વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.256.260

1.256
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ગન્ધર્વાઃ કટકં કેચિદ્વિવિશુર્ભરતસ્ય તુ ॥
પુરસ્કૃત્ય નૃપસ્યાજ્ઞાં સૈનિકાનાં વધેપ્સવઃ

માયાચ્છન્નશરીરાસ્તે દદૃશુર્નિશિ ચેષ્ટિતમ્ ॥
પ્રાતઃ સમરકામાનાં કાન્તોત્કણ્ઠિતચેતસામ્

મનોરથરથારૂઢઃ કશ્ચિત્પ્રાણેશ્વરીં વ્રજન્ ॥
ન લેભે શયને નિદ્રાં કલ્યે રણસમુત્સકઃ

।
કશ્ચિચ્ચન્દ્રકરસ્પર્શાદ્વિશેષપરિપીડિતઃ ॥
દદર્શ ચન્દ્રં દિવ્યાક્ષિપ્રિયાવદનનિર્જિતમ્

કશ્ચિચ્ચ ચિન્તયન્નેવ પ્રિયાં પ્રાણધનેશ્વરીમ્ ॥
ઉત્તાન શયનં ચક્રે તારકાગણકં દિવિ

પશ્યન્નાનિષ્કૃતં દિશ્યં પત્રચ્છેદં વિસર્જિતમ્ ॥
પ્રિયયા સ્વકૃતં કશ્ચિન્મુદા નયતિ શર્વરીમ્

નિર્વેદમતિરમ્યેણ દહ્યતે ચન્દ્રરશ્મિભિઃ ॥
કશ્ચિદ્વિહીનસ્તન્વઙ્ગ્યા શયનીયેઽપિ ખિદ્યતે

સ્વપ્નોપલબ્ધતન્વઙ્ગિસમાગમમનોરથઃ ॥
સુપ્તોઽનુમિતો ગન્ધર્વૈઃ કશ્ચિદ્રોમાઞ્ચસમ્ભવાત્

પ્રિયાં સંપ્રેષિતા પ્રેષ્ય સમાલાપપરાયણઃ ॥
ન વેદ કશ્ચિદ્રાજેન્દ્ર ગતામપિ વિભાવરીમ્

જ્વલન્તમનિશં કશ્ચિચ્છરીરે વિરહાનલમ્ ॥
સહસા શમયામાસ ધ્યાયઁશ્ચન્દ્રમુખીં પ્રિયામ્

શ્યામાં વિકઞ્ચુકાં તન્વીં યૂનાં પ્રાણાપહારિણીમ્ ॥
પ્રિયાં ચ ખડ્ગયષ્ટિં ચ કશ્ચિત્સ્મરતિ સૂત્સુકઃ

સગુણાં તનુમધ્યાં ચ નવકાઞ્ચનભૂષણામ્ ॥
સસ્માર દયિતાં કશ્ચિચ્ચાપયષ્ટિં તથૈવ ચ

વિચિન્તાનપિ ગન્ધર્વા ભરતસ્ય ચ સૈનિકાન્ ॥
ન શેકુરાધર્ષયિતું ભરતસ્ય સમાશ્રયાત્

અન્યેઽપિ યે દેવવરસ્ય વિષ્ણોઃ સ્મરંતિ નિત્યં યદુનાથપાદૌ ॥
ગન્ધર્વયક્ષાસુરરાક્ષસેભ્યો ભયં ન તેષાં ભવતીહ કિઞ્ચિત્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વિરહિવર્ણનં નામ ષટ્પઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.257
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
અથ રાજગૃહાખ્યં તુ નગરં યે વિસર્જિતાઃ ॥
ગંધર્વા દદૃશુસ્તત્ર પુરશ્રિયમનુત્તમામ્

