વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.206.210

1.206
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
નિવેશમકરોદ્રાજન્ ગઙ્ગાતીરે સ રાઘવઃ ॥
ભરતસ્ય તદા ચક્રુર્ગઙ્ગાયાં જલમણ્ડપાન્

તથૈવ બલમુખ્યાનાં પ્રાધાન્યેન નરાધિપ ॥
સૈનિકશ્ચ જનસ્તસ્ય પ્રાપ્ય તાં સુરનિમ્નગામ્

સાફલ્યં જન્મનો મેને તત્યાજ ચ તથા ક્લમમ્ ॥
સસ્નૌ પપૌ પયઃ કામં હર્ષેણ મહતા યુતઃ

।
સ્નાપયાઞ્ચક્રિરે તત્ર તુરગાંસ્તુરગપ્રિયાઃ ॥
કુઞ્જરાન્સ્નાપયમાસુર્મહામાત્રાસ્તથૈવ ચ

મજ્જદ્ભિર્બહુસાહસ્રૈઃ કુઞ્જરૈર્જાહ્નવી નદી ॥
કિરાતવિષયૈઃ સૈવ વિરરાજ યથોપલૈઃ

સમુત્થિતમહામાત્રાન્દૃષ્ટ્વાભ્યુક્ષણછદ્મના ॥
ચિક્રીડુર્દૃતિભિઃ કેચિદ્વિવિશુર્બાહુભિસ્તથા

ગઙ્ગામાસાદ્ય સંહૃષ્ટા ભરતસ્ય તુ સૈનિકાઃ ॥
ભરતોઽપિ તથા સ્નાતઃ કૃતદૈવતપૂજનઃ

શ્રાદ્ધં ચક્રે મહાતેજા દદૌ દાનં તથૈવ ચ ॥
દત્ત્વા તત્ર મહાદાનાનાજ્ઞાપયતિ યાદવ

શિલ્પિનો મમ કુર્વન્તુ કૂટાગારાન્મનોરમાન્ ॥
રાત્રૌ દીપનિવેશાર્થં શતશોઽથ સહસ્રશઃ

આનીયન્તાં તથા નાવઃ સૈન્યસ્ય તરણાય મે ॥
ક્રિયન્તાં ચર્મનાવશ્ચ પ્લવાશ્ચ શતશસ્તથા

ઉત્તરં પારમાસાદ્ય નિવેશઃ ક્રિયતાં તથા ॥
પરં પારં જના યાન્તુ ઉદયાસ્તમયાન્તરે

એવમાજ્ઞાય ભરતો વિજહાર યથાસુખમ્ ॥
પ્રસારિતકરો રાજન્સર્વત્રૈવ દિવાકરઃ

યયાવદર્શનં તત્ર ભરતસ્યૈવ લજ્જયા ॥
પદ્મપત્રદલાગ્રાભા પ્રતીચી ચાભવત્ક્ષણાત્

આદિત્યેસ્તમનુપ્રાપ્તે સન્ધ્યારાગાનુરઞ્જિતા ॥
તતસ્તુ તમસા વ્યાપ્તે ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન

ભરતાજ્ઞાકૃતાન્પૂર્વં કૂટાગારાન્સદીપકાન્ ॥
ધ્વજમાલાપરિક્ષિપ્તાંશ્ચિક્ષિપુર્જાહ્નવીજલે

સૈનિકૈશ્ચ તથા મુખ્યૈર્ભરતસ્ય પૃથક્પૃથક્ ।
ગઙ્ગામ્ભસિ પરિક્ષિપ્તા દીપવૃક્ષાઃ સહસ્રશઃ

સા દીપમાલિની ગઙ્ગા તીરદ્યોતિતવિગ્રહી ॥
જહાસ ફેનહાસેન જિહ્વેવ ગગનપ્રિયા

જલાન્તરાગતૈ ર્દીપૈર્દીપવૃક્ષૈર્મનોહરૈઃ ॥
તથા કલ્લોલસંક્રાન્તૈર્ગઙ્ગા દીપ્તેવ લક્ષ્યતે

એવં હિ ક્રીડતાં તત્ર ગઙ્ગાતીરે તથા નૃણામ્ ॥
રાત્રાવેવાઞ્જસા જગ્મુર્નાવો બહુવિધા નૃપ

