વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.251.255

1.251
વજ્ર ઉવાચ ॥
પુલહસ્ય પ્રજાસર્ગં શ્રુત્વા ગન્ધર્વરાટ્ તદા ॥
પપ્રચ્છ કિં તદા ભૂયસ્તત્ર નાડાયનં દ્વિજમ્

શ્રોત્રામૃતં કથયતો નન્દસ્યાપિ તવાનઘ ॥
ત્વં હિ જ્ઞાનનિધિર્વિપ્રૈઃ પ્રોચ્યસે વેદપારગૈઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પુલહસ્ય પ્રજાસર્ગં શ્રુત્વા ગન્ધર્વસત્તમઃ ॥
ભૂયઃ પપ્રચ્છ તં વિપ્રં ગજોત્પત્તિં સવિસ્તરામ્

શૈલૂષ ઉવાચ ॥
કુઞ્જરાણાં સમુત્પત્તિં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્ ॥
કુઞ્જરા હિ મહાભાગ ભૃશં ચ દયિતા મમ

નાડાયન ઉવાચ ॥
યદા પ્રસૂતા માર્ત્તણ્ડમદિતિર્ભાસ્કરારણિઃ

તદા તદણ્ડમુત્પાદ્ય દૃષ્ટવાન્કશ્યપઃ સ્વયમ્ ॥
તેજોઽધિકત્વાદંડસ્થં નાપશ્યત યદા શિશુમ્ ॥

ઉવાચ દેવ્યા અણ્ડેઽસ્મિન્કિમસૌ બાલકો મૃતઃ ॥
તતઃ સ ભાસઃ સકલં તેજસા ભાસયજ્જગત

તેન માર્ત્તાણ્ડતાથાસ્ય કથિતા દ્વિજ સત્તમૈઃ ॥
તતસ્ત્વણ્ડકપાલે દ્વે ગૃહીત્વા તુ પ્રજાપતિઃ

પૃથક્પૃથગવસ્થાપ્ય રથન્તરમગાયત ॥
મન્દઃ પ્રવેશયામાસ ઇરાયાસ્તૌ પ્રજેપ્સયા

ઉદરે પુલહાન્તેન જનયામાસ સા ગજાન્ ॥
અષ્ટૌ મહાવલાન્નાગાંસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

ઐરાવણસ્તથા પદ્મઃ પુષ્પદન્તશ્ચ વામનઃ ॥
સપ્રતીકોઞ્જનો નીલઃ કુમુદશ્ચ મતઙ્ગજઃ

શક્રાદ્યાનાં દિગીશાનાં યથાસંખ્યેન વાહનાઃ ॥
ચત્વારો જાતયસ્તેષામેકૈકસ્યાન્વયે સ્મૃતાઃ

ભદ્રા મન્દા મૃગા ચૈવ સંકીર્ણા ચ જનાધિપ ॥
ભદ્રા શ્રેષ્ઠા ભવેત્તાસાં મન્દા મધ્યા કનીયસી

મૃગા જ્ઞેયા ચ બાહુલ્યાત્સં કીર્ણા પાર્થિવોત્તમ ॥
ભદ્રમન્દમૃગાણાં ચ તથા વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

સંકીર્ણાનાં ચ સંકીર્ણં લક્ષણં ભવિતા તથા ॥
ગૂઢોષ્ઠમસ્તકઃ સ્વક્ષઃ પૃથ્વાયતમુખાઙ્ગુલિઃ

ઉદગ્રશ્ચોગ્રસત્ત્વશ્ચ સમસાધ્યો મહાકરી ॥
તામ્રતાલ્વીક્ષણઃ સ્નિગ્ધઃ સહિષ્ણુઃ સ્વાસનસ્તથા

અન્વર્થવેદી બલવાન્ભદ્રો જ્ઞેયો મતઙ્ગજઃ ॥
ગમ્ભીરવેદી નિઃશઙ્કસ્તીક્ષ્ણસાધ્યો મહોદરઃ

