Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.251.255

1.251
vajra uvāca //
pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvarāṭ tadā //
papraccha kiṃ tadā bhūyastatra nāḍāyanaṃ dvijam

śrotrāmṛtaṃ kathayato nandasyāpi tavānagha //
tvaṃ hi jñānanidhirvipraiḥ procyase vedapāragaiḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvasattamaḥ //
bhūyaḥ papraccha taṃ vipraṃ gajotpattiṃ savistarām

śailūṣa uvāca //
kuñjarāṇāṃ samutpattiṃ śrotumicchāmi vistarāt //
kuñjarā hi mahābhāga bhṛśaṃ ca dayitā mama

nāḍāyana uvāca //
yadā prasūtā mārttaṇḍamaditirbhāskarāraṇiḥ

tadā tadaṇḍamutpādya dṛṣṭavānkaśyapaḥ svayam //
tejo'dhikatvādaṃḍasthaṃ nāpaśyata yadā śiśum //

uvāca devyā aṇḍe'sminkimasau bālako mṛtaḥ //
tataḥ sa bhāsaḥ sakalaṃ tejasā bhāsayajjagata

tena mārttāṇḍatāthāsya kathitā dvija sattamaiḥ //
tatastvaṇḍakapāle dve gṛhītvā tu prajāpatiḥ

pṛthakpṛthagavasthāpya rathantaramagāyata //
mandaḥ praveśayāmāsa irāyāstau prajepsayā

udare pulahāntena janayāmāsa sā gajān //
aṣṭau mahāvalānnāgāṃsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

airāvaṇastathā padmaḥ puṣpadantaśca vāmanaḥ //
sapratīkoñjano nīlaḥ kumudaśca mataṅgajaḥ

śakrādyānāṃ digīśānāṃ yathāsaṃkhyena vāhanāḥ //
catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ

bhadrā mandā mṛgā caiva saṃkīrṇā ca janādhipa //
bhadrā śreṣṭhā bhavettāsāṃ mandā madhyā kanīyasī

mṛgā jñeyā ca bāhulyātsaṃ kīrṇā pārthivottama //
bhadramandamṛgāṇāṃ ca tathā vakṣyāmi lakṣaṇam

saṃkīrṇānāṃ ca saṃkīrṇaṃ lakṣaṇaṃ bhavitā tathā //
gūḍhoṣṭhamastakaḥ svakṣaḥ pṛthvāyatamukhāṅguliḥ

udagraścograsattvaśca samasādhyo mahākarī //
tāmratālvīkṣaṇaḥ snigdhaḥ sahiṣṇuḥ svāsanastathā

anvarthavedī balavānbhadro jñeyo mataṅgajaḥ //
gambhīravedī niḥśaṅkastīkṣṇasādhyo mahodaraḥ

dīrghameḍhrāṅguliścaiva suvibhaktaśirodharaḥ //
sthiraḥ kacabalasthūlo dīrghabāladhipuṣkaraḥ

haryakṣaḥ sūkṣmanābhiśca mando jñeyo mataṅgujaḥ //
hrasvaḥ śuṣkavaṭuhanurbhīrrurbahvāśanastathā

hrasvoptanakhī durmedhā yūthasyānucarastathā //
dīrghajihvaviṣāṇaśca dīrghakakṣāsanastathā

kleśākṣamaśca dīrghāśī mṛgo jñeyo mataṅgajaḥ //
saṃkīrṇalakṣaṇo nāgaḥ saṃkīrṇaśca nigadyate

