānāmāṅkitaiḥ śubhaiḥ

mukuṭairaṅgadairhāraiḥ kuṇḍalairapi śobhitām //
raghunātha bhuvaṃ paśya kāruṇye'pi manoharām

gandharvānbhakṣyamāṇāṃśca kravyādbhirmṛgapakṣibhiḥ //
paśya tvaṃ cārusarvāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitama

ākṛṣyamāṇaṃ nimneṣu kravyādbhiḥ kuṇavadraṇe //
gātraiścaladbhirdṛśyante jīvantairiva pārthiva

sannidhānaṃ tu yodhānāṃ vidrutaṃ karapaṅkajam //
dhanurgrāhājjātakiṇaṃ bhakṣitena patatribhiḥ

ardhasambhakṣitairvaktraistathā sampūrṇabhakṣitaiḥ //
durvṛttānpaśya gandharvāñśāpādiva mahīkṣitāma

anāgasāṃ narendrāṇāṃ gandharvairyatpurā kṛtam //
bhūyastadeva samare gandharvāṇāṃ tvayā kṛtam //
raṇājire piśācānāṃ gandharvānpaśya rāghava

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca śataśo'tha sahasraśaḥ //
gandharvamāṃsalubdhānāṃ satataṃ kṣatajāśinām

samudradārāḥ samprāptāḥ kravyādāḥ kṣudhitā bhṛśam //
tvayaiteṣāṃ parā tṛptiḥ kṛtādya raṇamūrdhani

nānāvidhāni rūpāṇi paśya kravyabhujāṃ raṇe //
kecitsthūlāḥ kṛśāḥ kecitprāṃśavo laghavo'pare ///

lambabhrūjaṭharāḥ kecittathā cipiṭanāsikāḥ //
vṛttākṣāḥ kekarākṣāśca danturāḥ suvibhīṣaṇāḥ

tathā caivordhvaromāṇo mahādaṃṣṭrā mahāmukhāḥ //
purastātpārśvayorghorāḥ paścādaṅgadayoḥ pare

nānāvidhānāṃ sattvānāṃ sadṛśaiśca tathānanaiḥ //
nānāveśadharā raudrā nānāvikṛtadarśanāḥ

siṃhacarmāmbaradharā vyāghracarmāmbarāstathā //
āhūyante daśantyanye harantyanye'sṛguttamam

anye skandaṃ samāropya māṃsaṃ raktaṃ tadāgaman //
raktāpagāsu krīḍanti tvatkṛtāsu yathāsukham

snapayanti rudhiraiścānye pāyayanti pare' sṛjam //
raktaṃ kṛtvā kapāleṣu kṛtvotsaṅge punaḥpunaḥ

bhāryābhiśca sahaivānye pibanti rudhiraṃ raṇe //
pāyayanti tathaivānye rāmā rāmānujaḥ svayam

bhāryākaradhṛteṣvanye kapāleṣu pibantyasṛk //
kauñjareṣu kapāleṣu pibantyanye'sṛgulbaṇāḥ

śiśūnskandhagatānkṛtvā tṛptā nṛtyanti cāpare //
hastamādāya patnīnāṃ nṛtyantyanye tathaiva ca

nṛtyantyanye hasantyanye vikṛtaiśca tathā svaraiḥ //
gāyantyanye svapantyanye kalahāyanti cāpare

kuṇapām̐śca tathaivānye tyajantyanye mahītale //
anyāṃścādātumicchanti gṛhṇanti ca tathāparān

kurvanti kalahām̐ścānye kuṇapārthāya kutsitāḥ //
utkṛtya māṃsānyaśnanti kecidgātrairvibhūṣitāḥ

bhuktvā cāsthīni majjāśca kecidaśnanti rāghava //
bharatasya prasādena tṛptāḥ sma iti cāpare

parasparañca bhāṣante paraṃ harṣamupāgatāḥ //
nityaṃ bhavatu rājñāñca yuddhaṃ vairaṃ nṛśaṃsatā //

balaṃ sahāyāḥ puṣṭiśca yena tṛpyāmahe vayam //
evamete vadantaśca svaraiśca vividhairjaguḥ

rathaṃ tathānye vīkṣante sasnehā bhṛśadurdṛśāḥ //
evaṃ sa bharataḥ śrīmānmātulena pradarśitam