દીર્ઘમેઢ્રાઙ્ગુલિશ્ચૈવ સુવિભક્તશિરોધરઃ ॥
સ્થિરઃ કચબલસ્થૂલો દીર્ઘબાલધિપુષ્કરઃ

હર્યક્ષઃ સૂક્ષ્મનાભિશ્ચ મન્દો જ્ઞેયો મતઙ્ગુજઃ ॥
હ્રસ્વઃ શુષ્કવટુહનુર્ભીર્રુર્બહ્વાશનસ્તથા

હ્રસ્વોપ્તનખી દુર્મેધા યૂથસ્યાનુચરસ્તથા ॥
દીર્ઘજિહ્વવિષાણશ્ચ દીર્ઘકક્ષાસનસ્તથા

ક્લેશાક્ષમશ્ચ દીર્ઘાશી મૃગો જ્ઞેયો મતઙ્ગજઃ ॥
સંકીર્ણલક્ષણો નાગઃ સંકીર્ણશ્ચ નિગદ્યતે

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ગજાનાં તે વનાષ્ટકમ્ ॥
હિમવત્પ્રયાગલૌહિત્ય ગઙ્ગામધ્યે મહદ્વનમ્

પ્રાચ્યામે રાવણસ્યોક્તં વનં યત્ર મતઙ્ગજાઃ ॥
કિઞ્ચિત્કમલવર્ણાભાશ્ચપલાઃ પૃથુમસ્તકાઃ

કુનખા રૂપવન્તશ્ચ તથા મન્દમદાગજાઃ ॥
ઉન્મત્તગઙ્ગા સ્ત્રિપુરી દશાર્ણં મેકલાસ્તથા

તેષાં મધ્યે કરૂષાખ્યં વનં પદ્મસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
હ્રસ્વાશ્ચણ્ડાસ્તથા શ્યામાઃ શીત્રોદગ્રમહાસ્વનાઃ

સૂક્ષ્મ બિન્દુચિતાસ્તત્ર ભવન્ત્યત્યર્થવેદિનઃ॥
બિલ્વશૈલં વેત્રવતી દશાર્ણં ચ મહાગિરિમ્

તેષાં દશાર્ણકં મધ્યે પુષ્પદન્તસ્ય કાનનમ્ ॥
સવૃત્તજઘનશ્યા માઃ સૂક્ષ્મબિન્દુવિચિત્રિતાઃ

સ્થૂલહસ્તશિરોગ્રીવાસ્તત્ર જાતા મતઙ્ગજાઃ॥
પારિયાત્રકવૈદેશ્યનર્મદાબ્રહ્મવર્ધનમ્

વામનસ્ય વનં મધ્યે તેષાં વૈ માર્ગરેયકમ્॥
સુપ્રમાણાશ્ચ મધ્યાક્ષાઃ શીઘ્રગાશ્ચ સુવિગ્રહાઃ

કરેણુનામધેયાશ્ચ તત્રોક્તાશ્ચ સુગન્ધિનઃ॥
વિન્ધ્યસહ્યોત્કલાનાં ચ દક્ષિણસ્યાર્ણવસ્ય ચ

વનં ચ મધ્યે કાલેશં સુપ્રતીકસ્ય કીર્ત્તિતમ્ ॥
ચાપવંશાવૃતનખાઃ પીનહ્રસ્વશિરોધરાઃ

તનુત્વગુત્તરા દીર્ઘાઃ પદ્માભાસ્તત્ર દન્તિનઃ॥
સેવાદેશઃ સમુદ્રશ્ચ પ્રેમહારં ચ નર્મદા

તેષાં મધ્યેઞ્જનાખ્યસ્ય વનં ખલ્વપરાન્તકમ્ ॥
પીનાયતવિષાણાસ્યા મહાકાયા બલાધિકાઃ ॥

રક્તતાલ્વોષ્ઠજિહ્વાશ્ચ જાયન્તે તત્ર દન્તિનઃ ॥
કુશસ્થલી મહીપાલ અવન્ત્યર્બુદનર્મદાઃ

તેષાં મધ્યે તુ સૌરાષ્ટ્રં વનં નીલસ્ય કીર્ત્તિતમ્॥
તસ્ય વંશે તુ જાયન્તે ચણ્ડાશ્ચૈવાલ્પદેહકાઃ