ચન્દ્રસાપત્ન્યભૂતાનિ ગૃહમુખ્યાનિ સર્વશઃ ॥
દદૃશુર્બહુરત્નાનિ વહુધાન્યધનાનિ ચ

પુરોદ્યાનાનિ રમ્યાણિ દદૃશુશ્ચ સમન્તતઃ ॥
અલંકૃતાનિ વાપીભિર્દ્રુમખણ્ડૈશ્ચ યાદવ

ઉદ્યાનેષુ વિચિત્રેષુ નરમુખ્યાનુગામિનામ્ ॥
પશ્યન્તિ તત્ર સઙ્ઘાનિ ગંધર્વાઃ પાનપાયિનામ્

વલ્લકીનાં નિનાદેન ગીતેન મધુરેણ ચ ॥
એકતામિવ સંયાતં ચારુષટ્પદશિઞ્જિતમ્

વેશ્યાશ્ચૈવોપનૃત્યન્તિ ક્વચિત્તત્ર ચ કામુકાન્ ॥
ક્વચિત્સાભરણાઃ સુપ્તાઃ કાન્તૈઃ સહ મદોત્કટાઃ

સુપ્તાનાં નરનારીણાં ગન્ધર્વાસ્તત્ર ચેષ્ટિતમ્ ॥
દદૃશુર્બહુદારાણાં માયાચ્છાદિતવિગ્રહાઃ

ગાયન્ત્યન્યે રુદન્ત્યન્યે હસન્ત્યન્યે તથૈવ ચ॥
આશ્લિષ્યન્તિ તથૈવાન્યે મદમત્તાઃ પરસ્પરમ્

ભાષન્તે કેચિદવ્યક્તં વિહ્વલાર્તાઃ પદેપદે ॥
શયને ભ્રમમાણૈશ્ચ ક્વચિદસ્થિતદૃષ્ટયઃ

કામિનીસ્કન્ધવિન્યસ્તબાહવશ્ચ તથા પરે ॥
કલહં ચક્રિરે ચાન્યે સ્તુવન્ત્યન્યે નિરર્થકમ્

સ્ખલમાનપદા યાન્તિ સ્થાનં હૃદ્યનવસ્થિતમ્ ॥
આહ્વયન્તિ ગણાન્કેચિત્પ્રણમન્તિ તથા પરે

એવં સન્તજનાકીર્ણે નગરે ગીતનાદિતે ॥
દદૃશુર્ગૃહમુખ્યેષુ નરનારીવિચેષ્ટિતમ્

સઞ્ચોદ્યમાના દૂતીભિસ્ત્વરાકૃત મૃજાઃ ધિયઃ ॥
યાન્તિ કાન્તાસુ સમ્ભ્રાન્તા મદપાનસમુત્સુકાઃ

પપુઃ કાશ્ચિત્પ્રિયૈઃ સાર્ધં પાનં મદસમીરણમ્ ॥
પાયયન્ત્યપરાઃ કાન્તાન્ભોજયન્ત્યપરાઃ પ્રિયાન્

પ્રાસાદેષુ વિચિત્રેષુ તથા વાતાયનેષુ ચ ॥
રતિશ્રાન્તાસ્તથા સુપ્તાઃ કાશ્ચિત્કાન્તૈઃ સહ સ્ત્રિયઃ

કાચિદ્ગૌરી પ્રિયં શ્યામમાલિઙ્ગ્ય શયને સ્થિતા ॥
ઉત્પલસ્રગિવાભાતિ યુક્તા જાતિસ્રજા સહ

ગૌરીગૌરસમાશ્લિષ્ટા કાચિદાભાતિ સુન્દરી॥
આલિઙ્ગિતા ચન્દ્રકરૈશ્ચન્દ્રકાન્તશિલા યથા

શ્યામા શ્યામસમાશ્લિષ્ટા કાચિદાભાતિ પાર્થિવ ॥
પયોદપઙ્ક્તિર્ગગને યથા પાર્થિવ સોદકા

અલીકસુપ્તમપ્રૌઢા કાચિચ્ચુમ્બયતે પ્રિયમ્ ॥
પ્રિયેણ ગાઢમાશ્લિષ્ટા વિલક્ષમુદિતાભવત્

કાચિચ્ચ વનિતા પ્રૌઢા કર્પૂર રજસા સ્વયમ્ ॥
અવાકિરતિ કાન્તાઙ્ગં રતિસ્વેદપરિપ્લુતમ્

પશ્યેમાં તારકાં ચન્દ્રો હ્યઙ્કેનાલિઙ્ગ્ય તિષ્ઠતિ ॥
ઇત્યાહ દયિતં કાચિત્પ્રૌઢા રતિસુખાર્થિની