paśyanraṇājiraṃ prāyādyena rājagṛhaṃ punaḥ //
so'paśyannagarābhyāśe vāyavyāstravimohitam

sainyaṃ tatpārthivendrāṇāṃ vrajantaṃ samarādimam //
dṛṣṭvā te bharataṃ sarve raṇareṇusamukṣitama

saṃgrāme jayinaṃ vīramabhyanandanta pārthivāḥ //
sa sametya mahābhāgaiḥ pariṣvajya ca pārthivān //
sāntvayitvā ca dharmātmā śibirāṇi vyasarjayat

tataḥ sa tāṃ mātularājadhānīṃ prahṛṣṭayodhāryajanābhirāmām //
viveśa rātrau raghuvaṃśanāthaḥ saṃstūyamānaḥ stutibhirnṛsiṃhaiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde raṇabhūmivarṇano nāma saptaṣaṣṭyuttaradviśatatamau'dhyāyaḥ

1.268
mārkaṇḍeya uvāca //
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ gandharvanagarājjanāḥ //
gandharvaputradārāśca rājapatnyastathaiva ca

raṇājiraṃ tu saṃprāpya rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ //
aho kṛtānto balavānyena no baladarpitāḥ

ajeyāḥ surasaṃghānāṃ saṃgrāme vinipātitāḥ //
nātibhāro'sti daivasya nāśakyaṃ tasya vidyate

yena nāgāyutaprāṇā gandharvatanayā hatāḥ //
ye purā śayanīyeṣu parārdhyeṣu madotkaṭāḥ

na nidrāmabhigacchanti śerate te'dya bhūtale //
tālavṛntānilairye ta varastrībhiśca vījitāḥ

vījyante patitāste'dya gṛdhrapatrairmahītale //
parārdhyacandanāktāṅgā ye virejuḥ samāgatāḥ

na rājante'dya te sarve śoṇitāktā mahātale //
āliṃgya suṣupuḥ pūrvaṃ varorujaghanāḥ striyaḥ

ye te'dyabhūmimāliṅgya duḥkhaśayyāsu śerate //
hā rājandevadarpaghna hā rājanbhṛtyavatsala

hā rājam̐ścāru sarvāṅga hā rājansūtavatsala //
bāhucchāyāmupāśritya vayaṃ kasya janeśvara

nirbhayā devadaityānāṃ nivatsyāmo yathāsukhama //
saṃpūrṇacandravadanaṃ putra koṭibhirāvṛtam

viṣamasthamito dṛṣṭvā yāsyāmo yamasādanam //
sabhāsthaṃ tvāmapaśyanto yāsyāmo yamasādanama

evaṃ jane tu śokārte karuṇaṃ vilapatyatha //
gandharvarājaputrāṇāṃ patnyastāḥ sumanoharāḥ

tatastā duḥkhaśokārtāḥ kāruṇye mahati sthitāḥ //
bhartāraṃ śirasā hīnaṃ kācidbāhuvinākṛtam

dvidhā kṛtaṃ tathaivānyā kācitkravyādabhakṣitam //
dṛṣṭvā ruroda duḥkhārtā kācinnāsādayatyapi

kuṇapeṣu skhalantyastā babhramustatra duḥkhitāḥ //
urāṃsi pāṇibhirghnantyo lūnayantyaḥ śiroruhān

nāvāpa yāsāṃ bhavane purā sūryo'pi darśanam //
duḥkhitā muktakeśāstā janaḥ sarvo'tha paśyati

patantyupari bhartṝṇāṃ samāliṅganti cāparāḥ //
rudantyanyāstathā rājannutkṛtyamadhurasvarāḥ

rudantīnāṃ tathā tāsāṃ rājapatnyaḥ suduḥkhitāḥ //
ruruduḥ karuṇaṃ rājanviprakīrṇaśiroruhāḥ

hā kānta hā mahārāja hā mahājanavallabha //
hā sureśvaradarpaghna hā śaśāṅkanibhānana

he bhartaḥ kena te buddhirmaraṇaṃ prati gāhitā //
hā rājam̐stvamimāṃ bhūmiṃ samāliṅya priyāmiva

