Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.206.210

1.206
// mārkaṇḍeya uvāca // //
niveśamakarodrājan gaṅgātīre sa rāghavaḥ //
bharatasya tadā cakrurgaṅgāyāṃ jalamaṇḍapān

tathaiva balamukhyānāṃ prādhānyena narādhipa //
sainikaśca janastasya prāpya tāṃ suranimnagām

sāphalyaṃ janmano mene tatyāja ca tathā klamam //
sasnau papau payaḥ kāmaṃ harṣeṇa mahatā yutaḥ

/
snāpayāñcakrire tatra turagāṃsturagapriyāḥ //
kuñjarānsnāpayamāsurmahāmātrāstathaiva ca

majjadbhirbahusāhasraiḥ kuñjarairjāhnavī nadī //
kirātaviṣayaiḥ saiva virarāja yathopalaiḥ

samutthitamahāmātrāndṛṣṭvābhyukṣaṇachadmanā //
cikrīḍurdṛtibhiḥ kecidviviśurbāhubhistathā

gaṅgāmāsādya saṃhṛṣṭā bharatasya tu sainikāḥ //
bharato'pi tathā snātaḥ kṛtadaivatapūjanaḥ

śrāddhaṃ cakre mahātejā dadau dānaṃ tathaiva ca //
dattvā tatra mahādānānājñāpayati yādava

śilpino mama kurvantu kūṭāgārānmanoramān //
rātrau dīpaniveśārthaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

ānīyantāṃ tathā nāvaḥ sainyasya taraṇāya me //
kriyantāṃ carmanāvaśca plavāśca śataśastathā

uttaraṃ pāramāsādya niveśaḥ kriyatāṃ tathā //
paraṃ pāraṃ janā yāntu udayāstamayāntare

evamājñāya bharato vijahāra yathāsukham //
prasāritakaro rājansarvatraiva divākaraḥ

yayāvadarśanaṃ tatra bharatasyaiva lajjayā //
padmapatradalāgrābhā pratīcī cābhavatkṣaṇāt

ādityestamanuprāpte sandhyārāgānurañjitā //
tatastu tamasā vyāpte na prājñāyata kiñcana

bharatājñākṛtānpūrvaṃ kūṭāgārānsadīpakān //
dhvajamālāparikṣiptāṃścikṣipurjāhnavījale

sainikaiśca tathā mukhyairbharatasya pṛthakpṛthak /
gaṅgāmbhasi parikṣiptā dīpavṛkṣāḥ sahasraśaḥ

sā dīpamālinī gaṅgā tīradyotitavigrahī //
jahāsa phenahāsena jihveva gaganapriyā

jalāntarāgatai rdīpairdīpavṛkṣairmanoharaiḥ //
tathā kallolasaṃkrāntairgaṅgā dīpteva lakṣyate

evaṃ hi krīḍatāṃ tatra gaṅgātīre tathā nṛṇām //
rātrāvevāñjasā jagmurnāvo bahuvidhā nṛpa

śaśāṅkarājahaṃsena dṛṣṭvā khasarasīṃ janāḥ //
ākramyamāṇā suṣupurniśīthe nidrayānvitāḥ

śaśāṅkodayasaṃsuptabalaṃ padmavanopamam //
nibodhayāmāsa tathā divākarakarotkaram

cakṛṣuste tadā nāvaḥ karṇadhārā yathā svakāḥ //
balaṃ ca sakalaṃ pāraṃ tārayā ñcakrire tadā

nāvastāṃ kiṅkiṇījālaiḥ patākābhiśca rājitā //
ninyurbalaṃ paraṃ pāraṃ karṇadhārasphigāhatāḥ

bhāṇḍaiḥ pūrṇāstathā kāścitkāścitpūrṇā janena ca //
turaṅgamaistathā pūrṇā gokharoṣṭraistathā parāḥ

kāścitsakuñjarā nāvo yayuḥ pāraṃ tadā param //
tathā padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ nāvaśca pūritāḥ

vimānābhāḥ pradṛśyante gaṅgāmbhasi nareśvara //
karṇadhāravaropetā daṇḍibhiḥ puruṣairvṛtāḥ

lokasantāraṇārthāya bhūyo jagmustathā parāḥ //
carmanaubhistathā kecitplavaiḥ kecitsuyantritaiḥ

jagmurādāya bhāṇḍāni dṛtibhiśca tathā kvacit //
narairdṛtisamārūḍhaiḥ kṛṣyamāṇāsturaṅgamāḥ

jagmuḥ kecitparaṃ pāraṃ bāhubhirmanujeśvara //
jagmuranye paraṃ pāraṃ saṃgṛhītāśca raśmibhiḥ //

nausthaireva paraiḥ śīghraṃ turagā nṛpabāhubhiḥ //
mahiṣīṇāṃ ca saṅghāni gavāṃ ca yadunandana

jagmurgopālakaiḥ sārdhaṃ paraṃ pāraṃ ca bāhubhiḥ //
uṣṭragardabhasaṃghāni tāryamāṇāni bāhubhiḥ

bhūyobhūyo nyavartanta tatra rāvo mahānabhūt //
tīrṇasya tāryamāṇasya narasya yadusattama