કાચિદૂરુપરામર્શાદ્વિદિત્વા સુરતાર્થિની ॥
કાન્તેનાલિઙ્ગિતા ગાઢં મુદિતેન રિરંસુના

કાન્તેન કાચિદ્દષ્ટૌષ્ઠી ચુમ્બનાયાર્પિતે મુખે॥
ન યાસ્યે તવ વિશ્વાસં ભૂયશ્ચેદન્યથાકૃથાઃ

કાચિત્પ્રસુપ્તા કાન્તેન પરામૃષ્ટા રતાર્થિની ॥
કાન્તમાલિઙ્ગતાત્યર્થં ત્યક્તનિદ્રા સસમ્ભ્રમા

ઇત્યેવમપિ વિશ્વસ્તાન્સૈનિકાઁસ્તાન્યુધાજિતઃ॥
હર્તું ન શેકુર્ગન્ધર્વા ભરતસ્ય સમાશ્રયાત્

એષાં પુરે સન્નિહિતઃ સ વિષ્ણુર્મહાનુભાવો રઘુવંશગોપ્તા ॥
તેષાં પુરે નાસ્તિ ભયં નરેન્દ્ર ગન્ધર્વ યક્ષાસુરપન્નગેભ્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નિશોપભોગવર્ણનો નામ સપ્તપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽ ધ્યાયઃ

1.258
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અયોધ્યાતસ્તદાભ્યેત્ય ગન્ધર્વાઃ શિબિરાત્તથા ॥
તથા રાજગૃહાત્સર્વે શૈલૂષાય ન્યવેદયન્

ન વિગ્રહકથા તત્ર ન રક્ષા કાચિદીદૃશી ॥
કેવલં તુ પ્રભાવેણ રામસ્ય ભરતસ્ય ચ

નાસ્માભિઃ કિં કૃતં રાજન્પ્રહર્તું ક્વચિદિત્યપિ ॥
યત્તત્ર શેષં કર્ત્તવ્યં તત્કરોતુ મહીપતિઃ

એવમુક્તઃ સ ગન્ધર્વૈર્યામિનીવિગમે તદા ॥
યોગયોગમતિક્ષિપ્રમાજ્ઞાપયત સત્વરઃ

ભેરી સાન્નાહિકી ચૈવ તતઃ શીઘ્રમહન્યત ॥
યસ્યાઃ શબ્દેન ગન્ધર્વા રાજદ્વારમુપાગતાઃ

ગજવારેણ મહતા તુરગાણાં બલેન ચ ॥
રથૈશ્ચ મેઘસન્નાદૈઃ પત્તિભિશ્ચ મદોત્કટૈઃ

ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતરવૈઃ શઙ્ખભેરીનિનાદિતૈઃ ॥
હ્રાદેન ગજઘણ્ટાનાં ગજાનાં ચૈવ બૃંહિતૈઃ

હ્રેષિતૈસ્તુરગાણાં તુ બભૂવ તુમલં મહત ॥
શૈલૂષોઽપિ તદા સ્નાત્વા હુત્વાગ્નિં દ્વિજપૂજનમ્

કૃત્વા વિનિર્યયૌ શ્રીમાન્વરચન્દનભૂષિતઃ ॥
મૌલી વપુષ્માન્સન્નદ્ધઃ સ્રગ્વી રુચિરભૂષણઃ