vasudhāṃ priyabāhubhyāṃ samāje kiṃ na lajjase //
kiṃ śeṣe purato'smākaṃ viśeṣeṇa rajasvalām

khecarasyāpi te rājansatataṃ vasudhā priyā

nāḍāyanavacastaddhi tvayānarthāya na śrutam //
priyā te yadyapi mahī tathāpyasmāsu pārthiva//
yuktaṃ hi kartuṃ dākṣiṇyaṃ yatastvaṃ matkulodbhavaḥ

atarkitaprayāṇena tvayā sma paripīḍitāḥ //
vāṅmātreṇa kuruṣvāsmānsāntvanaṃ ripusūdana

rājño na yuktaṃ śayanaṃ vivṛte vasudhātale //
tasmāduttiṣṭha rājendra śayanaṃ bhaja mā ciram

nunnā vayaṃ mahārāja madanena madena ca //
kaṇṭhe nu kaṃ gṛhīṣyāmastvayā hīnā janeśvara

kṛtānto balavānrājanyenākṛṣyādya nīyase //
nāḍāyanasya vacanaṃ tvayā yadi kṛtaṃ bhavet

nābhaviṣyadviyogastu tvayāsmākaṃ janādhipa //
niśceṣṭāṅgaḥ kathaṃ tvadya rājansvapiṣi bhūtale

utthāya vīra cāsmākaṃ pariṣvajya na cumbase //
vijitya samare vīrānhatvā ca vasudhādhipān

kathamekena yuddhe tvaṃ mānuṣeṇa nipātitaḥ //
kva te vapuḥ kva te tejaḥ kva sā lakṣmīḥ kva te balam

kva te tadvimalaṃ chatraṃ kva ca te varacāmaram //
kva tatpīṭhañca śṛṅgāraṃ kva ca te tanayā vibho

kva sā līlā kva sā lakṣmīḥ kva ca te varavandinaḥ //
varacāmaradhāriṇyaḥ kva ca tāḥ paramāṅganāḥ

adyaivasmastvayā hīnā adyaiva spṛhayāmahe//
adyaiva smaraṇīyastvaṃ gato'sijanavallabha

nūnaṃ kāntataraḥ svarge rājendra pramadājanaḥ //
yattyaktvā svajanaṃ tasya ratirbaddhā tvayānagha

svacchandacāriṇā kena matiḥ śūraniṣevitā //
tvayā prārthayatā loke yuddhaśraddhā vivarddhitā

vallabhasya janasyāsya lālitasya tathā tvayā //
dīrghaprayāṇe kartavyo vāṅmātreṇāpyanugrahaḥ

visarjaya janaṃ rājankrīḍāmaḥ sahitāstvayā //
udyāneṣu vicitreṣu vaneṣūpavaneṣu ca

vayamīrṣyāṃ na kurumaḥ sarvalokasya paśyataḥ //
vajrasāramidaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ kṛtam

gatāsumapi dṛṣṭvā tvāṃ śatadhā yanna dīryate//
karpūracandanārdrāṅga mahārhaśayanocita

virājase na rājendra rudhirākto mahītale //
kva te bhinnaghaṭā nāgāsturagāḥ kva ca te gajāḥ

kva te yodhā gatā rājañśakravispardhino raṇe //
sainye mahati tiṣṭhantaṃ khaḍga bāṇadhanurdharam

kathaṃ tvāmanayadrājanparalokāya rāghavaḥ //
kṛtāntasamadṛṣṭyaiva vepathuste janeśvara

sa kathaṃ mānuṣeṇādya saṃgrāme vinipātitaḥ //
tadvayaṃ kiṃ kariṣyāmo nirāśāstava jīvite

na mesti kalpo dṛṣṭirvā me nasordṛṣṭisaṅgatiḥ //
evaṃ vilapamānāstā. śailūṣasya tu yoṣitaḥ