āsītkolāhalo ghorastīrayorubhayorapi //
bharato'pi mahātejāḥ snāto hutahutāśanaḥ

matsyarūpadharaṃ viṣṇuṃ paṭe sampūjya yādava //
svastivācyāṃstato viprāngobhirvastrairdhanena ca

sampūjya jāhnavīṃ devīṃ gandhamālyānulepanaiḥ //
sampūjayāmāsa tadā bhūya eva dvijottamān

gobhiraśvaistathā niṣkairvastrairgandhaistathaiva ca //
āruroha tadā nāvaṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām

kiṅkiṇījālavitatāṃ patākādhvajamālinīm //
bharate tu samārūḍhe karṇadhārasphigāhatā

jagāma sā paraṃ pāraṃ naurvimānopamā nṛpa //
samprāpya sa paraṃ pāraṃ sampūrṇakaṭakastadā //
uvāsa rājaṃstatraiva divi deveśvaro yathā

devīṃ mahādevajaṭātaṭasthāṃ śaśāṅkasaṃsargavivṛddha śītām //
uttīrya rājā bharataḥ sa caināṃ ninye kṣayaṃ śakrasamaprabhāvaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaṅgāvataraṇa varṇano nāma ṣaḍuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.207
// mārkaṇḍeya uvāca //
bharate tu samuttīrṇe gaṅgāṃ gaganamekhalām //
viveśa kaṭakaṃ tasya tamanyaḥ kauravo nṛpa

balena caturaṅgeṇa samudrābhena saṃyutaḥ //
īśvaraśca kirātānāṃ damano nāma pārthivaḥ

gandhināṃ bahusāhasrairbalairyukto vyadṛśyata //
yathārhaṃ pūjayitvā taṃ bharato dharmavatsalaḥ

āsasādārkatanayāṃ yamunāṃ pāpanāśinīm //
yamasya bhaginīṃ puṇyāṃ nīlamālāṃ manoharām

yatra kvacana nadyāṃ hi kṛtvā śrāddhannarādhipa //
akṣayaṃ phalamāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate

yatra kṛṣṇacaturdaśyāṃ snātaḥ sampūjya bhānujām //
mucyate pātakaiḥ sarvairnākalokaṃ sa gacchati

anarkābhyudite kāle māghakṛṣṇacaturdaśīm //
yasyāṃ snātastu sampūjya dharmarājaṃ tilāṃbhasā

na durgatimavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet //
yatra kvacana nadyāṃ hi māghakṛṣṇacaturdaśīm

nādeyāmbhasi sarvasminsnātaḥ pāpairvimucyate //
yamunā tu viśeṣeṇa yamasya bhaginīti sā

snātaśca yāmune toye santarpya pitṛdevatāḥ //
na durgatimavāpnoti nākalokaṃ ca gacchati

tāṃ samāsādya yamunāṃ yathā gaṅgājalaṃ tathā //
vihṛtya bharatastadvaduttatāra mahānadīm

samuttīrṇasya yamunāṃ bharatasya mahātmanaḥ //
viveśa kaṭakaṃ rājā matsyānāṃ surathastadā

gorasenaśca sālvānāṃ śibīnāṃ ca prabhadrakaḥ //
sa tairnṛpatibhiḥ sārdhaṃ kurukṣetramupāyayau

yadarthameṣā carati loke gāthā purātanī //
pāṃsavo'pi kurukṣetre vāyunā samamīritāḥ

api duṣkṛtakarmāṇo nayanti paramāṃ gatim //
samantapañcake puṇye ye mṛtā manujeśvara

te sarve nākamāsādya rājante divi devavat //
sannītiryatra rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam

tīrthasannayanādeva sannītiriti viśrutam //
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni āsamudrasarāṃsi ca

māsānte satataṃ tatra nityamāyānti yādava //
tatra śrāddhaṃ tu yaḥ kuryādrāhugraste divākare

aśvamedhaśatasyāgraṃ phalaṃ vindati mānavaḥ //
bharatastu samāsādya tatrovāsa sukhī tadā

papraccha brāhmaṇāṃstatra tīrthasannītikāraṇam //
pṛṣṭastu bharatenātha brāhmaṇastu ghaṭodaraḥ

uvāca bharataṃ tatra kathāṃ pāpapraṇāśinīm //
ghaṭodara uvāca //
śakre vṛtravadhākrānte trailokye daityasādgate

sabrahmakāḥ surāḥ sarve viṣṇuṃ śaraṇamāyayuḥ //
tānuvāca harirdevaścyavanasyātmasambhavaḥ

bhārgavo brāhmaṇaḥ śrīmāndadhīca iti viśrutaḥ //
asthibhiḥ kriyatāṃ tasya devendrasya varāyudham

praviśya devāṃstatrāhaṃ hantā vṛtramasaṃśayam //
evamuktāḥ surāḥ sarve dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ

dadṛśuśca mahābhāgaṃ dadhīcaṃ tapasāṃ nidhim //
pūjayitvā mahābhāgaṃ tamūcuḥ saṃhatāḥ surā.

tvadasthibhiḥ kariṣyāmo vajraṃ daityanibarhaṇam //
anyāni ca tathāstrāṇi surakāryārthasiddhaye

tatra tvaṃ devakāryārthaṃ saṃnyāsaṃ dvija rocaya //
evamukto dadhīcastu pratyuvāca sa tānsurān

tīrthayātrā pratijñātā sarvatīrtheṣu vai mayā //
tāṃ tu kṛtvā kariṣyāmi dehanyāsaṃ surottamāḥ

devā ūcuḥ //
śaktastvaṃ sarvatīrthānāmāhvāne dvijapuṅgava //
ihādyaiva samāyāntu sarvatīrthāni te'nagha

tejasā ca tvadīyena tathāsmākaṃ ca bhārgava //
ghaṭodara uvāca //
evamuktaḥ suraiḥ sarvaistīrthāni saritastathā

sarāṃsi ca samudrāśca tatrājagmurnarādhipa //
kāmyena mahatā rājanyogena parameṇa ca

jñātvā ca teṣāṃ sānnidhyaṃ tatra snāto dvijottamaḥ //
tarpaṇaṃ ca tathā kṛtvā surāṇāṃ pitṛbhiḥ saha

uvāca devāṃstatrasthānidaṃ vacanamarthavat //
dadhīca uvāca //
adya prabhṛti māsānte bhavadbhiḥ satataṃ surāḥ

sānnidhyamiha kartavyaṃ tīrthaiścaiva yathāgataiḥ //
ghaṭodara uvāca //
evamuktaistathetyukto devaistīrthaiśca sa tvatha

tyaktvā dehaṃ divaṃ yāto dadhīcaḥ svena tejasā //
viśvakarmā ca tasyāsthnāṃ bhāgairvajramathā karot