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gajānāṃ te vanāṣṭakam //
himavatprayāgalauhitya gaṅgāmadhye mahadvanam

prācyāme rāvaṇasyoktaṃ vanaṃ yatra mataṅgajāḥ //
kiñcitkamalavarṇābhāścapalāḥ pṛthumastakāḥ

kunakhā rūpavantaśca tathā mandamadāgajāḥ //
unmattagaṅgā stripurī daśārṇaṃ mekalāstathā

teṣāṃ madhye karūṣākhyaṃ vanaṃ padmasya kīrtitam //
hrasvāścaṇḍāstathā śyāmāḥ śītrodagramahāsvanāḥ

sūkṣma binducitāstatra bhavantyatyarthavedinaḥ//
bilvaśailaṃ vetravatī daśārṇaṃ ca mahāgirim

teṣāṃ daśārṇakaṃ madhye puṣpadantasya kānanam //
savṛttajaghanaśyā māḥ sūkṣmabinduvicitritāḥ

sthūlahastaśirogrīvāstatra jātā mataṅgajāḥ//
pāriyātrakavaideśyanarmadābrahmavardhanam

vāmanasya vanaṃ madhye teṣāṃ vai mārgareyakam//
supramāṇāśca madhyākṣāḥ śīghragāśca suvigrahāḥ

kareṇunāmadheyāśca tatroktāśca sugandhinaḥ//
vindhyasahyotkalānāṃ ca dakṣiṇasyārṇavasya ca

vanaṃ ca madhye kāleśaṃ supratīkasya kīrttitam //
cāpavaṃśāvṛtanakhāḥ pīnahrasvaśirodharāḥ

tanutvaguttarā dīrghāḥ padmābhāstatra dantinaḥ//
sevādeśaḥ samudraśca premahāraṃ ca narmadā

teṣāṃ madhyeñjanākhyasya vanaṃ khalvaparāntakam //
pīnāyataviṣāṇāsyā mahākāyā balādhikāḥ //

raktatālvoṣṭhajihvāśca jāyante tatra dantinaḥ //
kuśasthalī mahīpāla avantyarbudanarmadāḥ

teṣāṃ madhye tu saurāṣṭraṃ vanaṃ nīlasya kīrttitam//
tasya vaṃśe tu jāyante caṇḍāścaivālpadehakāḥ

sūkṣmarūkṣatvaco vyālāstathā śikṣātyajā gajāḥ //
himavatkālikāsindhakurujāṅgalameva ca//

teṣāṃ pañcanadaṃ madhye kumudasya mahadvanam //
sphuṭitāgradvijāstatra jāyante malavidviṣaḥ

dānaśīlāśca bhūtāśca durvidheyāśca vāraṇāḥ

etattavoktaṃ tu mataṅgajānāṃ kulāṣṭakaṃ caiva vanāṣṭakaṃ ca //
ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

iti śrī viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu gajotpattirnāmaikapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.252
śailūṣa uvāca // //
vistareṇa samācakṣva vānarāṇāṃ tu saṃbhavam //
alaṃkṛta ivābhāti yairvaṃśaḥ pulahasya ca

nāḍāyana uvāca //
kāśyapeyī harirnāma yā bhāryā pulahasya ca //
pulahājjanayāmāsa śvetaṃ nāma valīmukham

śvetastadordhvadṛṣṭiṃ ca janayāmāsa vānaram //
ūrdhvadṛṣṭistathā vyāghraṃ vyāghraśca śarabhaṃ tathā

śarabhaśca tathārkṣaṃ ca siṃhamṛkṣaśca vānaram //
ṛkṣī ca janayāmāsa ṛkṣāṃścaiva janādhipa

vānarāṃśca mahākā yāñśataśo'tha sahasraśaḥ //
yeṣāmanvayasambhūtā devaputrā mahābalāḥ

utpannā rāmasāhāyye rāvaṇasya vadhaiṣiṇaḥ //
ṛkṣasya bhaginī ṛkṣī prajāpatisutāvubhau

dhūmraṃ ca jāmbavantaṃ ca janayāmāsa ṛkṣajau //
jāmbavāñjanayāmāsa mārjāraṃ bhīmavikramam

mārjārasya ca mārjārā kule jātā mahābalāḥ //
ṛkṣasya vānarendrasya duhitāṃ mānasīṃ svayam