સૂક્ષ્મરૂક્ષત્વચો વ્યાલાસ્તથા શિક્ષાત્યજા ગજાઃ ॥
હિમવત્કાલિકાસિન્ધકુરુજાઙ્ગલમેવ ચ॥

તેષાં પઞ્ચનદં મધ્યે કુમુદસ્ય મહદ્વનમ્ ॥
સ્ફુટિતાગ્રદ્વિજાસ્તત્ર જાયન્તે મલવિદ્વિષઃ

દાનશીલાશ્ચ ભૂતાશ્ચ દુર્વિધેયાશ્ચ વારણાઃ

એતત્તવોક્તં તુ મતઙ્ગજાનાં કુલાષ્ટકં ચૈવ વનાષ્ટકં ચ ॥
અતઃ પરં કિં કથયામિ તુભ્યં તન્મે વદસ્વાયતલોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રી વિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યેષુ ગજોત્પત્તિર્નામૈકપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.252
શૈલૂષ ઉવાચ ॥ ॥
વિસ્તરેણ સમાચક્ષ્વ વાનરાણાં તુ સંભવમ્ ॥
અલંકૃત ઇવાભાતિ યૈર્વંશઃ પુલહસ્ય ચ

નાડાયન ઉવાચ ॥
કાશ્યપેયી હરિર્નામ યા ભાર્યા પુલહસ્ય ચ ॥
પુલહાજ્જનયામાસ શ્વેતં નામ વલીમુખમ્

શ્વેતસ્તદોર્ધ્વદૃષ્ટિં ચ જનયામાસ વાનરમ્ ॥
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિસ્તથા વ્યાઘ્રં વ્યાઘ્રશ્ચ શરભં તથા

શરભશ્ચ તથાર્ક્ષં ચ સિંહમૃક્ષશ્ચ વાનરમ્ ॥
ઋક્ષી ચ જનયામાસ ઋક્ષાંશ્ચૈવ જનાધિપ

વાનરાંશ્ચ મહાકા યાઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
યેષામન્વયસમ્ભૂતા દેવપુત્રા મહાબલાઃ

ઉત્પન્ના રામસાહાય્યે રાવણસ્ય વધૈષિણઃ ॥
ઋક્ષસ્ય ભગિની ઋક્ષી પ્રજાપતિસુતાવુભૌ

ધૂમ્રં ચ જામ્બવન્તં ચ જનયામાસ ઋક્ષજૌ ॥
જામ્બવાઞ્જનયામાસ માર્જારં ભીમવિક્રમમ્

માર્જારસ્ય ચ માર્જારા કુલે જાતા મહાબલાઃ ॥
ઋક્ષસ્ય વાનરેન્દ્રસ્ય દુહિતાં માનસીં સ્વયમ્

દદૌ પ્રજાપતિઃ શ્રીમાન્રૂપયૌવનસંયુતામ્ ॥
કામયામાસ તાં શક્રસ્તતો વાલિરજાયત

તામેવ કામયામાસ ભાસ્કરઃ સ્વયમેવ તુ ॥
સુગ્રીવં જનયામાસ ભાસ્કરાત્સા સુમધ્યમા

તત્ર વાનરરાજોઽભૂદ્વાલિર્વિક્રાન્તપૌરુષઃ ॥
યસ્તુ રામેણ નિહતઃ સુગ્રીવસ્ત્વભિષેચિતઃ

તસ્યાસન્વશગાઃ સર્વે વાનરા દેવયોનયઃ ॥
વાલિપુત્રોઽઙ્ગદો નામ હનુમાન્વાયુનન્દનઃ

નીલો વહ્નિસુતઃ શ્રીમાન્વિશ્વકર્મસુતો નલઃ ॥
ધર્મપુત્રઃ સુષેણશ્ચ ઋષભો ગરુડાત્મજઃ

દ્વાવશ્વિન સુતૌ વીરૌ મૈન્દો દ્વિવિદ એવ ચ ॥
ધૂમ્રશ્ચ જામ્બવાંશ્ચૈવ વેગદર્શી ચ વાનરઃ