āyudhāni ca devānāṃ tathaiva ca pṛthakpṛthak //
tena vajreṇa mahatā vṛtraṃ hatvā mahāsuram

jaghāna daityamukhyānāṃ navatirnavatistathā //
tataḥ prabhṛti māsānte nityameva raghūdvaha

sānnidhyamiha tīrthānāṃ devatānāṃ ca kalpitam //
mārkaṇḍeya uvāca //
etacchrutvā mahātejā dattvā dānāni rāghavaḥ

yayau sainyena mahatā bharato'marakaṇṭakam //
tatra viṣṇupadaṃ prāpya pūjayitvā ca rāghavaḥ

āsasāda nadīṃ gaurīṃ puṇyāṃ pāpabhayāpahām //
viśvāmitrājñayā rakṣaḥ praviveśa purā nṛpam

kaśāhatena mārgasthaṃ śaptaṃ bhūpāla śaktinā //
saudāsaṃ sa praviṣṭastu bhakṣayāmāsa śaktinam

tataḥ putraśataṃ rājanvasiṣṭhasyaiva satvaraḥ //
hṛte putraśate dukhādvasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

viveśa nimnagāṃ gaurīṃ prāṇatyāgacikīrṣayā //
viprasya bhūpa yātasya vidrutā sā tadābhavat

tataḥ prabhṛti loke'smiñchatadruriti śabditā // śatadru
sarvapāpapraśamanī sarvakalyāṇakāriṇī

snātānāṃ ca tathā rājandaśadhenuphalapradā //
tāṃ samāsādya tatrāpi dattvā dānaṃ sa rāghavaḥ

uttīrya tāṃ yayau tatra sā cāntyā yatra nimnagā //
yasyāṃ snātvā vimucyante sarvapāpabhayairnarāḥ

yasyāṃ snānādavāpnoti daśagodānajaṃ phalam //
āṣāḍhe ca tathā kṛtvā gosahasraphalaṃ labhet

gaurītoyādvinirmukto vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ //
pāśabandhabharairyasyāṃ papāta sahasā nṛpa

vipāśaśca tathā devyā kṛtvā tīre visarjitaḥ // vipāśā
śaktiputraṃ tato dṛṣṭvā vasiṣṭho'pi parāśaram

asti santānamityuktvā maraṇādvinivartata //
sā cāntyā ca tathā loke vipāśetyabhidhīyate

vipāśāṃ ca samuttīrṇe bharate dharmavatsale //
viveśa kaṭakaṃ tasya kuṇideśo mahodayaḥ

traigarto vasudhānaśca kulūtādhipatirjayaḥ //
dāśerakastathā rājā govāśana iti śrutaḥ

irāvatīṃ śīghragamāṃ bharato'pi tadā yayau //
daśadhenuphalaṃ yatra snāta eva samaśnute

ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi vahatyekā irāvatī //
aṣṭamyāṃ tu viśeṣeṇa yatra yujyeta revatī

tatra dattvā bahuvidhaṃ dānaṃ raghukulodvahaḥ //
uttīrya tāṃ yayau śīghraṃ devikāṃ pāpanāśinīm

dṛṣṭamātraiva yā devī sarvakalmaṣanāśinī //
śarīrabahulā sā tu harasya dayitā umā

tatrāpi dattvā dānāni pūjayāmāsa śaṅkaram //
bharate cātha tatrasthe viviśuḥ pañca pārthivāḥ

pārvatīyā mahārāja padātigaṇasaṅkulāḥ //
kumāraḥ śreṇimāñchūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

madrarājoṃ'śumāṃścaiva tathaiva ca mahābalaḥ //
pūjito madrarājena śākalena narottamaḥ

trirātramuṣitaḥ śrīmāṃścandrabhāgāṃ nadīṃ yayau //
candrāṃśuśītalajalāṃ sarvapāpapraṇāśinīm

bahutīrthasamāyuktāṃ snānātsarvapradāṃ nṛṇām // /
viśeṣeṇa mahārāja māghapuṣyatrayodaśīm

bharate tāṃ samuttīrṇe viveśa kaṭakaṃ tataḥ //
etacchrutañjayaḥ śrīmānabhicāraḥ kṛtañjayaḥ

/
kāśmīrakaśca dharmātmā subāhuriti viśrutaḥ //
āsasāda sa taiḥ sārddhaṃ vitastāṃ tu mahānadīm

svargalokapradāṃ snāne sarvakalmaṣanāśinīm //
proṣṭhapādasya māsasya śuklapakṣatrayodaśīm

viśeṣeṇa mahārāja puṇyāṃ paramapāvanīm //
bharatastāṃ samuttīrya sudāmāṃ caiva nimnagām

āsasāda mahātejāḥ kaikeyānyadunandana //
balena caturaṅgeṇa yudhājitkaikayādhipaḥ

niryayau bharataṃ prāptaṃ śrutvā bharatamātulaḥ //
nāgarāśca tathā mukhyā rājagṛhanivāsinaḥ

brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyā ye ca varṇavarā janāḥ //
yānairuccāvacaiḥ sarvai nagarāttu vinirgatāḥ

vāditrānpurataḥ kṛtvā gaṇikāśca vinirgatāḥ //
pratigrahanimittaṃ tu rāghavasya mahātmanaḥ

bharato'pi mahātejāḥ sa sametya yudhājitā //
abhyadhāvata tatprītyā mātulaṃ kaikayādhipam

kaṇṭhe gṛhītvā bharataṃ mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt //
bharato'pi samādāya rājagehamupāgamat