શશાઙ્કરાજહંસેન દૃષ્ટ્વા ખસરસીં જનાઃ ॥
આક્રમ્યમાણા સુષુપુર્નિશીથે નિદ્રયાન્વિતાઃ

શશાઙ્કોદયસંસુપ્તબલં પદ્મવનોપમમ્ ॥
નિબોધયામાસ તથા દિવાકરકરોત્કરમ્

ચકૃષુસ્તે તદા નાવઃ કર્ણધારા યથા સ્વકાઃ ॥
બલં ચ સકલં પારં તારયા ઞ્ચક્રિરે તદા

નાવસ્તાં કિઙ્કિણીજાલૈઃ પતાકાભિશ્ચ રાજિતા ॥
નિન્યુર્બલં પરં પારં કર્ણધારસ્ફિગાહતાઃ

ભાણ્ડૈઃ પૂર્ણાસ્તથા કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્પૂર્ણા જનેન ચ ॥
તુરઙ્ગમૈસ્તથા પૂર્ણા ગોખરોષ્ટ્રૈસ્તથા પરાઃ

કાશ્ચિત્સકુઞ્જરા નાવો યયુઃ પારં તદા પરમ્ ॥
તથા પદ્મદલાક્ષીણાં સ્ત્રીણાં નાવશ્ચ પૂરિતાઃ

વિમાનાભાઃ પ્રદૃશ્યન્તે ગઙ્ગામ્ભસિ નરેશ્વર ॥
કર્ણધારવરોપેતા દણ્ડિભિઃ પુરુષૈર્વૃતાઃ

લોકસન્તારણાર્થાય ભૂયો જગ્મુસ્તથા પરાઃ ॥
ચર્મનૌભિસ્તથા કેચિત્પ્લવૈઃ કેચિત્સુયન્ત્રિતૈઃ

જગ્મુરાદાય ભાણ્ડાનિ દૃતિભિશ્ચ તથા ક્વચિત્ ॥
નરૈર્દૃતિસમારૂઢૈઃ કૃષ્યમાણાસ્તુરઙ્ગમાઃ

જગ્મુઃ કેચિત્પરં પારં બાહુભિર્મનુજેશ્વર ॥
જગ્મુરન્યે પરં પારં સંગૃહીતાશ્ચ રશ્મિભિઃ ॥

નૌસ્થૈરેવ પરૈઃ શીઘ્રં તુરગા નૃપબાહુભિઃ ॥
મહિષીણાં ચ સઙ્ઘાનિ ગવાં ચ યદુનન્દન

જગ્મુર્ગોપાલકૈઃ સાર્ધં પરં પારં ચ બાહુભિઃ ॥
ઉષ્ટ્રગર્દભસંઘાનિ તાર્યમાણાનિ બાહુભિઃ

ભૂયોભૂયો ન્યવર્તન્ત તત્ર રાવો મહાનભૂત્ ॥
તીર્ણસ્ય તાર્યમાણસ્ય નરસ્ય યદુસત્તમ

આસીત્કોલાહલો ઘોરસ્તીરયોરુભયોરપિ ॥
ભરતોઽપિ મહાતેજાઃ સ્નાતો હુતહુતાશનઃ

મત્સ્યરૂપધરં વિષ્ણું પટે સમ્પૂજ્ય યાદવ ॥
સ્વસ્તિવાચ્યાંસ્તતો વિપ્રાન્ગોભિર્વસ્ત્રૈર્ધનેન ચ

સમ્પૂજ્ય જાહ્નવીં દેવીં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
સમ્પૂજયામાસ તદા ભૂય એવ દ્વિજોત્તમાન્

ગોભિરશ્વૈસ્તથા નિષ્કૈર્વસ્ત્રૈર્ગન્ધૈસ્તથૈવ ચ ॥
આરુરોહ તદા નાવં પાણ્ડુકમ્બલસંવૃતામ્

કિઙ્કિણીજાલવિતતાં પતાકાધ્વજમાલિનીમ્ ॥
ભરતે તુ સમારૂઢે કર્ણધારસ્ફિગાહતા

જગામ સા પરં પારં નૌર્વિમાનોપમા નૃપ ॥
સમ્પ્રાપ્ય સ પરં પારં સમ્પૂર્ણકટકસ્તદા ॥
ઉવાસ રાજંસ્તત્રૈવ દિવિ દેવેશ્વરો યથા