āliṅgyāliṅgya taṃ rājannipatanti mahītale //
śirāṃsi ca vinighnanti tāḍayanti bhujāstathā

paśyanti bhūyastaṃ vīraṃ bhūmāvutkrāntajīvitam //
dṛṣṭvā bhūyaśca niḥsaṃjñā nipatanti mahītale

tāsāṃ rodanaśabdena samākrāntamahītalam //
tāsāmāśvāsanaṃ cakre vidvānnāḍāyano dvijaḥ

etasminneva kāle tu taṃ deśamaparājitaḥ //
gandharvendraḥ samabhyāgādbharatena pracoditaḥ

sa tatsthānamathābhyetya janaṃ sarvaṃ yathāvidhi //
āśvāsayāmāsa tadā rājā citrarathaḥ śanaiḥ

satkāraṃ lambhayāmāsa śailūṣaṃ tanayaiḥ saha //
rājñā citrarathenātha gandharvāste pracoditāḥ

rājñaścakruścitāṃ kāṣṭhaiḥ suśuṣkairbahubhistadā //
putrāṇāmasya sarveṣāṃ yodhānāmapyaśeṣataḥ //
candanāgurukāṣṭhaiste tathā kālīyakasya tu

citāṃ gandhaiśca tailaiśca prajvālya ca ghṛtena te //
saṃskārayitvā tānsarvānnagarāya pravavrajuḥ

gandharvarājavacasā tataḥ sarvo mahājanaḥ //
nāḍāyanaṃ puraskṛtya prayayau gandhamādanam

niveśaṃ kṛtavāṃstatra rāmaparvatarodhasi //
kṛtvā niveśanaṃ tatra sarve citrarathājñayā //
sukhamūṣurmahārāja pālyamānā mahātmanā

babhūva tatrāpi purapradhāne śailūṣapautrastu janasya rājan //
gandharvarājastu cakāra tasya saṃrakṣaṇaṃ rāghavamukhyavākyāta

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde gandharvastrīvilāpo nāmāṣṭaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.269
// mārkaṇḍeya uvāca //
athāṣāḍhasya māsasya śuklapakṣāvasānikam //
utsavaṃ tridaśendrāṇāṃ samāptaṃ dinapañcakama

kṣīrodatheṣaśayanaṃ bhagavānmadhusūdanaḥ //
yoganidrāṃ tadā bheje lokānāṃ hitakāmyayā //

bharato'pyutsavaṃ kṛtvā pūjayitvā janārdanam //
mahīdānaṃ tathā kṛtvā naktāśī dinapañcakam

cāturmāsye nivṛtte ca madhumāṃsasya bhakṣaṇāt //
visarjayāmāsa gṛhātpūjayitvā mahīpatīn

uktvā bahuvidhaiḥ sāntvaiḥ pariṣvajya supīḍitam //
gandharvanagarāvāptairvibhajya dhana saṃcayaiḥ

saṃpūjya varṣārātrau tu svakīyaṃ sainikaṃ janama //
saṃmaṃtrya preṣayāmāsa sotkaṇṭhaṃ dayitājane

preṣayitvā janaṃ prāyātkiñcicheṣaṃ svasainikaiḥ //
uvāsa mātulagṛhaṃ bharatāṃ devarājavata

avasaccaturomāsānprītyā rāghavasattamaḥ //
tataḥ kārtikamāsādya śuklapakṣāvasānikam //

utsavaṃ vipulaṃ cakre saṃprāpya dinapañcakama //
prabodhaṃ devadevasya tridaśānāṃ mahotsave

teṣu dattvā mahādānaṃ kārtikyāṃ ca viśeṣataḥ //
pūjayitvā jagannāthaṃ śaṅkhacakragadādharam

śubhe dine sunakṣatre pūjayitvā dvijottamān //
sāṃvatsaraṃ puraskṛtya sthapatīṃśca sa rāghavaḥ

siṃdhorubhayapārśve tu sa cakāra puradvayama //
puṣkaraṃ puṣkarāvatyāṃ takṣaṃ takṣaśilāṃ prati

ārambhaṃ purayoḥ kṛtvā sobhiṣicya sutāvubhau //
puradvaye mahārāja vidhivadbhūridakṣiṇaḥ

puṣkare puṣkaraṃ putraṃ tadā takṣaṃ ca yādava //
purudvaye samākīrṇe vaṇigbhirbrāhmaṇaistathā