//
same manorame deśe prabhūtayavasendhane //
śibiraṃ bharataścakre nagarasyāvidūrataḥ

pṛthakpṛthaktadā cakruḥ skandāvāraniveśanam //
manaḥpriyeṣu deśeṣu nānādeśyā narādhipāḥ

kṛtvā niveśānmanujeśvarāṇāmādiśya bhogānsakalānsa teṣām //
viveśa nāgena sa mātulasya puraṃ prahṛṣṭo raghuvaṃśacandraḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rājagṛhagamano nāma saptottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.208
mārkaṇḍeya uvāca //
tataḥ svalpaparīvāro bharato dharmavatsalaḥ //
abhyadhāya tataḥ prītyā mātulaḥ kekayādhipaḥ

kaṇṭhe gṛhītvā bharataṃ mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt //
bharato'pi samādāya rājan gṛhamupāgatam

praviveśa puraṃ hṛṣṭo mātulasya yudhājitaḥ //
patākādhvajasaṃbādhaṃ siktaṃ candanavāriṇā

dhūpenā'gurusārāṇāṃ samantādākulīkṛtam //
kṛtopahāraṃ sarvatra kusumaiḥ pañcavarṇakaiḥ

sarvapaṇyavisaṃyuktaṃ samālaṃkṛtabālakam //
khamullikhadbhiḥ prāsādaiḥ śvetameghagaṇairyutam

vinyastabalipūjañca devatāyataneṣu ca //
mahāvāditraghoṣeṇa samantātkṛtaniḥsvanam

paurairdidṛśrubhiḥ savairrākīrṇāpaṇavīthikam //
rājamārge mahārāja piṇḍīkṛtamahājanam

)
rājamārgādapākṛṣṭaśūnyasarvaniveśanam //
yoṣidvṛndasamākrānta rājamārgamahāgṛham

praviveśa puraṃ śrīmānbharato nāgadhūrgataḥ //
tasya kāmābhavapuṣaḥ praveśe bharatasya tuṃ

gṛhakāryāṇi saṃtyajya yayurnāryo gavākṣakān //
kāścidardhānuliptāṃgyaḥ kāścidekāñjitekṣaṇāḥ

keśaiḥ saṃyamitaikārdhaiḥ kāścidardhaniveśitaiḥ //
ekasmiṃścaraṇe kāścidgṛhītvā kāṣṭhapādukāḥ

tvaritāśā yayurnāryo dvitīye carmapādukāḥ //
tathā parāḥ samākṣipya pūrvākrāntagavākṣakāḥ

vrajantīṣu tathānyāsu kāścinnāryo gavākṣakāt //
vegavatyo yayuḥ śīghraṃ saṃtyaktvā carmapādukāḥ

nāryaḥ svavadanaiścakruḥ suvaktrām̐stāngavākṣakān //
ardhapraviṣṭasatkambupāṇivārijakuḍmalāḥ

dvitīyapāṇisaṃdarśasamākrāntairyayuḥ karaiḥ //
nīvībandhanaviśleṣasamākulitacetanāḥ

yayurevāparāstatra pāṇisaṃśliṣṭanīvayaḥ //
kusumaprakaraṃ kāścidūhamānāḥ śirogataiḥ

yayurevāṃśukaidīrghaistvaramāṇā gavākṣakān //
sitāsitena rāmāṇāṃ ramaṇīyena rāghavaḥ

yayau dṛṣṭinipātena rajyamāna ivāṃśumān //
sa cakarṣa tadā tāsāṃ patitairnetraraśmibhiḥ

hṛdayānnigṛhītveva gacchamānaḥ sa rāghavaḥ //
sa tu dṛgviṣaye yāsāṃ yāsāṃ tasmātparāgataḥ

na tā bubudhire kāñcitkriyāṃ citragatā iva //
bharate dūrayāte'pi niśceṣṭāḥ kāścideva tāḥ

ākṛṣṭāstā yayuḥ kṣoṇīṃ preryamāṇaiḥ sakhījanaiḥ //
pradyumnāṃśasamutpannaḥ pradyumnasamadarśanaḥ

ādāya tāsāṃ cetāṃsi yayau gajagṛhaṃ drutam //
tasminrājagṛhe rājanrāghavo rājamandiram

āsasāda mahātejāḥ kailāsamiva cāparam //
praviśya sa gṛhaṃ mukhyaṃ preṣayāmāsa bhūbhujam

pānabhojanavāsāṃsi sainikānāṃ ca yādava //
uvāsa sa sukhaṃ tatra pūjitaśca yudhājitā //
jagāma cāstaṃ savitā japāpuṣpotkaraprabhaḥ

jāmbūnade ratnasahasracitre sa rājaputraḥ śayane vicitre //
suṣvāpa rātrau bhavane vicitre nidāgharātriṃ pavane vicitre

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharatasya rājagṛhapraveśavarṇano nāmāṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.209
mārkaṇḍeya uvāca //
tasminrātryavasāne tu bhūmipānāṃ pṛthakpṛthak //
kaṭakeṣvabhyahanyanta saṃjñātūryāṇi yādava