આમપાત્રપ્રતીકાશૈસ્તુરગૈર્યોજિતં રથમ્ ॥
આરુરોહ મહાતેજા વિમાનં સુકૃતી યથા

યથોક્તસ્ય રથસ્યાસીત્પુરો રણવિશારદઃ ॥
નરકેતુરિતિ ખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

કેતૌ તસ્ય રથે ભાતિ વસન્તો મૂર્તિમાન્કૃતઃ ॥
તતઃ સ સહ સૈન્યેન નિર્યયૌ નગરાદ્બહિઃ

વ્યૂહં ચ સર્વતોભદ્રં સમાધાય બલં તથા ॥
કૃત્વા પ્રત્યૈક્ષત તદા ભરતાગમનં રુષા

સૈન્યેન મહતા રાજન્ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ

આત્તાયુધાઃ ક્ષ્વેડિતશઙ્ખનાદૈરાનન્દયન્તઃ સુહૃદાં મનાંસિ ॥
ગન્ધર્વમુખ્યા રણચણ્ડવેગાઃ પ્રતીક્ષમાણા ભરતસ્ય તસ્થુઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગન્ધર્વસૈન્યવર્ણનં નામાષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.259
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વિબુદ્ધા યામિનીશેષે સર્વ એવ મહીક્ષિતઃ ॥
નિર્યયુર્નગરાકારૈ રથૈઃ સંગ્રામલાલસાઃ

બલેન ચતુરઙ્ગેણ નાનાવાદિત્રવાદિના ॥
બન્દિભિઃ સ્તૂયમાનાશ્ચ વન્દ્યમાનાશ્ચ સૈનિકૈઃ

પૃથક્પૃથક્સુસન્નદ્ધા નગરદ્વારમાગતાઃ ॥
કૃત્વા ચાવશ્યકં સર્વં ભરતોઽપિ મહાયશાઃ

રથેન કાઞ્ચનાઙ્ગેન નિર્યયૌ નગરાદ્બહિઃ ॥
યન્તા રથસ્ય તસ્યાસીદ્યુધાજિન્માતુલઃ સ્વયમ્॥

વિરરાજ ધ્વજં તસ્ય કોવિદારમહાદ્રુમમ્ ॥
સ તેન રથમુખ્યેન બહિર્નિર્ગમ્ય પાર્થિવઃ

સમેત્ય પાર્થિવૈઃ સર્વૈઃ પૂજયિત્વા ચ તાન્નૃપાન્ ॥
વજ્રં કૃત્વા મહાવ્યૂહં પ્રયયૌ લઘુવિક્રમઃ

પ્રયાણે તસ્ય સૈન્યસ્ય કમ્પન્તીવ વસુન્ધરા ॥
શબ્દેન મહતા તસ્ય દીર્યતે ચ નભસ્તલમ્

બભૂવ રજસૈવાન્યઃ નિશાકાલઃ સુદારુણઃ॥
નૃપાભરમાણિક્યતેજસા ભુવિ રાજિતા

રજોન્ધકારેઽપિ ચમૂઃ સા પ્રયાતિ યથાસુખમ્ ॥
સ ગત્વા દૂરમધ્વાનં સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ

આસસાદ મહત્સૈન્યં ગન્ધર્વાણાં દુરત્યયમ્

તૌ સૈન્યતોયૌઘમહાદુરન્તૌ સંહારનાગાવિવ તુલ્યરૂપૌ ॥
બલાર્ણવૌ ગાઢમથ પ્રહારં પ્રચક્રતુર્મન્યુવશાનુયાતૌ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભરતસૈન્યનિર્યાણં નામૈકોનષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.260
માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ॥
શૂરાણાં હર્ષજનનં ભીતાનાં ભયવર્ધનમ્

સેનાવિનિર્ગમે તત્ર રજસાચ્છાદિતં જગત્॥
ન પ્રજ્ઞાયત રાજેન્દ્ર કિઞ્ચિદેવ સમન્તતઃ

કૂજતાં ધનુષાં શબ્દઃ શ્રૂયતે તુમુલો મહાન્॥
શઙ્ખભેરીનિનાદશ્ચ કુઞ્જરાણાં ચ બૃંહિતમ્

હયાનાં હ્રેષમાણાનાં શૂરાણાં ચૈવ ગર્જતામ્ ॥
શસ્ત્રાણાં પાત્યમાનાનાં યોધાનાં કવચેષ્વપિ