મૃત્યોઃ પુત્રા મહાવીર્યા મૃત્યુતુલ્યપરાક્રમાઃ ॥
ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ શરભો ગન્ધમાદનઃ

યમસ્ય તનયાઃ પઞ્ચ ગોલાંગૂલા મહાબલાઃ ॥
શ્વેતો જ્યોતિર્મુખશ્ચાન્યો ભાસ્કરસ્યાત્મજાવુભૌ

વરુણસ્યાવરઃ પુત્રો હેમકૂટઃ પ્રતાપવાન્ ॥
દેવપુત્રાસ્તથૈવાન્યે ઋક્ષગોપુચ્છવાનરાઃ

શતસાહસ્રયૂથાનાં રાજાનો ભીમવિક્રમાઃ ॥
હિમવન્મેરુનિલયાઃ શ્વેતનીલનિવાસિનઃ

શૃઙ્ગવન્માલ્યવદ્વિન્ધ્યઋક્ષવન્તનિવાસિનઃ ॥
યે વસન્તિ સદા સહ્યે ઋષભે ગન્ધમાદને

સાગરાનૂપપર્યન્તે તથા દ્વીપેષુ સપ્તસુ ॥
બ્રહ્મણ્યા બલવન્ત શૂરા ધર્મપરાયણાઃ

નીતિશાસ્ત્રેષુ કુશલાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
સુનીતાઃ સત્ત્વવન્તશ્ચ દૃપ્તા નીતિગ્રહે રતાઃ

સખાયો રામભદ્રસ્ય રાવણસ્ય વધૈષિણઃ ॥
હસ્તિવાનરસંગ્રામે પુરા રુધિરકર્દમે

ગિરિકૂટનિભા નાગા વિજિતા યૈઃ સહસ્રશઃ ॥
સહાયા રામભદ્રસ્ય તે વીરા ભરતસ્ય ચ ॥
મા ગચ્છ સંયુગં તસ્માદ્ભરતેન મહાત્મના

સર્વાસ્ત્રવિજ્ઞાનવિશારદેન સંગ્રામશૌણ્ડેન જિતેન્દ્રિયેણ ॥
ધર્માચ્ચ રામસ્ય પરાયણેન શક્રાધિકેન ત્વતિપૌરુષેણ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયન વાક્યેષુ વાનરોત્પત્તિર્નામ દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.253
॥ શૈલૂષ ઉવાચ ॥
કિંનિમિત્તમભૂદ્વૈરં વાનરાણાં તુ કુઞ્જરૈઃ ॥
કીદૃશં ચાભવદ્યુદ્ધં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

નાડાયન ઉવાચ ॥
વનાષ્ટકં કરીન્દ્રાણાં યન્મયોક્તં પુરા તવ ॥
તદુક્તં ભારતાદ્વર્ષાદ્ભાગસ્ય નવમસ્ય ચ

દ્વીપેષુ રાજન્સર્વેષુ વર્ષેષુ ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
વનેષુ નિવસન્ત્યેતે કરીન્દ્રા વાનરાસ્તથા

રક્ષન્તિ વાનરાસ્તત્ર કાનનેષુ ચ શાખિનઃ ॥
પાતયન્તિ દ્રુમાન્નાગા લીલયૈવ જનાધિપ

દ્રુમેષુ પાત્યમાનેષુ કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ ॥
વાનરાઃ કદનં ચકુઃ ક્રોધાવિષ્ટાઃ પુનઃ પુનઃ

હન્યમાનેષુ નાગેષુ કરીન્દ્રાશ્ચ વલીમુખાન્ ॥
પાતયન્તિ મહારાજ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

એવં પ્રવૃદ્ધે વૈરે તુ વાનરૈઃ કુઞ્જરૈસ્તથા ॥
રાજ્ઞે નિવેદિતં ગત્વા ઋક્ષૈરાવણયોસ્તદા

તતસ્તૌ પાર્થિવૌ ક્રુદ્ધૌ ચક્રતુર્યત્નમુત્તમમ્ ॥
વાનરાસ્તુ મહાકાયા વીરાઃ પરમરંહસઃ

ઋક્ષાશ્ચૈવ સગોપુચ્છાઃ કિષ્કિન્ધાં પુનરાગતાઃ ॥
ઐરાવણાજ્ઞાં યે નાગાઃ સપક્ષાઃ પર્વતોત્તમાઃ