દેવીં મહાદેવજટાતટસ્થાં શશાઙ્કસંસર્ગવિવૃદ્ધ શીતામ્ ॥
ઉત્તીર્ય રાજા ભરતઃ સ ચૈનાં નિન્યે ક્ષયં શક્રસમપ્રભાવઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગઙ્ગાવતરણ વર્ણનો નામ ષડુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.207
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ભરતે તુ સમુત્તીર્ણે ગઙ્ગાં ગગનમેખલામ્ ॥
વિવેશ કટકં તસ્ય તમન્યઃ કૌરવો નૃપ

બલેન ચતુરઙ્ગેણ સમુદ્રાભેન સંયુતઃ ॥
ઈશ્વરશ્ચ કિરાતાનાં દમનો નામ પાર્થિવઃ

ગન્ધિનાં બહુસાહસ્રૈર્બલૈર્યુક્તો વ્યદૃશ્યત ॥
યથાર્હં પૂજયિત્વા તં ભરતો ધર્મવત્સલઃ

આસસાદાર્કતનયાં યમુનાં પાપનાશિનીમ્ ॥
યમસ્ય ભગિનીં પુણ્યાં નીલમાલાં મનોહરામ્

યત્ર ક્વચન નદ્યાં હિ કૃત્વા શ્રાદ્ધન્નરાધિપ ॥
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ નાકપૃષ્ઠે ચ મોદતે

યત્ર કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં સ્નાતઃ સમ્પૂજ્ય ભાનુજામ્ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈર્નાકલોકં સ ગચ્છતિ

અનર્કાભ્યુદિતે કાલે માઘકૃષ્ણચતુર્દશીમ્ ॥
યસ્યાં સ્નાતસ્તુ સમ્પૂજ્ય ધર્મરાજં તિલાંભસા

ન દુર્ગતિમવાપ્નોતિ કુલં ચૈવ સમુદ્ધરેત્ ॥
યત્ર ક્વચન નદ્યાં હિ માઘકૃષ્ણચતુર્દશીમ્

નાદેયામ્ભસિ સર્વસ્મિન્સ્નાતઃ પાપૈર્વિમુચ્યતે ॥
યમુના તુ વિશેષેણ યમસ્ય ભગિનીતિ સા

સ્નાતશ્ચ યામુને તોયે સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥
ન દુર્ગતિમવાપ્નોતિ નાકલોકં ચ ગચ્છતિ

તાં સમાસાદ્ય યમુનાં યથા ગઙ્ગાજલં તથા ॥
વિહૃત્ય ભરતસ્તદ્વદુત્તતાર મહાનદીમ્

સમુત્તીર્ણસ્ય યમુનાં ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વિવેશ કટકં રાજા મત્સ્યાનાં સુરથસ્તદા

ગોરસેનશ્ચ સાલ્વાનાં શિબીનાં ચ પ્રભદ્રકઃ ॥
સ તૈર્નૃપતિભિઃ સાર્ધં કુરુક્ષેત્રમુપાયયૌ

યદર્થમેષા ચરતિ લોકે ગાથા પુરાતની ॥
પાંસવોઽપિ કુરુક્ષેત્રે વાયુના સમમીરિતાઃ

અપિ દુષ્કૃતકર્માણો નયન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥
સમન્તપઞ્ચકે પુણ્યે યે મૃતા મનુજેશ્વર

તે સર્વે નાકમાસાદ્ય રાજન્તે દિવિ દેવવત્ ॥
સન્નીતિર્યત્ર રાજેન્દ્ર તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

તીર્થસન્નયનાદેવ સન્નીતિરિતિ વિશ્રુતમ્ ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ આસમુદ્રસરાંસિ ચ

માસાન્તે સતતં તત્ર નિત્યમાયાન્તિ યાદવ ॥
તત્ર શ્રાદ્ધં તુ યઃ કુર્યાદ્રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