/
bahūnāṃ balamukhyānāṃ nānāliṅgāni bhāgaśaḥ //
teṣāṃ kolāhalaḥ śabdo babhūva gaganaṅgamaḥ

viviśurbharatasyāpi tataḥ prābodhikā janāḥ//
veṇikā gāyanā mukhyā vaṃśavādyavidaśca ye

mārdaṅgikā pāṇavikāḥ śaṅkhavādanakāśca ye //
raktakaṇṭhāḥ sumadhurā ye ca maṅgalapāṭhakāḥ

sūtamāgadhamukhyāśca bandinaśca narādhipa //
tuṣṭuvurbharataṃ vīraṃ sukhasuptaṃ mahāmatim

suprabhātaṃ samuttiṣṭha prabhātā rajanī śubhā //
dikprācī raghuśārdūla vartate'ruṇarañjitā

nūnamasyāṃ hi velāyāṃ mātalistridaśādhipam //
vibodhayati rājendra sukhāya jagatāṃ vibhum

tvayi supte jagatsuptaṃ vibuddhe ca sukhānvitam //
tasmāduttiṣṭha lokānāṃ śivāya raghunandana

tvaṃ hi sarvaguṇārāmo yathā rāmo mahīpatiḥ //
guṇaiḥ śaśāṅkaraśmyābhaistvayā vai rañjitaṃ jagat

atyāścaryaṃ mahābāho yaśasā susitena te //
mukhānyarātivṛndānāṃ kriyante malināni yat

kṛpāṇadhārāpānīyaṃ dṛṣṭvā'rātigaṇastava //
tṛṣṇayaiva bhavatyāśu rañjitānilayo bhayāt

akṣobhyaścātigambhīro bhavānratnākarastathā /////
agrāhyatvātsamudreṇa na samaḥ pratibhāti naḥ

saumyaḥ kalāvām̐llakṣmīvānnayanānandakārakaḥ //
(doṣākareṇa kṣayiṇā naupamyaṃ te narādhipa)

bāhubhojyātivistīrṇā sarvāśrayavatī dṛḍhā //
naupamyaṃ yāti te samyak kṣoṇī vindhyena kampinā

yatte'sti tadavaśyaṃ tvaṃ dadāsi ripusūdana//
avidyamānā bhīrdattā bhavatārigaṇe kutaḥ

nimeṣamapi yo dṛṣṭastvayāpāṅganirīkṣaṇaiḥ //
samagradṛṣṭyā ya dṛṣṭo nityamevekṣaṇaiḥ śriyaḥ /

kṣuraparyantadhāreṇa cakreṇārigaṇasya te //
śirāṃsyapaharatyājau devadevo janārdanaḥ

kapālamālī khaṭvāṅgī śaśāṅkakṛtabhūṣaṇaḥ ///
vāmārdhadayitākāraḥ śaṅkaraḥ śaṃ karotu te

padmāsanaḥ padmajanmā sarvalokapitāmahaḥ //
ṛddhiṃ medhāṃ dhṛtiṃ lakṣmīṃ balaṃ ca vidadhātu te

nabhaścaro'mbujo devo digvadhūkarapūrakaḥ //
brahmāṇḍamaṇḍape dīpaḥ suprabhātaṃ karotu te

keśayakṣeśadeveśapreteśvaraniśācarāḥ //
sarvadevagaṇaiḥ sārdhaṃ suprabhātaṃ diśantu te

ṛṣayaḥ saritaḥ śailāḥ sāgarāśca diśo daśa //
kālasyāvayavāścaiva suprabhātaṃ diśantu te

iti śṛṇvangiraṃ puṇyāmeṣāṃ maṅgalavādinām //
mahāpuṇyāhaghoṣeṇa tatyāja śayanaṃ tadā

āyavyayaṃ sa śuśrāva lekhakairgaṇakaiḥ saha //
vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā yayau snānagṛhaṃ śubham

snānārambhaṃ tataścakre dantadhāvanapūrvakam //
utsāditaḥ kaṣāyeṇa balavadbhirnaraistadā

sukhaṃ bhadrāsanāsīnaḥ sūkṣmāmbaradharaḥ prabhuḥ //
sasnau sa vividhaistoyairnadīsāgarajaiḥ śubhaiḥ

kumbhaiḥ suvarṇamāheyaistāmrai raupyamayaistathā //
śatādhikairmahārāja sarvauṣadhi samanvitaiḥ

kṣīrapravāhasaṃyuktairmālyakaṇṭhaiḥ supūjitaiḥ //
āvarjitairmahīpāla susnātālaṅkṛtairnaraiḥ

candanasrāvasampūrṇairdvijamantrānumantritaiḥ //
babhāra vasanaṃ cāru snānatoyaughasaṅkulam

śaśāṅkamaṇḍalaṃ pūrṇaṃ tanvabhrairiva saṃvṛtam //
vādyapuṇyāhaghoṣeṇa tathā gītasvanena ca

snātvopaspṛśya vidhivatpūrvāṃ sandhyāṃ samāhitaḥ //
dadarśa vadanaṃ cāru darpaṇe cātha sarpiṣi

sa suvarṇe mahārāja daivajñenābhimantrite //
dineśaṃ tithinakṣatraṃ tataḥ śuśrāva rāghavaḥ

sāṃvatsaramukhodgīrṇaṃ kaliduḥsvapnanāśanam //
cakārābhyarcanaṃ cātha devadevasya cakriṇaḥ

gandhamālyanamaskāradhūpūdīpānnasampadā //
stavairbalipradānaiśca gītavādyasvanena ca

saṃpūjya devadeveśaṃ viveśāgnigṛhaṃ śubham //
tatrāgniṃ samupasthāya hutaṃ pūrvaṃ purodhasā

duḥsvapnanāśanaṃ karma siddhivṛddhijayapradam //
prāgeva tasya kṛtavānvidvānnṛpapurohitaḥ

(tatastvaupasame vahnau bharataḥ prītamānasaḥ //)
śrīsūktaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ juhāva prayatastadā