પ્રાચ્યાં વનમથાજગ્મુઃ સર્વતઃ પૃથિવીપતે ॥
બલાર્ણવાવુભૌ ક્ષુબ્ધૌ ક્રોધાવિષ્ટૌ પરસ્પરમ્

અન્તર્વેદી તદા તૌ તુ જગ્મતુર્બલદર્પિતૌ ॥
તતઃ પ્રાવર્તત રણં ઘોરરૂપં ભયાનકમ્

ભૂમૌ ચૈવાન્તરિક્ષે ચ નાગાનાં સહ વાનરૈઃ ॥
દ્રુમપ્રહારાભિહતાઃ કુઞ્જરા વાનરોત્તમૈઃ

પતન્તો ગગનાદ્ભૂમિં ચાલયન્તિ મુહુર્મુહુઃ ॥
ખુરેષુ વાનરં ગૃહ્ય દ્વૌ નાગૌ ગગને તથા

પાતયન્તિ મહારાજ ભિન્દન્તિ દશનૈસ્તથા ॥
મમન્થુરપરે પાદૈર્દેહેનાતાડયઁસ્તથા

વૃક્ષાન્કરૈરથોન્મૂલ્ય ચુક્ષુભુર્યેન વાનરાઃ ॥
ઐરાવણેન નિહતાઃ કોટિશસ્તત્ર વાનરાઃ

પદ્મેન સુપ્રતીકેન વામનેનાઞ્જનેન ચ ॥
કુમુદેન ચ નીલેન પુષ્પદન્તેન ચાપ્યથ

તેષામન્વયસમ્ભૂતૈસ્તથૈવાન્યૈશ્ચ કુઞ્જરૈઃ ॥
ભદ્રેણ ચાથ મન્દેન મૃગેણ ચ મહીપતે

ભદ્રમન્દેન મિશ્રેણ સાર્વભૌમેન વેધસા ॥
રાજ્ઞા સુમનસા રાજંસ્તથૈવ ચ સુવર્ચસા

બલાહકેન મત્તેન ભીમેનેન્દીવરેણ ચ ॥
હેમકૂટેન કૂટેન શંખેન નિષધેન ચ

શ્વેતેન રાજન્રક્તેન કાઞ્ચનેનાંઙ્ગ સુપ્રજ ॥
વિરૂપાક્ષેણ ચોગ્રેણ ષડ્દન્તેનાસિતેન ચ

ચતુર્દન્તેન યક્ષેણ રક્ષસા ભીમમાલિના ॥
ઋક્ષેણ વાનરેન્દ્રેણ કોટિશઃ કુઞ્જરા હતાઃ

શરભેણ ગવાક્ષેણ તથા કનકબિન્દુના॥
ઋક્ષરાજેન ધૂમ્રેણ તથા જામ્બવતા નૃપ

સુષેણદધિવક્ત્રાભ્યાં તથા કેસરિણા રણે ॥
રણચણ્ડેન વીરેણ વાનરેન્દ્રેણ જાનુના

તથા શતબલિર્યશ્ચ તેનાપિ કદનં કૃતમ્ ॥
પનસેન વિશાલેન ગજેન ગવયેન ચ

હેમકૂટેન વિભુના ભાનુરોમ્ણા નિશાભૃતા ॥
ગન્ધમાદનનામ્ના ચ વિજયેન જયેન ચ

કુમુદેનાથ પદ્મેન કનકાક્ષેણ શમ્ભુના ॥
ઇત્યેવં દૃશ્યમાનેષુ વાનરેષુ ગજેષુ ચ

ચચાલ મેદિની રાજઁસ્તસ્મિન્કાલે મુહુર્મુહુઃ ॥
ખસ્થૈર્ભૂસ્થૈશ્ચ વિક્રાન્તૈર્વાનરૈઃ કુઞ્જરૈસ્તથા