અશ્વમેધશતસ્યાગ્રં ફલં વિન્દતિ માનવઃ ॥
ભરતસ્તુ સમાસાદ્ય તત્રોવાસ સુખી તદા

પપ્રચ્છ બ્રાહ્મણાંસ્તત્ર તીર્થસન્નીતિકારણમ્ ॥
પૃષ્ટસ્તુ ભરતેનાથ બ્રાહ્મણસ્તુ ઘટોદરઃ

ઉવાચ ભરતં તત્ર કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
ઘટોદર ઉવાચ ॥
શક્રે વૃત્રવધાક્રાન્તે ત્રૈલોક્યે દૈત્યસાદ્ગતે

સબ્રહ્મકાઃ સુરાઃ સર્વે વિષ્ણું શરણમાયયુઃ ॥
તાનુવાચ હરિર્દેવશ્ચ્યવનસ્યાત્મસમ્ભવઃ

ભાર્ગવો બ્રાહ્મણઃ શ્રીમાન્દધીચ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
અસ્થિભિઃ ક્રિયતાં તસ્ય દેવેન્દ્રસ્ય વરાયુધમ્

પ્રવિશ્ય દેવાંસ્તત્રાહં હન્તા વૃત્રમસંશયમ્ ॥
એવમુક્તાઃ સુરાઃ સર્વે દધીચસ્યાશ્રમં યયુઃ

દદૃશુશ્ચ મહાભાગં દધીચં તપસાં નિધિમ્ ॥
પૂજયિત્વા મહાભાગં તમૂચુઃ સંહતાઃ સુરા.

ત્વદસ્થિભિઃ કરિષ્યામો વજ્રં દૈત્યનિબર્હણમ્ ॥
અન્યાનિ ચ તથાસ્ત્રાણિ સુરકાર્યાર્થસિદ્ધયે

તત્ર ત્વં દેવકાર્યાર્થં સંન્યાસં દ્વિજ રોચય ॥
એવમુક્તો દધીચસ્તુ પ્રત્યુવાચ સ તાન્સુરાન્

તીર્થયાત્રા પ્રતિજ્ઞાતા સર્વતીર્થેષુ વૈ મયા ॥
તાં તુ કૃત્વા કરિષ્યામિ દેહન્યાસં સુરોત્તમાઃ

દેવા ઊચુઃ ॥
શક્તસ્ત્વં સર્વતીર્થાનામાહ્વાને દ્વિજપુઙ્ગવ ॥
ઇહાદ્યૈવ સમાયાન્તુ સર્વતીર્થાનિ તેઽનઘ

તેજસા ચ ત્વદીયેન તથાસ્માકં ચ ભાર્ગવ ॥
ઘટોદર ઉવાચ ॥
એવમુક્તઃ સુરૈઃ સર્વૈસ્તીર્થાનિ સરિતસ્તથા

સરાંસિ ચ સમુદ્રાશ્ચ તત્રાજગ્મુર્નરાધિપ ॥
કામ્યેન મહતા રાજન્યોગેન પરમેણ ચ

જ્ઞાત્વા ચ તેષાં સાન્નિધ્યં તત્ર સ્નાતો દ્વિજોત્તમઃ ॥
તર્પણં ચ તથા કૃત્વા સુરાણાં પિતૃભિઃ સહ

ઉવાચ દેવાંસ્તત્રસ્થાનિદં વચનમર્થવત્ ॥
દધીચ ઉવાચ ॥
અદ્ય પ્રભૃતિ માસાન્તે ભવદ્ભિઃ સતતં સુરાઃ

સાન્નિધ્યમિહ કર્તવ્યં તીર્થૈશ્ચૈવ યથાગતૈઃ ॥
ઘટોદર ઉવાચ ॥
એવમુક્તૈસ્તથેત્યુક્તો દેવૈસ્તીર્થૈશ્ચ સ ત્વથ

ત્યક્ત્વા દેહં દિવં યાતો દધીચઃ સ્વેન તેજસા ॥
વિશ્વકર્મા ચ તસ્યાસ્થ્નાં ભાગૈર્વજ્રમથા કરોત્

આયુધાનિ ચ દેવાનાં તથૈવ ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
તેન વજ્રેણ મહતા વૃત્રં હત્વા મહાસુરમ્

જઘાન દૈત્યમુખ્યાનાં નવતિર્નવતિસ્તથા ॥
તતઃ પ્રભૃતિ માસાન્તે નિત્યમેવ રઘૂદ્વહ

સાન્નિધ્યમિહ તીર્થાનાં દેવતાનાં ચ કલ્પિતમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા મહાતેજા દત્ત્વા દાનાનિ રાઘવઃ