ājyena mantrapūtena vidhinā susamāhitaḥ //
dattvā pūrṇāhutiṃ cāgnau kṛtajapyo mahāmatiḥ

udakenārcanaṃ cakre devānāṃ pitṛbhiḥ saha //
tataḥ sa niryayau tasmādbharato vahniveśmanaḥ

niṣkramya pūjayāmāsa brāhmaṇānvasunā tadā //
gobhiraśvaiḥ suvarṇena dadhipuṣpaphalānvitaiḥ

modakaiśca tathā ratnairvastraiśca raghunandanaḥ //
pūjitānāṃ dvijendrāṇāṃ bharatena mahātmanā

puṇyāhaghoṣastridivaṃ jagāma madhurasvaraḥ //
sa pūjayitvā viprendrānpraviśya ca tathā gṛham

nityakarma ca kṛtvedaṃ candanena sugandhinā //
sūkṣmaśuklaparīdhāno varadhūpena dhūpitaḥ

ābhūṣya sarvagātrāṇāṃ bhūṣaṇāni raghūdvahaḥ //
śuklaṃ sugandhi mālyaṃ ca srajaśca vividhāstathā

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā niścakrāma sabhāgṛham //
klṛptaṃ śayyāsanaṃ tatra vararatnavibhūṣitam

mahārghatoraṇopetaṃ sottaracchadamṛddhimat //
vitānañca tathā dattaṃ tasyopari maharddhimat

āsīnamāsane tasnnibharataṃ satyasaṃgaram //
prāṃśavo baddhanistriṃśāḥ kavacottamabhūṣitāḥ

raktāmbaradharā vīrā rarakṣuḥ pṛṣṭhasaṃsthitāḥ //
tathaivobhayapārśvasthāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ

vāramukhyāḥ suveśāstamupāsāṃcakrire tadā //
bālavyajanadhāriṇyastālavṛntakarāḥ parāḥ

tāmbūlabhāṇḍadhāriṇyo nīlanīrajalocanāḥ //
kuṇḍalī baddhanistriṃśo daṇḍapāṇiḥ suveśavān

uvāca bharataṃ kṣattā bhūmivinyastajānukaḥ//
didṛkṣavaste saṃprāptā brāhmaṇāḥ saṃśayacchidaḥ

śreṇīmahattarā ye ca balamukhyāstathaiva ca //
praveśayainānityukto dvāsthānkṣattā tato'bravīta

brāhmaṇānbalamukhyāṃśca praveśayata satvaram //
āśīrbhirabhinandyainaṃ saṃpraviṣṭā dvijottamāḥ

bṛsīṣu dantapīṭheṣu viviśuśca yathāsukham //
tatastu balamukhyānāṃ namatāṃ bharataṃ tadā

kṣattā jagrāha nāmāni kaṇṭhāraktasvarānvitaḥ //
tatasteṣūpaviṣṭeṣu dvāreṣu vivṛteṣu ca

praviveśa janaḥ sarvo na nyavāryeta kaścana //
etasminneva kāle tu śuśruve tumulo dhvaniḥ

/
bharataṃ draṣṭukāmānāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām //
hrādena gajaghaṇṭānāṃ bṛṃhitena tathaiva ca

hreṣitena turaṅgāṇāṃ rathanemisvanena ca //
nāmabhiḥ kīrtyamānaiśca bandibhiḥ pṛthivīkṣitām

śaṅkhavāditraghoṣeṇa paṭahānāṃ svanena ca //
( ājagmurbharataṃ draṣṭuṃ narendrāḥ priyadarśanāḥ

toraṇādavatīryaiva vāhanebhyo mahīkṣitaḥ) //
sarve svalpaparīvārā viviśuste sabhāṃ śubhām

śiraḥkampena bharataṃ namaskṛtya niveditāḥ //
pratīhāreṇa dakṣeṇa tena cakurvarāsanam

siṃhāsanasthānnṛpatīnbharatastvanurūpayan //
girā papraccha kuśalaṃ pūjayāmāsa cāpyatha

tuṣṭuvurvandinastatra nānādeśyānnarādhipān //
nivedayantaḥ stutyante bharatāya mahātmane

stuvatāṃ bharataṃ tatra bandināṃ sa mahāsvanaḥ //
prāsādabhogasaṃruddho vipulaḥ samapadyata

kṣmāpālamaulimāṇikyamarīcivikaṭojjvalam //
bālātapāṃśucchuritaṃ babhūva ca sabhāgṛham

tataḥ sa bharataḥ śrīmānvisasarja narādhipān //
svahastadattatāmbūlānpratīhāraniveditān //

tataḥ samutthāya yayau dvitīyagṛhamuttamam //
tatra cakre tadā mantraṃ mātulena yudhājitā

purodhasā ca gārgyeṇa svena kālavidā tathā //
yudhājiduvāca //
kāle tvamīpsite prāpto gandharvāṇāṃ vadhecchayā

tatra yāvanna jānanti gandharvāste tvadāgamam //
avaskandena tānadya tāvadrātrau jahi prabho

avaskandena nidhanaṃ sukhaṃ teṣāṃ bhaviṣyati //
kālaviduvāca //
supte pramatte viśvaste tathā rājañcchramā nvite

avatīrṇe bale caiva saritaṃ vahatīṃ tathā //
rātrau jāgaraṇaśrānte chadmayuddhaṃ vidhīyate

rātrau vihāraśīlāste gandharvāḥ satataṃ prabho //
na te'vaskandamarhanti rātrau kaikeyinandana

vijayaśca divā yuddhe bharatasya pradṛśyate //
gārgya uvāca //
ādau dūtena vaktavyaṃ gandharvāṇāṃ prayojanam

yathā deśamimaṃ tyaktvā vrajadhvaṃ tuhinācalam //
gandharvāṇāṃ nivāsastu himavatyacalottame

pūrvameva kṛtastena yenedaṃ nirmitaṃ jagat //
sthānametanmanuṣyāṇāṃ tyaktumarhatha mā ciram