હતૈશ્ચ હન્યમાનૈશ્ચ ઘોરમાયોધનં બભૌ ॥
શરીરૈર્યત્ર સંરુદ્ધા સ્રવન્તો રુધિરાપગાઃ

વાનરાણાં ગજાનાં ચ મહાશૈલોપમૈર્નૃપ ॥
તસ્મિંસ્તથાવિધે યુદ્ધે ગજવાનરસંક્ષયે

આજગામાથ તં દેશં સ્વયં દેવઃ શતક્રતુઃ ॥
અભ્યેત્ય વારયામાસ વાનરાઁશ્ચૈવ કુઞ્જરાન્

તતશ્ચ વાનરાઃ સર્વે શક્રગૌરવયન્ત્રિતાઃ ॥
સંન્યવર્તન્ત સંગ્રામાત્પ્રહ્વાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ

ત્યક્તયુદ્ધાન્રણે જઘ્નુર્વાનરાન્કુઞ્જરાંસ્તથા ॥
કુદ્ધસ્તેષાં મહેન્દ્રસ્તુ વજ્રેણ શતપર્વણા

પક્ષાઁશ્ચિચ્છેદ નાગાનાં નિહતા યૈર્વલીમુખાઃ ॥
છિન્નપક્ષાઁસ્તદા નાગાન્વાહનાર્થં મહીતલે

પ્રદદૌ લોમપાદાય તદાઙ્ગેશાય પાર્થિવ ॥
લોમપાદોઽપિ નૃપતિસ્તદા તેષાં ચિકિત્સિતમ્

શિક્ષાં સ્વસ્ત્યયનં ચૈવ ચક્રે સૂત્રનિબન્ધનમ્ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્વાહનત્વં ગતા ગજાઃ

ગુર્વિણીભિર્વનસ્થાભિઃ કરિણીભિર્જનેશ્વર ॥
વને વિવર્ધિતા વંશાઃ કુઞ્જરાણાં પુનઃપુનઃ

વનેષ્વપિ તદા જાતા વિપક્ષાઃ કુઞ્જરોત્તમાઃ ॥
છિન્નપક્ષેષુ જાતેષુ પ્રભાવેણ શતક્રતોઃ

વાનરાશ્ચ જયં લબ્ધ્વા પ્રણિપત્ય પુરન્દરમ્ ॥
સ્થાનાનિ જગ્મુઃ સ્વાન્યેવ રાજ્ઞા ઋક્ષેણ પૂજિતાઃ

એવંવિધૈરભૂત્તેષાં વાનરાણાં તુ કુઞ્જરૈઃ ॥
યુદ્ધમાસીન્મહાઘોરં વિજિતા યત્ર કુઞ્જરાઃ

વાનરાશ્ચ મહાભાગા વાનરેન્દ્રપ્રમર્દનાઃ ॥
દૈવયોગેન વિજિતે ભરતેઽપિ યદૃચ્છયા ॥
ક્ષિપ્રમેવોદ્ધરિષ્યન્તિ ત્વાં સમેત્ય સબાન્ધવમ્

તસ્માન્ન યુદ્ધં મમ રોચતે તે રઘૂદ્વહેનાપ્રતિમેન રાજન્ ॥
નયાત્મના ચ પ્રતિપૂરુષેણ ધર્માભિરામેણ જનપ્રિયેણ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યે ગજવાનરયુદ્ધવર્ણનં નામ ત્રિપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.254
શૈલૂષ ઉવાચ ॥
શ્રુતમેતન્મયા સર્વં યત્ત્વયોક્તં પુનઃપુનઃ ॥
પ્રણિપાતમહં કર્તું ન શક્તો ભરતાય તુ

ઉદ્યચ્છેદેવ ન નમેદુદ્યમશ્ચૈવ પૌરુષમ્ ॥
અદ્ય સર્વનિરુદ્યોગં ન નમે ચેહ કસ્યચિત્

અતિક્લેશેન યેઽર્થાઃ સ્યુર્ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ॥
અરેર્વા પ્રણિપાતેન માસ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ

આજ્ઞાફલં યદા રાજ્યં પ્રણિપત્ય તદા પરમ્ ॥
કિં નો રાજ્યેન કર્ત્તવ્યં સામાન્યજનધર્મિણા