યયૌ સૈન્યેન મહતા ભરતોઽમરકણ્ટકમ્ ॥
તત્ર વિષ્ણુપદં પ્રાપ્ય પૂજયિત્વા ચ રાઘવઃ

આસસાદ નદીં ગૌરીં પુણ્યાં પાપભયાપહામ્ ॥
વિશ્વામિત્રાજ્ઞયા રક્ષઃ પ્રવિવેશ પુરા નૃપમ્

કશાહતેન માર્ગસ્થં શપ્તં ભૂપાલ શક્તિના ॥
સૌદાસં સ પ્રવિષ્ટસ્તુ ભક્ષયામાસ શક્તિનમ્

તતઃ પુત્રશતં રાજન્વસિષ્ઠસ્યૈવ સત્વરઃ ॥
હૃતે પુત્રશતે દુખાદ્વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

વિવેશ નિમ્નગાં ગૌરીં પ્રાણત્યાગચિકીર્ષયા ॥
વિપ્રસ્ય ભૂપ યાતસ્ય વિદ્રુતા સા તદાભવત્

તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિઞ્છતદ્રુરિતિ શબ્દિતા ॥ શતદ્રુ
સર્વપાપપ્રશમની સર્વકલ્યાણકારિણી

સ્નાતાનાં ચ તથા રાજન્દશધેનુફલપ્રદા ॥
તાં સમાસાદ્ય તત્રાપિ દત્ત્વા દાનં સ રાઘવઃ

ઉત્તીર્ય તાં યયૌ તત્ર સા ચાન્ત્યા યત્ર નિમ્નગા ॥
યસ્યાં સ્નાત્વા વિમુચ્યન્તે સર્વપાપભયૈર્નરાઃ

યસ્યાં સ્નાનાદવાપ્નોતિ દશગોદાનજં ફલમ્ ॥
આષાઢે ચ તથા કૃત્વા ગોસહસ્રફલં લભેત્

ગૌરીતોયાદ્વિનિર્મુક્તો વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ॥
પાશબન્ધભરૈર્યસ્યાં પપાત સહસા નૃપ

વિપાશશ્ચ તથા દેવ્યા કૃત્વા તીરે વિસર્જિતઃ ॥ વિપાશા
શક્તિપુત્રં તતો દૃષ્ટ્વા વસિષ્ઠોઽપિ પરાશરમ્

અસ્તિ સન્તાનમિત્યુક્ત્વા મરણાદ્વિનિવર્તત ॥
સા ચાન્ત્યા ચ તથા લોકે વિપાશેત્યભિધીયતે

વિપાશાં ચ સમુત્તીર્ણે ભરતે ધર્મવત્સલે ॥
વિવેશ કટકં તસ્ય કુણિદેશો મહોદયઃ

ત્રૈગર્તો વસુધાનશ્ચ કુલૂતાધિપતિર્જયઃ ॥
દાશેરકસ્તથા રાજા ગોવાશન ઇતિ શ્રુતઃ

ઇરાવતીં શીઘ્રગમાં ભરતોઽપિ તદા યયૌ ॥
દશધેનુફલં યત્ર સ્નાત એવ સમશ્નુતે

ષષ્ટિતીર્થસહસ્રાણિ વહત્યેકા ઇરાવતી ॥
અષ્ટમ્યાં તુ વિશેષેણ યત્ર યુજ્યેત રેવતી

તત્ર દત્ત્વા બહુવિધં દાનં રઘુકુલોદ્વહઃ ॥
ઉત્તીર્ય તાં યયૌ શીઘ્રં દેવિકાં પાપનાશિનીમ્

દૃષ્ટમાત્રૈવ યા દેવી સર્વકલ્મષનાશિની ॥
શરીરબહુલા સા તુ હરસ્ય દયિતા ઉમા

તત્રાપિ દત્ત્વા દાનાનિ પૂજયામાસ શઙ્કરમ્ ॥
ભરતે ચાથ તત્રસ્થે વિવિશુઃ પઞ્ચ પાર્થિવાઃ