te ca dūtavacaḥ śrutvā sthānaṃ dadyurnarādhipa //
asaṃśayamupāruhya caitanmama mataṃ bhavet

bharata uvāca //
rāghavāḥ satyasandhāstu kūṭayuddhaṃ na śikṣitāḥ //
tasmātteṣāṃ vadhaḥ kāryaḥ suyuddhena mayā nṛpa

gārgyavākyaṃ tathā buddhyā rocate'tiśayena me//
prayātu teṣāṃ dautyena gārgya eva mahāyaśāḥ

yudhājiduvāca //
gaccha gārgya mahābhāga gandharvādhipatiṃ prati //
taṃ ca śrāvaya vākyāni tvayoktānīha yāni me

akriyāyāṃ tathā teṣāṃ śrāvayā'gryāṇi mā ciram //
asyaiva nāmnā dharmajña bharatasya mahātmanaḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
evamastvityathokto'sau yayau gārgyo mahāyaśāḥ //
rathena kāñcanāṅgena gandharvanagaraṃ prati

gate purohite gārgye bharato'pi mahāśayāḥ //
hastipṛṣṭhe rathe cāśve śastre śāstre tathaiva ca

vyāyāmaṃ ca tathā cakre niyuddhe ca yadūttama //
utsāritastathā padabhyāṃ dhāvadbhiḥ kuśalairjanaiḥ

snātaiḥ saṃpūjito viṣṇurvidhivatsāttvatottamaiḥ //
namaskṛtya tathaivāgniṃ hutaṃ suṣṭhu purodhasā

tathā bhuktavatāṃ śrutvā pūjitānāṃ dvijanmanām //
puṇyāhaghoṣaṃ vittena bhūmipāla visarjya tān

parārdhyacandanāktāṅgastanucārusitāmbaraḥ //
sarvālaṅkaraṇopetaḥ sragvī dhūpena dhūpitaḥ

āsīnastvāsane divye bubhuje svajanairyutaḥ //
mātulasya mahārghāṇi śucīni guṇavanti ca

aparīkṣitapūrvāṇi puruṣairāptakāribhiḥ //
narapakṣimṛgāṇāntu liṅgairvahnau tathaiva ca

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca lehyaṃ ca peyaṃ coṣyaṃ tathaiva ca //
pātreṣu rukmaraupyeṣu tathā maṇimayeṣu ca

bhuktvānnaṃ gītaśabdena cāptaiḥ katipayaiḥ saha //
tathopaspṛśya dharmātmā dantadhāvanapūrvakam

cakrasya śayanaṃ bheje vāmapārśvena śatruhā //
itihāsaṃ sa śuśrāva tatrasthaḥ puruṣottamaḥ

tataḥ sa śayanaṃ tyaktvā śāstrābhyāsaṃ mahāyaśāḥ //
cakāra raghuśārdūlaḥ satāṃ mārgamanuvrajan

etasminneva kāle tu saha gārgyo yudhājitā //
viveśa bharataṃ draṣṭuṃ rathareṇupariplutaḥ

sukhāsīnaśca bharataṃ vākyametattato'bravīt //
gārgya uvāca //
tato vākyāni sarvāṇi śailūṣaḥ śrāvito mayā

na tāni tasya rocante saṃgrāmastasya rocate //
bharatena samāgamya śvobhūte dvijapuṅgava

bharataṃ nāśayiṣyāmi nīhāraṃ candramā yathā //
ityuktvā sa tu māṃ rājā preṣayāmāsa satvaraḥ

āhvānadundubhistatra niṣkrānte mayi cāhataḥ //
etajjñātvā sa yuddhāya prātaḥ sajjo bhavettava

mārkaṇḍeya uvāca //
iti gārgyavacaḥ śrutvā bharato gārgyamabravīt//
gaccha śīghraṃ gṛhaṃ brahmañchrānto rathabalādhvataḥ

ahamājñāpayiṣyāmi sarvaṃ sāṃgrāmikaṃ vidhim //
etāvaduktvā vijayaṃ senādhyakṣamathā'bravīt

mamoṣṭravāhibhiḥ śīghraṃ śibireṣu mahīkṣitām //
yodhānājñāpayatvadya śvobhūtāya raṇāya vai

yuddhāvadhānikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ ca tathā tvayā //
evamājñāpya nāgānāṃ turagāṇāṃ tathaiva ca

pratyāvekṣāṃ tataḥ kṛtvā sandhyāmanvāsya paścimām //
rahogataḥ sa śuśrāva narāṇāṃ mūḍhabhāṣitam

āruroha tadā śrutvā prāsādaṃ himapāṇḍuram //
kailāsaśikharākāraṃ nirvātaṃ rajanīmukhe //

tatastu sainikaḥ kaścicchibire bharatasya tu //
talaṃ talenābhyahanatpavanārthaṃ yadṛcchayā

tatastu sainikaiḥ sarvaistalatālairmahāsvanam //
cakrire puruṣavyāghra tasminkāle divaṃ gatam

pravavau ca tadānīto vāyurmanujapuṅgava //
etasminneva kāle tu madrarājastadāṃśumān

prāsādavaramārūḍho jñātavānbharataṃ tadā //
dīpālokena lakṣmyā ca prāsādasya vivṛddhayā

/
sa jagāma tadā rājā prahasansainikaṃ janam //
bharatasya pradāsyāmi yuktyaiva baladarśanam

tṛṇamuṣṭimupādīpya sarvo'pi kaṭake janaḥ //
pāṇāvādāya muditaḥ kṣveḍāśabdaṃ karotu vai

pārthivenaivamukte tu kaṭake tasya dhīmataḥ //
solkāhasto janaḥ sarvaḥ kṣaṇena samapadyata //