તિષ્ઠતિષ્ઠ ન મે જીવન્ગન્તાસિ રણમૂર્ધનિ

સ્થિતોઽસ્મિ પ્રહરસ્વેતિ કિં ન જાનાતિ માં ભવાન્

પ્રહરસ્વ તથા છિન્ધિ ભિન્ધિ ઘાતય મા ચિરમ્ ॥
એવમાદીનિ વાક્યાનિ શ્રૂયન્તે રણમૂર્ધનિ

તથા તુમુલસંગ્રામે વર્તમાને સુદારુણે ॥
પ્રશશામ રજો ભૌમમુત્થિતં રણશોણિતૈઃ

પૂર્વોત્થિતેન રજસા મેઘેનેવ નભસ્તલમ્ ॥
વ્યાપ્તં તદ્વિરજસ્કેન તદા રાજન્રણાઙ્ગણે

તતો યુયુધિરે વીરાઃ પશ્યમાના પરસ્પરમ્ ॥
ગોત્રાપદાનનામાનિ કીર્તયન્તઃ પુનઃપુનઃ

સેનાનાં ભજ્યમાનાનાં સૈન્યખણ્ડૈર્બલીયસામ્ ॥
ભૂયશ્ચાવર્તમાનાનાં શુશ્રવે તમુલઃ સ્વનઃ

ચિત્રાણાં ચ ધ્વજાનાં ચ પતાકાનાં ચ ભૂભુજઃ ॥
અદૃશ્યત સમાસિક્તં રુધિરં રણમૂર્ધનિ

સ્વભ્રે તદા મહારાજ રજોમેઘે ક્ષયં ગતે ॥
નિર્મલાસુ તતો દિક્ષુ પ્રાવર્તત મહારણમ્

તથા પ્રવૃત્તે સંગ્રામે દેવગન્ધર્વદાનવૈઃ ॥
સિદ્ધૈર્વિદ્યાધરૈશ્ચૈવ મુનિસંઘૈઃ સમન્તતઃ

આવૃતં સહસા વ્યોમ વજ્રયુદ્ધકુતૂહલૈઃ ॥
વ્યદૃશ્યન્ત વિમાનાનિ તેષાં ખે વિમલાન્યપિ

કિઙ્કિણીશતઘુષ્ટાનિ પતાકાશોભિતાનિ ચ ॥
શુભં ગન્ધમથાદાય સુરભિર્મારુતો વવૌ

પપાત પુષ્પવર્ષં ચ યોધાનાં તત્ર મૂર્ધનિ ॥
તથા પ્રવૃત્તે તુમુલે ક્ષ્વેડિતોત્કૃષ્ટનાદિતે

પદાતયસ્તદા જઘ્નુઃ પદાતીનિ ચ સંયુગે ॥
ખઙ્ગધારાનિકૃત્તાનાં પદાતીનાં પદાતિભિઃ

દ્વિધા કૃતાનિ ગાત્રાણિ નિપતન્તિ મહીતલે ॥
ગૃહીત્વા ખઙ્ગપાતાનિ રેજુઃ કેચિચ્ચ વર્મિણઃ

ખઙ્ગમુદ્ધરતાં તેષાં ચિચ્છિદુર્નૃપ વિગ્રહાન્ ॥
કેચિદ્ગદાવિનિર્ભિન્નમસ્તકા ગદિભિઃ ક્ષિતૌ

પતિતાસ્તત્ર દૃશ્યન્તે રણે શતસહસ્રશઃ ॥
ભગ્નાસિશેષનિક્ષેપ નિહતારાતયસ્તથા

સિંહનાદરવાંશ્ચક્રુઃ પરસૈન્યવિદારણાન્ ॥
કેશેષ્વન્યોન્યમાકૃષ્ય ખડ્ગૈઃ કેચિત્પરસ્પરમ્