પાર્વતીયા મહારાજ પદાતિગણસઙ્કુલાઃ ॥
કુમારઃ શ્રેણિમાઞ્છૂરો બલબન્ધુઃ સુયોધનઃ

મદ્રરાજોંઽશુમાંશ્ચૈવ તથૈવ ચ મહાબલઃ ॥
પૂજિતો મદ્રરાજેન શાકલેન નરોત્તમઃ

ત્રિરાત્રમુષિતઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રભાગાં નદીં યયૌ ॥
ચન્દ્રાંશુશીતલજલાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્

બહુતીર્થસમાયુક્તાં સ્નાનાત્સર્વપ્રદાં નૃણામ્ ॥ ।
વિશેષેણ મહારાજ માઘપુષ્યત્રયોદશીમ્

ભરતે તાં સમુત્તીર્ણે વિવેશ કટકં તતઃ ॥
એતચ્છ્રુતઞ્જયઃ શ્રીમાનભિચારઃ કૃતઞ્જયઃ

।
કાશ્મીરકશ્ચ ધર્માત્મા સુબાહુરિતિ વિશ્રુતઃ ॥
આસસાદ સ તૈઃ સાર્દ્ધં વિતસ્તાં તુ મહાનદીમ્

સ્વર્ગલોકપ્રદાં સ્નાને સર્વકલ્મષનાશિનીમ્ ॥
પ્રોષ્ઠપાદસ્ય માસસ્ય શુક્લપક્ષત્રયોદશીમ્

વિશેષેણ મહારાજ પુણ્યાં પરમપાવનીમ્ ॥
ભરતસ્તાં સમુત્તીર્ય સુદામાં ચૈવ નિમ્નગામ્

આસસાદ મહાતેજાઃ કૈકેયાન્યદુનન્દન ॥
બલેન ચતુરઙ્ગેણ યુધાજિત્કૈકયાધિપઃ

નિર્યયૌ ભરતં પ્રાપ્તં શ્રુત્વા ભરતમાતુલઃ ॥
નાગરાશ્ચ તથા મુખ્યા રાજગૃહનિવાસિનઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયા વૈશ્યા યે ચ વર્ણવરા જનાઃ ॥
યાનૈરુચ્ચાવચૈઃ સર્વૈ નગરાત્તુ વિનિર્ગતાઃ

વાદિત્રાન્પુરતઃ કૃત્વા ગણિકાશ્ચ વિનિર્ગતાઃ ॥
પ્રતિગ્રહનિમિત્તં તુ રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ

ભરતોઽપિ મહાતેજાઃ સ સમેત્ય યુધાજિતા ॥
અભ્યધાવત તત્પ્રીત્યા માતુલં કૈકયાધિપમ્

કણ્ઠે ગૃહીત્વા ભરતં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય ચાસકૃત્ ॥
ભરતોઽપિ સમાદાય રાજગેહમુપાગમત્

॥
સમે મનોરમે દેશે પ્રભૂતયવસેન્ધને ॥
શિબિરં ભરતશ્ચક્રે નગરસ્યાવિદૂરતઃ

પૃથક્પૃથક્તદા ચક્રુઃ સ્કન્દાવારનિવેશનમ્ ॥
મનઃપ્રિયેષુ દેશેષુ નાનાદેશ્યા નરાધિપાઃ

કૃત્વા નિવેશાન્મનુજેશ્વરાણામાદિશ્ય ભોગાન્સકલાન્સ તેષામ્ ॥
વિવેશ નાગેન સ માતુલસ્ય પુરં પ્રહૃષ્ટો રઘુવંશચન્દ્રઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રાજગૃહગમનો નામ સપ્તોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.208
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતઃ સ્વલ્પપરીવારો ભરતો ધર્મવત્સલઃ ॥
અભ્યધાય તતઃ પ્રીત્યા માતુલઃ કેકયાધિપઃ

કણ્ઠે ગૃહીત્વા ભરતં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય ચાસકૃત્ ॥
ભરતોઽપિ સમાદાય રાજન્ ગૃહમુપાગતમ્