śibiraṃ madrarājñastu dvitīyamiva cāmbaram //
babhūva tārakācitramulkāhastaistadā naraiḥ

tadbalaughamaparyantaṃ solkāhastairjanairvṛtam //
dṛṣṭvā jagāma dharmātmā parāṃ prītiṃ raghūdvahaḥ

kṣveḍāḥ kilakilāścaiva śrutvā harṣamupāgataḥ //
tasminpraśānte jvalane mandībhūte ca nisvane

abhyahanyanta bhūpānāṃ śibireṣu pṛthakpṛthak //
saṃjñātūryāṇi ramyāṇi nānāliṅgāni cāpyatha

subahūni mahārāja tena kolāhalaṃ mahat //
babhūva prītijananaṃ bharatasya mahātmanaḥ

mantrayitvā tataḥ śrīmānkṣaṇamātraṃ yudhājitā//
tenaiva saha bhuktvā ca suṣvāpa śayanottame //
madhureṇa sugītena vīṇāveṇuraveṇa ca

himāvadāte varamālyacitre vitānakādhovihite manojñe //
suṣvāpa rātriṃ sa mahānubhāvo bhogīndrabhoge madhujidyathaiva

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yuddhaprasaṅgavarṇanonāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.210
// mārkaṇḍeya uvāca //
āhvānadundubhiṃ śrutvā śailūṣatanayāstataḥ //
āseduḥ pārthivaṃ sarve śailūṣaṃ taṃ samāgatāḥ

namuciḥ kāmapālaśca gaveṣaṇasudarśanau //
vīrabāhuḥ subāhuśca vāyuvegasuvarcasau

nikumbhaḥ kumbhanāmā ca balāko balakastathā //
harikeśo mahojāśca sūryaraśmiprabhaṅkaraḥ

vṛndārako jyautiṣiko dṛḍhasyuraparājitaḥ //
kumudaḥ kumudāpīḍo vasunāthaḥ sulocanaḥ

candrāpīḍo gadī maulī kinnaro'jagaro ruhaḥ //
kesarī varavāṇaśca bhānurāgāvaho rayiḥ

ekalavyo viśālaśca kalaviṅkaḥ kalāpriyaḥ //
bhīmanādo mahānādo vāsukiḥ panaso gadaḥ

candravarmā mahāvarmā vasuṣeṇo'grajārakaḥ //
ete cānye ca gandharvāḥ śailūṣasya sutāḥ prabhoḥ

divyamālyāmbaradharā divyacandanabhūṣitāḥ //
āsaneṣu mahārheṣu sabhāyāṃ viviśustadā

śailūṣasya sutairguptā sabhā sā ratnacitritā //
rarāja tārakā citrā niśeva nṛpa śāradī

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ śailūṣastānathābravīt //
gārgyasya vacanaṃ sarvamanumānaṃ tathā svakam

te'bhiyogaṃ tadā śrutvā mānuṣānmanujeśvara //
cakrurnānāvidhāśceṣṭā manyunā krodhacetasaḥ

gandharvarājaputrāste krodhādaśrupravarṣiṇaḥ //
rejuryugāntameghābhā acirābhāsadṛgdṛśā

babhāra namucirvaktraṃ krodharāgānurañjitam //
diksaumyeva diśādāhaṃ mahāsaṃgrāmasūcakam

kāmapālalalāṭasthā triśikhā bhrukuṭī babhau //
tribhiḥ prapātairgaṅgeva nipatantī himācalam

kṛṣṇe sa śuklaparyante krodharāgānurañjite//
kumudāpīḍanetre tu sandhyā tāmre babhūvatuḥ

krodhākrāntena vapuṣā kumudaḥ kumudaprabhaḥ //
raktotpalanibhākāraḥ kṣaṇena samapadyata

candrāpīḍamukhaṃ cāru krodhadhūmrānukāritam //
babhāra rūpaṃ tanvabhrasaṃbhṛtasya niśābhṛtaḥ

krodhaniśvāsadhūmena bhānorvaktramathāvṛtam //
babhūva bhānoḥ sadṛśamuparāge yadūttama

karaniṣpeṣasaṃjātadhūmadhūmramukhāṅgakaḥ //
anvarthanāmatāmāpa tasminkāle sudarśanaḥ

gaveṣaṇapravegena vahnigarbhojjvalātmanā //
tārābhivarṣaṇenaiva sūcito bhūpatikṣayaḥ

vīrabāhubhujāghātaratnaniṣpeṣareṇunā //
vijṛmbhitamathāsthāne krodheneva vapuṣmatā

subāhubāhuniṣpeṣo babhūvāśaninisvanaḥ //
nirghāta iva gambhīro rājñāṃ nidhanasūcakaḥ

vāyuvegamahāvegacaraṇollikhitā kṣitiḥ //
vidadre pṛthivīpāla vināśabhayaśaṃsinī

āyāsajātasaṃsvedapulakodgamabhūṣitam //
suvarcā dhārayāmāsa lalāṭataṭapaṭṭakam

prasvinnagātrasaṃkrāntakāñcanastambhapiṅgalaḥ //
babhūva kumbhanābhastu krodho vigrahavāniva

suviniḥsṛtaromāgnijvālākesaramālinā //
nṛsiṃhavapuṣaścakre raviṇānukṛtirhareḥ

prasvitragātrasaṃkrāntasarvagandharvamaṇḍalaḥ //
viśvarūpadharaṃ maulaḥ prajahāsa janārdanam

gandharvarājaputrāste manyunā hṛtacetasaḥ //
tadā babhūvurbhūpāla sarva eva viśeṣataḥ

itthaṃ sutānāṃ prasamīkṣya kopaṃ saṃsmṛtya vākyāni purohitasya //
jagāma manyuṃ sutarāṃ sa rājā sandaṣṭadantacchadabhīmavaktraḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvasabhākṣobhavarṇano nāma daśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