આસેદુર્વસુધાં કૃત્વા ગતપ્રાણાસ્તથા પરે ॥
પૃષ્ઠવિન્યસ્તવર્માણઃ સન્નદ્ધાંસ્તુરગાંસ્તથા

કૃત્વા વિપાદાન્સમરે નિજઘ્નુઃ સાદિનાં ગણમ્ ॥
આરુહ્ય વર્મિણઃ કેચિદ્વેગાચ્છત્રુરથાન્રણે

સારથીન્વિગતપ્રાણાઁશ્ચકુર્યુદ્ધવિશારદાઃ ॥
ચિચ્છિદુર્વારણેન્દ્રાણાં કરાન્કેચિત્પદાતિનઃ

કેચિદ્દશનવિન્યસ્તપાદાશ્ચારુરુહુર્ગજાન્ ॥
સાદિનશ્ચ તથા કેચિદ્વિશિરસ્કાન્રણાજિરે

ચક્રુઃ પદાતિનો ધ્માતાઃ ખડ્ગૈરાકાશસન્નિભૈઃ ॥
કેચિચ્ચ સાદિનઃ પ્રાસૈઃ પઞ્ચ સપ્ત તથા શરાન્

શ્રેણીકૃતાન્વૈ બિભિદુઃ શિક્ષયા રણકોવિદાઃ ॥
કેચિચ્છાર્ઙ્ગધનુર્ન્યસ્તબાણજાલાકુલીકૃતાન્

પદાતીન્સમરે ચક્રુર્વાયુવેગૈસ્તુરઙ્ગમૈઃ ॥
સાદિનશ્ચ તથૈવાન્યે સાદિભિઃ સહ સંગતાઃ ॥

દર્શયન્તો રણે ભિક્ષાં ચક્રુર્યુદ્ધમનેકધા ॥
કેચિત્પાશાગ્રનિર્ભિન્નહતસારથિનાયકાઃ

વિનેદુરુચ્ચૈઃ સહસા સિંહનાદરવાન્વનાન્ ॥
કુઞ્જરૈરાકુલીકૃત્ય હયયાનવિશારદાઃ

વિપુચ્છહસ્તાન્સમરે ચક્રુઃ સાદિગણાન્રણે ॥
નિહતં વ શરવ્રાતૈઃ પાદાતં બહુધા રણે

રથિભિર્ભાતિ ભૂપાલ કમલોત્કરસન્નિભમ્ ॥
તુરગાસ્તુરગારોહા રથિભિર્વિનિપાતિતાઃ

આવવ્રુર્વસુધાં તત્ર શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
રથિનાં રથિભિઃ સાર્ધં યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્

બાણતોમરપાતૈશ્ચ ગદાકમ્પનમુદ્ગરૈઃ ॥
રથિનાં ચ મહદ્યુદ્ધમાસીત્કુઞ્જરધૂર્ગતૈઃ

પ્રાસબાણમહાપાત દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તતઃ ॥
નિહતં બહુ પાદાતં કુઞ્જરૈસ્તત્ર દૃશ્યતે