પ્રવિવેશ પુરં હૃષ્ટો માતુલસ્ય યુધાજિતઃ ॥
પતાકાધ્વજસંબાધં સિક્તં ચન્દનવારિણા

ધૂપેનાઽગુરુસારાણાં સમન્તાદાકુલીકૃતમ્ ॥
કૃતોપહારં સર્વત્ર કુસુમૈઃ પઞ્ચવર્ણકૈઃ

સર્વપણ્યવિસંયુક્તં સમાલંકૃતબાલકમ્ ॥
ખમુલ્લિખદ્ભિઃ પ્રાસાદૈઃ શ્વેતમેઘગણૈર્યુતમ્

વિન્યસ્તબલિપૂજઞ્ચ દેવતાયતનેષુ ચ ॥
મહાવાદિત્રઘોષેણ સમન્તાત્કૃતનિઃસ્વનમ્

પૌરૈર્દિદૃશ્રુભિઃ સવૈર્રાકીર્ણાપણવીથિકમ્ ॥
રાજમાર્ગે મહારાજ પિણ્ડીકૃતમહાજનમ્

)
રાજમાર્ગાદપાકૃષ્ટશૂન્યસર્વનિવેશનમ્ ॥
યોષિદ્વૃન્દસમાક્રાન્ત રાજમાર્ગમહાગૃહમ્

પ્રવિવેશ પુરં શ્રીમાન્ભરતો નાગધૂર્ગતઃ ॥
તસ્ય કામાભવપુષઃ પ્રવેશે ભરતસ્ય તું

ગૃહકાર્યાણિ સંત્યજ્ય યયુર્નાર્યો ગવાક્ષકાન્ ॥
કાશ્ચિદર્ધાનુલિપ્તાંગ્યઃ કાશ્ચિદેકાઞ્જિતેક્ષણાઃ

કેશૈઃ સંયમિતૈકાર્ધૈઃ કાશ્ચિદર્ધનિવેશિતૈઃ ॥
એકસ્મિંશ્ચરણે કાશ્ચિદ્ગૃહીત્વા કાષ્ઠપાદુકાઃ

ત્વરિતાશા યયુર્નાર્યો દ્વિતીયે ચર્મપાદુકાઃ ॥
તથા પરાઃ સમાક્ષિપ્ય પૂર્વાક્રાન્તગવાક્ષકાઃ

વ્રજન્તીષુ તથાન્યાસુ કાશ્ચિન્નાર્યો ગવાક્ષકાત્ ॥
વેગવત્યો યયુઃ શીઘ્રં સંત્યક્ત્વા ચર્મપાદુકાઃ

નાર્યઃ સ્વવદનૈશ્ચક્રુઃ સુવક્ત્રાઁસ્તાન્ગવાક્ષકાન્ ॥
અર્ધપ્રવિષ્ટસત્કમ્બુપાણિવારિજકુડ્મલાઃ

દ્વિતીયપાણિસંદર્શસમાક્રાન્તૈર્યયુઃ કરૈઃ ॥
નીવીબન્ધનવિશ્લેષસમાકુલિતચેતનાઃ

યયુરેવાપરાસ્તત્ર પાણિસંશ્લિષ્ટનીવયઃ ॥
કુસુમપ્રકરં કાશ્ચિદૂહમાનાઃ શિરોગતૈઃ

યયુરેવાંશુકૈદીર્ઘૈસ્ત્વરમાણા ગવાક્ષકાન્ ॥
સિતાસિતેન રામાણાં રમણીયેન રાઘવઃ

યયૌ દૃષ્ટિનિપાતેન રજ્યમાન ઇવાંશુમાન્ ॥
સ ચકર્ષ તદા તાસાં પતિતૈર્નેત્રરશ્મિભિઃ

હૃદયાન્નિગૃહીત્વેવ ગચ્છમાનઃ સ રાઘવઃ ॥
સ તુ દૃગ્વિષયે યાસાં યાસાં તસ્માત્પરાગતઃ

ન તા બુબુધિરે કાઞ્ચિત્ક્રિયાં ચિત્રગતા ઇવ ॥
ભરતે દૂરયાતેઽપિ નિશ્ચેષ્ટાઃ કાશ્ચિદેવ તાઃ

આકૃષ્ટાસ્તા યયુઃ ક્ષોણીં પ્રેર્યમાણૈઃ સખીજનૈઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નાંશસમુત્પન્નઃ પ્રદ્યુમ્નસમદર્શનઃ