śilpibhiśca mahārāja nānāśilpopajīvibhiḥ //
gṛhapuñjasamākīrṇe devāyatanabhūṣaṇe

pratiṣṭhite tadā rājye putrayorbharatastadā //
dhanaratnāśvanāgaiśca vibhajya tanayāvubhau

yudhājiti parīdāya gate saṃvatsare tadā //
atīte kārtike māse nakṣatre tu guṇānvite

jagāma bharataḥ śrīmānrāmaṃ draṣṭuṃ narādhipa //
sonuyātaḥ sutairvīro mātulena yudhājitā

tīre svadhāmnastau putrau mātulaṃ tu yudhājitam // /
visarjayāmāsa gṛhānpariṣvajya ca pīḍitam

bharataḥ sāśrunayano balena caturaṅgiṇā //
stokena kāñcanāṅgena rathena ca tathā yayau

saṃrudhya ca rathātte tu gacchantaṃ bharataṃ tadā //
dadṛśurdīnamanasaḥ kiṃcidāgatavibhramāḥ

muhurmuhuḥ parāvṛtya bharataḥ kathamapyagāt //
parasparamapaśyanto tvarāvantastathā gatāḥ

bharatopi tathā deśānsarāṃsi saritastathā //
grāmapattanasaṃgādyānvyatikramya purīṃ yayau

athāsasāda cāyodhyāṃ dīrghakālapravāsakaḥ //
praviśya nagaraṃ tatra patākādhvajasaṅkulam

sudhāvadātabhavanaṃ siktaṃ candanavāriṇā //
kṛtaṃ rāmājñayā sarvaṃ pūjitāmarabālakama

niryayau puratastasya caturaṅgabalānvitaḥ //
rāmājñayā mahātejā nāgaraiḥ saha lakṣmaṇaḥ

bharataṃ lakṣmaṇo dṛṣṭvā cirakālapravāsakam //
abhyavādayata prītyā śiraḥ kṛtvā mahītale

bharato mūrdhnyupāghrāya sampariṣvajya pīḍitam //
sarvatra kuśalapraśnaṃ tatra kṛtvā yathāvidhi

yathārhaṃ pūjayāmāsa janaṃ nagaravāsinam //
kuśalapraśnayogena smitapūrvābhibhāṣitā

sa tena janavṛndena pūjyamāno muhurmuhuḥ //
viveśa nagaraṃ śrīmānbharato nāgadhūrgataḥ

vimānaharmyaprāsādagavākṣakagatena tu //
strījanena mahātejā vīkṣyamāṇastu saspṛham

āsasāda mahātejā narendradvāramāyatam //
tatra vāditranādo'bhūnmahānkalakalastathā /

rājadvāramathāsādya sovaruhya gajottamāt //
ādāya lakṣmaṇaṃ pāṇau praviveśa tadā sabhām

tatra siṃhāsane rāmaṃ sa dadarśa mahābhujam //
candanenānuliptāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

saṃpūrṇacandravadanaṃ nīlotpaladalekṣaṇam //
dṛṣṭvaiva rāmaṃ bharataḥ kṛtvā bhūmigataṃ śiraḥ

nipapāta mahātejā lakṣmaṇena viśeṣataḥ //
rāmopi bharataṃ dṛṣṭvā samutthāpya mahābhujam

jagrāha pīḍitaṃ kaṇṭhe mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt //
ādideśāsanaṃ tasya pṛṣṭvā kuśalamavyayam

nivedya ratnamukhyāni gandharvāṇāṃ sa rāghavaḥ //
rāmāya dharmanityāya yathā bheje varāsanam

pṛṣṭassa rāmeṇa nivedayitvā vṛttaṃ yathāvatpuruṣapravīraḥ //
visarjitastena gṛhāya gatvā saṃpūjayāmāsa tadā sa viṣṇum

svapne tathovāsa sa rāmapādau cāsādya vīraḥ samareṣvajeyaḥ //
rāmopi rājyaṃ sahitastu tena cakāra samyaṅnihatāripakṣaḥ

tataścaturthe parivatsare tu śuśrāva rāmaḥ purayoḥ pratāpam //
kṛtvā sutābhyāṃ bharatasya viṣṇormudañca lebhe paramāṃ prahṛṣṭaḥ

eṣo'dya prokto vijayo mayā te raṇājire rāghavanaṃdanasya //
śrotavyametanniyamena puṃsā vijñānadharmārthayaśobhirāmam

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe dvitīyabhāge śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīrāmacaṃdrabharatasamāgamo nāmaikonasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