dadau prajāpatiḥ śrīmānrūpayauvanasaṃyutām //
kāmayāmāsa tāṃ śakrastato vālirajāyata

tāmeva kāmayāmāsa bhāskaraḥ svayameva tu //
sugrīvaṃ janayāmāsa bhāskarātsā sumadhyamā

tatra vānararājo'bhūdvālirvikrāntapauruṣaḥ //
yastu rāmeṇa nihataḥ sugrīvastvabhiṣecitaḥ

tasyāsanvaśagāḥ sarve vānarā devayonayaḥ //
vāliputro'ṅgado nāma hanumānvāyunandanaḥ

nīlo vahnisutaḥ śrīmānviśvakarmasuto nalaḥ //
dharmaputraḥ suṣeṇaśca ṛṣabho garuḍātmajaḥ

dvāvaśvina sutau vīrau maindo dvivida eva ca //
dhūmraśca jāmbavāṃścaiva vegadarśī ca vānaraḥ

mṛtyoḥ putrā mahāvīryā mṛtyutulyaparākramāḥ //
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

yamasya tanayāḥ pañca golāṃgūlā mahābalāḥ //
śveto jyotirmukhaścānyo bhāskarasyātmajāvubhau

varuṇasyāvaraḥ putro hemakūṭaḥ pratāpavān //
devaputrāstathaivānye ṛkṣagopucchavānarāḥ

śatasāhasrayūthānāṃ rājāno bhīmavikramāḥ //
himavanmerunilayāḥ śvetanīlanivāsinaḥ

śṛṅgavanmālyavadvindhyaṛkṣavantanivāsinaḥ //
ye vasanti sadā sahye ṛṣabhe gandhamādane

sāgarānūpaparyante tathā dvīpeṣu saptasu //
brahmaṇyā balavanta śūrā dharmaparāyaṇāḥ

nītiśāstreṣu kuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //
sunītāḥ sattvavantaśca dṛptā nītigrahe ratāḥ

sakhāyo rāmabhadrasya rāvaṇasya vadhaiṣiṇaḥ //
hastivānarasaṃgrāme purā rudhirakardame

girikūṭanibhā nāgā vijitā yaiḥ sahasraśaḥ //
sahāyā rāmabhadrasya te vīrā bharatasya ca //
mā gaccha saṃyugaṃ tasmādbharatena mahātmanā

sarvāstravijñānaviśāradena saṃgrāmaśauṇḍena jitendriyeṇa //
dharmācca rāmasya parāyaṇena śakrādhikena tvatipauruṣeṇa

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyana vākyeṣu vānarotpattirnāma dvipañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.253
// śailūṣa uvāca //
kiṃnimittamabhūdvairaṃ vānarāṇāṃ tu kuñjaraiḥ //
kīdṛśaṃ cābhavadyuddhaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

nāḍāyana uvāca //
vanāṣṭakaṃ karīndrāṇāṃ yanmayoktaṃ purā tava //
taduktaṃ bhāratādvarṣādbhāgasya navamasya ca

dvīpeṣu rājansarveṣu varṣeṣu ca pṛthakpṛthak //
vaneṣu nivasantyete karīndrā vānarāstathā

rakṣanti vānarāstatra kānaneṣu ca śākhinaḥ //
pātayanti drumānnāgā līlayaiva janādhipa

drumeṣu pātyamāneṣu kuñjarāṇāṃ tarasvinām //
vānarāḥ kadanaṃ cakuḥ krodhāviṣṭāḥ punaḥ punaḥ

hanyamāneṣu nāgeṣu karīndrāśca valīmukhān //
pātayanti mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ

evaṃ pravṛddhe vaire tu vānaraiḥ kuñjaraistathā //
rājñe niveditaṃ gatvā ṛkṣairāvaṇayostadā

tatastau pārthivau kruddhau cakraturyatnamuttamam //
vānarāstu mahākāyā vīrāḥ paramaraṃhasaḥ