પ્રણિપત્ય નરઃ શત્રું માની શૌણ્ડીર્યવર્જિતઃ ॥
કથં શક્નોત્યવસ્થાતું ભાર્યાદૃગ્વિષયેષ્વપિ

અરેર્વા પ્રણિપાતસ્ય સંગ્રામે મરણસ્ય ચ ॥
યદન્તરં તદ્ભવતિ બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધયોઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૈલૂષવચનં શ્રુત્વા તદા નાડાયનો દ્વિજઃ ॥
જગામ સ્વગૃહાયૈવ હતં મત્વા જનેશ્વરમ્

નાડાયને તદા યાતે રાજા ગન્ધર્વસત્તમાન્ ॥
સમાહૂયાબ્રવીત્કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્તત્ર કૃતાઞ્જલીન્ ॥
અવજ્ઞાય નરઃ શત્રું ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ

તસ્માત્કાર્યમવજ્ઞાનં ન કદાચિદરાતિષુ ॥
કેચિદયોધ્યાં ગચ્છન્તુ ગન્ધર્વા બલદર્પિતાઃ

આનયન્તુ સ્ત્રિયઃ શીઘ્રં તત્ર ગત્વા ચ માયયા ॥
યે મુખ્યાઃ સૈનિકાસ્તસ્ય ભરતસ્ય સમત્વિષઃ

સૈનિકાનાં સ્ત્રિયસ્તેષાં કૃત્વા પ્રમુખતો રણમ્ ॥
એવં વિમનસાં તેષાં કર્તાસ્મિ કદનં મહત્

ઘાતયિષ્યામિ ભરતં હતસૈન્યમનન્તરમ્ ॥
શિબિરં ચાપરે યાન્તુ ભરતસ્ય સુવિદ્વિષઃ

નિઘ્નન્તુ યોધાન્સંસુપ્તાન્રાત્રૌ તસ્ય સહસ્રશઃ ॥
હતસૈન્યં હનિષ્યામિ તતોઽહં ભરતં રણે

રાજ્ઞો ગૃહં તથૈવાન્યે પ્રવિશન્તુ મહાબલાઃ ॥
નિઘ્નન્તુ તત્ર સંસુપ્તાન્સૈનિકાઁસ્તુ યુધાજિતઃ

હતસૈન્યં હનિષ્યામિ ભરતં સયુધાજિતમ્ ॥
અદૃશ્યૈર્માયયા ગત્વા ગન્ધર્વૈર્બલદર્પિતૈઃ

યથોક્તમેતત્કર્તવ્યં વચનં મમ સત્વરૈઃ ॥
એવમુક્તાસ્તુ ગન્ધર્વાઃ પ્રણિપત્ય મહીપતિમ્

રાજાજ્ઞાં શિરસાઽઽગૃહ્ય જગ્મુસ્ત્વરિતવિક્રમાઃ॥
દિનશેષેણ સંપ્રાપ્ય યથોદ્દિષ્ટં મહીક્ષિતા

વ્યચેષ્ટન્નિશિ રાજેન્દ્ર યથાજ્ઞપ્તં ચિકીર્ષવઃ ॥
વિસર્જયિત્વા ગન્ધર્વાઞ્શૈલૂષોઽપ્યથ સત્વરઃ

આજ્ઞાપયત સૈન્યાનિ શ્વો યુદ્ધમિતિ પાર્થિવ ॥
જગામ ચાસ્તં સવિતા કમલાનિ વિશીલયન્ ॥
છાદિતે તમસા લોકે પ્રવૃત્તા યામિની તથા

ગન્ધર્વરાજોઽપિ તદા વિજહ્રે સ્ત્રીભિઃ સહાન્તઃપુરમેત્ય સાકમ્ ॥
ગન્ધર્વપુત્રાશ્ચ તથા વિજહ્રુઃ શ્વો યુદ્ધમિત્યેવ વિવૃદ્ધદર્પાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગન્ધર્વપ્રેષણં નામ ચતુષ્પઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.255
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આજ્ઞપ્તા યે ત્વયોધ્યાયાં ગન્ધર્વાસ્તેન ભૂભુજા ॥
અયોધ્યાં તે સમાસેદુર્નિશીથે લઘુવિક્રમાઃ