રણે નૃપતિશાર્દૂલ વિનિકીર્ણં સહસ્રધા ॥
સાદિનાં સતુરઙ્ગાણાં સુમહત્કદનં કૃતમ્

મહામાત્રપ્રમુદિતૈઃ કુઞ્જરૈર્બલદર્પિતૈઃ ॥
આક્રમ્ય રથવૃન્દાનિ ચૂર્ણિતાનિ તુરઙ્ગમૈઃ

વ્યદૃશ્યન્ત મહારાજ વિપ્રકીર્ણાનિ ભૂતલે॥
એવં મધ્યાહ્નસમયે તીક્ષ્ણં તપતિ ભાસ્કરે

બભૂવાકુલસંગ્રામં ઘોરં રુધિરકર્દમમ્ ॥
રથાશ્વકુઞ્જરૈઃ સાર્ધં પત્તયશ્ચ સમાગતાઃ

કુઞ્જરાશ્ચ મહાકાયા પત્ત્યશ્વરથિનસ્તથા ॥
પત્તિભિશ્ચ પદાતીનાં સાદિનાં સહ સાદિભિઃ

રથિનાં રથિભિર્યુદ્ધં કુઞ્જરાણાં ચ કુઞ્જરૈઃ ॥
બભૂવ રાજઁસ્તુમુલે સંગ્રામે શોણિતોદકે

શૂરાણાં રણલુબ્ધાનામમર્ષાક્રાન્તચેતસામ્ ॥
પત્તિના નિહતઃ સાદી ગજેન નિહતો નરઃ

રથિના નિહતો નાગઃ ક્વચિદાસીદઘાતિતઃ ॥
હતાઃ પદાતિભિશ્ચાન્યે વ્યદૃશ્યન્ત રણાજિરે

પદાતિરથનાગાશ્ચ સાદિભિર્વિનિપાતિતાઃ ॥
રથનાગહયા યુદ્ધે નિહતાશ્ચ પદાતિભિઃ

નરેણ ચ હતો હસ્તી શૂરેણ કૃતબુદ્ધિના ॥
સાદિના ચ હતો હસ્તી સાદી ચૈવ પદાતિના

રથિના ચ હતઃ પત્તિઃ પત્તિના ચ હતો રથી ॥
રથિના નિહતઃ સાદી સંગ્રામે લોમહર્ષણે

રેણુના ચ દિશો વ્યાપ્તાસ્તુમુલે ભૃશસંકુલે ॥
વ્યરાજન્ત મહારાજ સમરે ગતજીવિતાઃ

પતતાં બાણજાલાનાં ધનુષાં ચૈવ કૂજતામ્ ॥
મુદ્ગરાણાં ભુશુણ્ડીનાં તોમરાણાં તથૈવ ચ

પટ્ટિશાનાં ચ ઋષ્ટીનાં ક્ષેપણાનાં ચ યાદવ ॥
અયોગુડાનાં પ્રાસાનાં ચર્મણામથ વર્મણામ્

અનિશં શ્રૂયતે શબ્દો ઘોરસ્તસ્મિન્રણાજિરે ॥
હયૈશ્ચ વિગતારોહૈર્ધાવમાનૈરિતસ્તતઃ

ભગ્નેષાકૂબરાક્ષૈશ્ચ રથૈર્વિગતનાયકૈઃ ॥
છિન્નદન્તૈશ્ચ માતઙ્ગૈર્ભિન્નકુમ્ભઘટાનનૈઃ ૫૨ ॥
લતાવેષ્ટિત વૃક્ષાભૈઃ શોભાં યાતિ રણાજિરમ્ ॥
કુઞ્જરૈર્વિગતારોહૈસ્ત્રાસિતૈર્દૃઢધન્વિભિઃ

મર્દ્યમાનાનિ સૈન્યાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ॥
ભિન્નાન્સુદન્તૈઃ પુરુષાન્દન્તાસક્તાંસ્તથા ગજાઃ

વહમાના વ્યરાજન્ત કર્ણવ્યજનવીજિતાઃ ॥
લગ્નાન્ત્રજાલૈર્દશનૈર્દન્તિનઃ પર્વતોપમાઃ

લતાવેષ્ટિતવૃક્ષાભૈઃ શોભયન્તિ રણાજિરમ્ ॥
તસ્મિઁસ્તથાવિધે રૌદ્રે સંગ્રામે ઘોરદર્શને

નરાશ્વનાગરુધિરૈર્વિસસ્રુઃ શોણિતાપગાઃ ॥
ખડ્ગમીના મહાછત્રરાજહંસવિભૂષિતાઃ ॥
યોધમસ્તકપાષાણાઃ કેશશૈવાલભૂષણાઃ