ṛkṣāścaiva sagopucchāḥ kiṣkindhāṃ punarāgatāḥ //
airāvaṇājñāṃ ye nāgāḥ sapakṣāḥ parvatottamāḥ

prācyāṃ vanamathājagmuḥ sarvataḥ pṛthivīpate //
balārṇavāvubhau kṣubdhau krodhāviṣṭau parasparam

antarvedī tadā tau tu jagmaturbaladarpitau //
tataḥ prāvartata raṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam

bhūmau caivāntarikṣe ca nāgānāṃ saha vānaraiḥ //
drumaprahārābhihatāḥ kuñjarā vānarottamaiḥ

patanto gaganādbhūmiṃ cālayanti muhurmuhuḥ //
khureṣu vānaraṃ gṛhya dvau nāgau gagane tathā

pātayanti mahārāja bhindanti daśanaistathā //
mamanthurapare pādairdehenātāḍayam̐stathā

vṛkṣānkarairathonmūlya cukṣubhuryena vānarāḥ //
airāvaṇena nihatāḥ koṭiśastatra vānarāḥ

padmena supratīkena vāmanenāñjanena ca //
kumudena ca nīlena puṣpadantena cāpyatha

teṣāmanvayasambhūtaistathaivānyaiśca kuñjaraiḥ //
bhadreṇa cātha mandena mṛgeṇa ca mahīpate

bhadramandena miśreṇa sārvabhaumena vedhasā //
rājñā sumanasā rājaṃstathaiva ca suvarcasā

balāhakena mattena bhīmenendīvareṇa ca //
hemakūṭena kūṭena śaṃkhena niṣadhena ca

śvetena rājanraktena kāñcanenāṃṅga supraja //
virūpākṣeṇa cogreṇa ṣaḍdantenāsitena ca

caturdantena yakṣeṇa rakṣasā bhīmamālinā //
ṛkṣeṇa vānarendreṇa koṭiśaḥ kuñjarā hatāḥ

śarabheṇa gavākṣeṇa tathā kanakabindunā//
ṛkṣarājena dhūmreṇa tathā jāmbavatā nṛpa

suṣeṇadadhivaktrābhyāṃ tathā kesariṇā raṇe //
raṇacaṇḍena vīreṇa vānarendreṇa jānunā

tathā śatabaliryaśca tenāpi kadanaṃ kṛtam //
panasena viśālena gajena gavayena ca

hemakūṭena vibhunā bhānuromṇā niśābhṛtā //
gandhamādananāmnā ca vijayena jayena ca

kumudenātha padmena kanakākṣeṇa śambhunā //
ityevaṃ dṛśyamāneṣu vānareṣu gajeṣu ca

cacāla medinī rājam̐stasminkāle muhurmuhuḥ //
khasthairbhūsthaiśca vikrāntairvānaraiḥ kuñjaraistathā

hataiśca hanyamānaiśca ghoramāyodhanaṃ babhau //
śarīrairyatra saṃruddhā sravanto rudhirāpagāḥ

vānarāṇāṃ gajānāṃ ca mahāśailopamairnṛpa //
tasmiṃstathāvidhe yuddhe gajavānarasaṃkṣaye

ājagāmātha taṃ deśaṃ svayaṃ devaḥ śatakratuḥ //
abhyetya vārayāmāsa vānarām̐ścaiva kuñjarān

tataśca vānarāḥ sarve śakragauravayantritāḥ //
saṃnyavartanta saṃgrāmātprahvāḥ prāñjalayaḥ sthitāḥ

tyaktayuddhānraṇe jaghnurvānarānkuñjarāṃstathā //
kuddhasteṣāṃ mahendrastu vajreṇa śataparvaṇā

pakṣām̐ściccheda nāgānāṃ nihatā yairvalīmukhāḥ //
chinnapakṣām̐stadā nāgānvāhanārthaṃ mahītale

pradadau lomapādāya tadāṅgeśāya pārthiva //
lomapādo'pi nṛpatistadā teṣāṃ cikitsitam