માયાચ્છન્નશરીરાશ્ચ વિચેરુસ્તે મહીપતે ॥
અયોધ્યાય મહારાજ પરાઞ્ચ દદૃશુઃ શ્રિયમ્

શશાઙ્કકન્શુભ્રાણિ બહુભૌમાનિ યાદવ ॥
દદૃશુર્ગૃહમુખ્યાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

સર્વરત્નોપપન્નાનિ શયનાસનવન્તિ ચ ॥
સુવર્ણદામચિત્રાણિ મુક્તાજાલચિતાનિ ચ

પ્રજ્વલદ્ભિર્મહાદીપૈર્દીપિતાનિ સમન્તતઃ ॥
બહુમાલ્યાનિ મુખ્યાનિ દીપોદ્ગારેણ પાર્થિવ

પ્રવિષ્ટા ગૃહમુખ્યેષુ દદૃશુસ્તેષુ માનવાન્ ॥
ચન્દનાગુરુદિગ્ધાઙ્ગાન્સર્વાભરણભૂષિતાન્

ક્રીડમાનાન્સહ સ્ત્રીભિર્દિવિ દેવગણાનિવ ॥
ભરતાનુગતાનાઞ્ચ સૈનિકાનાં ગૃહેષુ ચ

સ્ત્રીણાં ભર્તૃવિહીનાનાં દદૃશુર્બલચેષ્ટિતમ્ ॥
કાચિન્ન લેભે શયને નિદ્રામુદ્ભ્રાન્તલોચના

આકુલં શયનં ચક્રે કાચિદ્ભૂયો વિવર્ત્તનૈઃ ॥
મૃણાલશયને કાચિત્કદલીપર્ણસંસ્તરે

ચન્દનં ચન્દ્રપાદેષુ મૃણાલ વલયેષુ ચ ॥
કામાગ્નિનાશાશક્તેષુ કાચિચ્ચક્રે તથા રુષમ્

અશ્રુધારા નિપતિતાઃ કામાગ્નિપરીદીપિતે ॥
અમ્બરીષે યથા નાશં કસ્યાશ્ચિદ્યાતિ વક્ષસિ

કાચિન્મુમોહ શયને વર્ણયન્તી સખીજને ॥
લબ્ધનિદ્રા તદા દૈવાત્કાન્તસમ્ભોગજં સુખમ્

તાલવૃન્તાનિલૈઃ શીતૈર્વીજ્યમાના સખીજનૈઃ ॥
દહ્યતાભ્યધિકં કાચિત્સ્વનિઃશ્વાસવિનિસ્સૃતૈઃ

સ્વપ્નેઽપિ કાન્તસંયોગકારિણ્યાં હિ સખી મમ ॥
દૈવાન્મયિ હતા નિદ્રા સાપિ કાચિદભાષત

કેયૂરસ્થાનસંપ્રાપ્તા વરાઙ્ગદવિભૂષણા ॥
કામક્ષામવપુઃ કાચિજ્જગામ સખિ શોચ્યતામ્

દત્તધ્યાનતયા કાન્તે શોચ્યમાના સખીજનૈઃ ॥
અવિજ્ઞાનાત્તથા કાચિન્નાભાષત સખીજનમ્

ચિત્રભિત્તિગતં કાન્તં કાચિચ્ચાનિમિષેક્ષણા॥
બભૂવ ચિત્રન્યસ્તેવ પશ્યન્તી વિગતક્રિયા

ઇતિ ગન્ધર્વમુખ્યાનાં પશ્યતાં રજનીમુખે ॥
નાસીત્સ્ત્રીહરણે શક્તિઃ પ્રભાવાદ્રાઘવસ્ય ચ

હિતેચ્છુરાસાં સ યદા નિવિષ્ટો દેવેશ્વરશ્ચક્રધરો નૃરૂપી ॥
તતઃ પ્રભાવો ન બભૂવ તેષાં હર્તું સ્ત્રિયશ્ચારુશશાઙ્કવક્ત્રાઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધમોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વિરહિણીવર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