મહાફેનૌઘવત્યશ્ચ ભીતાનાં ભયવર્ધનાઃ ॥
તાસ્તરન્તિ તદા યોધાઃ શૂરા જયધનૈષિણઃ

રાજન્વાહનનૌભિસ્તે વ્યવસાયપરસ્પરાઃ ॥
છિન્નાનિ સ્વાનિ ગાત્રાણિ ન જાનન્તિ રણે પરૈઃ

તત્ર શૂરા મહાભાગાસ્ત્વમર્ષાક્રાન્તચેતસઃ ॥
આયુધક્ષયમાસાદ્ય મુષ્ટિયુદ્ધાનિ ચક્રિરે

કેશાકેશિ તથા કેચિદ્દન્તાદન્તિ નખાનખિ ॥
ચક્રુર્યુદ્ધં મહારાજ બ્રહ્મલોકજિગીષવઃ

ક્રન્દન્તોઽન્યે પિતૄન્પુત્રાન્ભ્રાતૄનન્યે પિતામહાન્ ॥
માતુલાન્ભાગિનેયાંશ્ચ સ્યાલાન્સમ્બન્ધિનસ્તથા

પિતૃવ્યાનાર્યકાનન્યે દૌહિત્રાનપરે તથા ॥
ધાવન્ત્યન્યે પતન્ત્યન્યે ગર્જન્ત્યન્યે જિગીષયા

સ્વનન્ત્યન્યે પતન્ત્યન્યે મ્રિયન્તે ચાપરે તથા ॥
શોચન્ત્યન્યે તથા બન્ધૂઞ્શોચ્યાસ્ત્વન્યે તુ બન્ધુભિઃ

યાચન્તેઽન્યે મહારાજ તૃષ્ણાર્ત્તાશ્ચ તથા જલમ્ ॥
વાહનેષુ સમારોપ્ય નીયન્ત્યન્યે ચ બન્ધુભિઃ

શિબિરાય મહારાજ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
અન્યે સંવૃત્ય ચાત્માનં ભીતા જગ્મુરુપહ્વરમ્

જલાર્થમન્યે ચ નરા બાન્ધવૈશ્ચ પ્રચોદિતાઃ ॥
આગમ્ય દૃષ્ટ્વા ચ મૃતં ભાણ્ડં ભઙ્ત્વા વિચુક્રુશુઃ

હતબન્ધુમનાદૃત્ય સ્વામિકાર્યૈકતત્પરાઃ ॥
પરાનભિમુખાનેવ તત્રાયુધ્યન્ત માનવાઃ

યુધ્યતામેવ તેષાં તુ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
ઉત્થિતાનિ ગણે યાનિ કબન્ધાનિ મહીપતે

કશ્ચિન્નનર્ત સમરે કબન્ધસ્તુ ધનુર્ધરઃ ॥
ગદાપાણિસ્તથૈવાન્યઃ ખડ્ગચર્મધરોઽપરઃ

પરશ્વધધરઃ કશ્ચિત્પ્રાસપાણિસ્તથા પરઃ ॥
નૃત્યત્કબન્ધભૂયિષ્ઠે દેવદુન્દુભિનાદિતે

પ્રવર્તમાને સંગ્રામે શૂરાણાં સ્વર્ગલોકદે॥
વ્યદૃશ્યન્ત મહારાજ પિશાચા ઘોરદર્શનાઃ

રાક્ષસાશ્ચ મહાકાયાઃ ક્રવ્યાદાશ્ચ તથા પરે ॥
જગામ ચાસ્તં સવિતા તદા રક્તવપુર્ધરઃ ॥
સંગ્રામાત્સર્વયોધાનાં પીત્વેવ રુધિરં કરૈઃ

તતોઽસ્તશૈલં ભગવત્યથાર્કે ગતે જપાપુષ્પકદમ્બકાભે ॥
સેનાદ્વયં તચ્છિબિરાય યાનં કૃત્વાવરોહં પરબાણતપ્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સંકુલયુદ્ધો નામ ષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