śikṣāṃ svastyayanaṃ caiva cakre sūtranibandhanam //
tataḥ prabhṛti loke'sminvāhanatvaṃ gatā gajāḥ

gurviṇībhirvanasthābhiḥ kariṇībhirjaneśvara //
vane vivardhitā vaṃśāḥ kuñjarāṇāṃ punaḥpunaḥ

vaneṣvapi tadā jātā vipakṣāḥ kuñjarottamāḥ //
chinnapakṣeṣu jāteṣu prabhāveṇa śatakratoḥ

vānarāśca jayaṃ labdhvā praṇipatya purandaram //
sthānāni jagmuḥ svānyeva rājñā ṛkṣeṇa pūjitāḥ

evaṃvidhairabhūtteṣāṃ vānarāṇāṃ tu kuñjaraiḥ //
yuddhamāsīnmahāghoraṃ vijitā yatra kuñjarāḥ

vānarāśca mahābhāgā vānarendrapramardanāḥ //
daivayogena vijite bharate'pi yadṛcchayā //
kṣipramevoddhariṣyanti tvāṃ sametya sabāndhavam

tasmānna yuddhaṃ mama rocate te raghūdvahenāpratimena rājan //
nayātmanā ca pratipūruṣeṇa dharmābhirāmeṇa janapriyeṇa

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye gajavānarayuddhavarṇanaṃ nāma tripañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.254
śailūṣa uvāca //
śrutametanmayā sarvaṃ yattvayoktaṃ punaḥpunaḥ //
praṇipātamahaṃ kartuṃ na śakto bharatāya tu

udyacchedeva na namedudyamaścaiva pauruṣam //
adya sarvanirudyogaṃ na name ceha kasyacit

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca //
arervā praṇipātena māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ

ājñāphalaṃ yadā rājyaṃ praṇipatya tadā param //
kiṃ no rājyena karttavyaṃ sāmānyajanadharmiṇā

praṇipatya naraḥ śatruṃ mānī śauṇḍīryavarjitaḥ //
kathaṃ śaknotyavasthātuṃ bhāryādṛgviṣayeṣvapi

arervā praṇipātasya saṃgrāme maraṇasya ca //
yadantaraṃ tadbhavati brahmahatyāśvamedhayoḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
śailūṣavacanaṃ śrutvā tadā nāḍāyano dvijaḥ //
jagāma svagṛhāyaiva hataṃ matvā janeśvaram

nāḍāyane tadā yāte rājā gandharvasattamān //
samāhūyābravītkāścitkāścittatra kṛtāñjalīn //
avajñāya naraḥ śatruṃ kṣiprameva vinaśyati

tasmātkāryamavajñānaṃ na kadācidarātiṣu //
kecidayodhyāṃ gacchantu gandharvā baladarpitāḥ

ānayantu striyaḥ śīghraṃ tatra gatvā ca māyayā //
ye mukhyāḥ sainikāstasya bharatasya samatviṣaḥ

sainikānāṃ striyasteṣāṃ kṛtvā pramukhato raṇam //
evaṃ vimanasāṃ teṣāṃ kartāsmi kadanaṃ mahat

ghātayiṣyāmi bharataṃ hatasainyamanantaram //
śibiraṃ cāpare yāntu bharatasya suvidviṣaḥ

nighnantu yodhānsaṃsuptānrātrau tasya sahasraśaḥ //
hatasainyaṃ haniṣyāmi tato'haṃ bharataṃ raṇe

rājño gṛhaṃ tathaivānye praviśantu mahābalāḥ //
nighnantu tatra saṃsuptānsainikām̐stu yudhājitaḥ

hatasainyaṃ haniṣyāmi bharataṃ sayudhājitam //
adṛśyairmāyayā gatvā gandharvairbaladarpitaiḥ

yathoktametatkartavyaṃ vacanaṃ mama satvaraiḥ //
evamuktāstu gandharvāḥ praṇipatya mahīpatim

rājājñāṃ śirasā''gṛhya jagmustvaritavikramāḥ//
dinaśeṣeṇa saṃprāpya yathoddiṣṭaṃ mahīkṣitā

vyaceṣṭanniśi rājendra yathājñaptaṃ cikīrṣavaḥ //
visarjayitvā gandharvāñśailūṣo'pyatha satvaraḥ

ājñāpayata sainyāni śvo yuddhamiti pārthiva //
jagāma cāstaṃ savitā kamalāni viśīlayan //
chādite tamasā loke pravṛttā yāminī tathā

gandharvarājo'pi tadā vijahre strībhiḥ sahāntaḥpurametya sākam //
gandharvaputrāśca tathā vijahruḥ śvo yuddhamityeva vivṛddhadarpāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvapreṣaṇaṃ nāma catuṣpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.255
// mārkaṇḍeya uvāca //
ājñaptā ye tvayodhyāyāṃ gandharvāstena bhūbhujā //
ayodhyāṃ te samāsedurniśīthe laghuvikramāḥ

māyācchannaśarīrāśca viceruste mahīpate //
ayodhyāya mahārāja parāñca dadṛśuḥ śriyam

śaśāṅkakanśubhrāṇi bahubhaumāni yādava //
dadṛśurgṛhamukhyāni śataśo'tha sahasraśaḥ

sarvaratnopapannāni śayanāsanavanti ca //
suvarṇadāmacitrāṇi muktājālacitāni ca

prajvaladbhirmahādīpairdīpitāni samantataḥ //
bahumālyāni mukhyāni dīpodgāreṇa pārthiva

praviṣṭā gṛhamukhyeṣu dadṛśusteṣu mānavān //
candanāgurudigdhāṅgānsarvābharaṇabhūṣitān

krīḍamānānsaha strībhirdivi devagaṇāniva //
bharatānugatānāñca sainikānāṃ gṛheṣu ca

strīṇāṃ bhartṛvihīnānāṃ dadṛśurbalaceṣṭitam //
kācinna lebhe śayane nidrāmudbhrāntalocanā

ākulaṃ śayanaṃ cakre kācidbhūyo vivarttanaiḥ //
mṛṇālaśayane kācitkadalīparṇasaṃstare

candanaṃ candrapādeṣu mṛṇāla valayeṣu ca //
kāmāgnināśāśakteṣu kāciccakre tathā ruṣam

aśrudhārā nipatitāḥ kāmāgniparīdīpite //
ambarīṣe yathā nāśaṃ kasyāścidyāti vakṣasi

kācinmumoha śayane varṇayantī sakhījane //
labdhanidrā tadā daivātkāntasambhogajaṃ sukham

tālavṛntānilaiḥ śītairvījyamānā sakhījanaiḥ //
dahyatābhyadhikaṃ kācitsvaniḥśvāsavinissṛtaiḥ

svapne'pi kāntasaṃyogakāriṇyāṃ hi sakhī mama //
daivānmayi hatā nidrā sāpi kācidabhāṣata

keyūrasthānasaṃprāptā varāṅgadavibhūṣaṇā //
kāmakṣāmavapuḥ kācijjagāma sakhi śocyatām

dattadhyānatayā kānte śocyamānā sakhījanaiḥ //
avijñānāttathā kācinnābhāṣata sakhījanam

citrabhittigataṃ kāntaṃ kāciccānimiṣekṣaṇā//
babhūva citranyasteva paśyantī vigatakriyā

iti gandharvamukhyānāṃ paśyatāṃ rajanīmukhe //
nāsītstrīharaṇe śaktiḥ prabhāvādrāghavasya ca

hitecchurāsāṃ sa yadā niviṣṭo deveśvaraścakradharo nṛrūpī //
tataḥ prabhāvo na babhūva teṣāṃ hartuṃ striyaścāruśaśāṅkavaktrāḥ

//
iti śrīviṣṇudhamottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde virahiṇīvarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