આદાય તાસાં ચેતાંસિ યયૌ ગજગૃહં દ્રુતમ્ ॥
તસ્મિન્રાજગૃહે રાજન્રાઘવો રાજમન્દિરમ્

આસસાદ મહાતેજાઃ કૈલાસમિવ ચાપરમ્ ॥
પ્રવિશ્ય સ ગૃહં મુખ્યં પ્રેષયામાસ ભૂભુજમ્

પાનભોજનવાસાંસિ સૈનિકાનાં ચ યાદવ ॥
ઉવાસ સ સુખં તત્ર પૂજિતશ્ચ યુધાજિતા ॥
જગામ ચાસ્તં સવિતા જપાપુષ્પોત્કરપ્રભઃ

જામ્બૂનદે રત્નસહસ્રચિત્રે સ રાજપુત્રઃ શયને વિચિત્રે ॥
સુષ્વાપ રાત્રૌ ભવને વિચિત્રે નિદાઘરાત્રિં પવને વિચિત્રે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભરતસ્ય રાજગૃહપ્રવેશવર્ણનો નામાષ્ટોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.209
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તસ્મિન્રાત્ર્યવસાને તુ ભૂમિપાનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
કટકેષ્વભ્યહન્યન્ત સંજ્ઞાતૂર્યાણિ યાદવ

।
બહૂનાં બલમુખ્યાનાં નાનાલિઙ્ગાનિ ભાગશઃ ॥
તેષાં કોલાહલઃ શબ્દો બભૂવ ગગનઙ્ગમઃ

વિવિશુર્ભરતસ્યાપિ તતઃ પ્રાબોધિકા જનાઃ॥
વેણિકા ગાયના મુખ્યા વંશવાદ્યવિદશ્ચ યે

માર્દઙ્ગિકા પાણવિકાઃ શઙ્ખવાદનકાશ્ચ યે ॥
રક્તકણ્ઠાઃ સુમધુરા યે ચ મઙ્ગલપાઠકાઃ

સૂતમાગધમુખ્યાશ્ચ બન્દિનશ્ચ નરાધિપ ॥
તુષ્ટુવુર્ભરતં વીરં સુખસુપ્તં મહામતિમ્

સુપ્રભાતં સમુત્તિષ્ઠ પ્રભાતા રજની શુભા ॥
દિક્પ્રાચી રઘુશાર્દૂલ વર્તતેઽરુણરઞ્જિતા

નૂનમસ્યાં હિ વેલાયાં માતલિસ્ત્રિદશાધિપમ્ ॥
વિબોધયતિ રાજેન્દ્ર સુખાય જગતાં વિભુમ્

ત્વયિ સુપ્તે જગત્સુપ્તં વિબુદ્ધે ચ સુખાન્વિતમ્ ॥
તસ્માદુત્તિષ્ઠ લોકાનાં શિવાય રઘુનન્દન

ત્વં હિ સર્વગુણારામો યથા રામો મહીપતિઃ ॥
ગુણૈઃ શશાઙ્કરશ્મ્યાભૈસ્ત્વયા વૈ રઞ્જિતં જગત્

અત્યાશ્ચર્યં મહાબાહો યશસા સુસિતેન તે ॥
મુખાન્યરાતિવૃન્દાનાં ક્રિયન્તે મલિનાનિ યત્

કૃપાણધારાપાનીયં દૃષ્ટ્વાઽરાતિગણસ્તવ ॥
તૃષ્ણયૈવ ભવત્યાશુ રઞ્જિતાનિલયો ભયાત્

અક્ષોભ્યશ્ચાતિગમ્ભીરો ભવાન્રત્નાકરસ્તથા ॥॥।
અગ્રાહ્યત્વાત્સમુદ્રેણ ન સમઃ પ્રતિભાતિ નઃ

સૌમ્યઃ કલાવાઁલ્લક્ષ્મીવાન્નયનાનન્દકારકઃ ॥
(દોષાકરેણ ક્ષયિણા નૌપમ્યં તે નરાધિપ)

બાહુભોજ્યાતિવિસ્તીર્ણા સર્વાશ્રયવતી દૃઢા ॥
નૌપમ્યં યાતિ તે સમ્યક્ ક્ષોણી વિન્ધ્યેન કમ્પિના

યત્તેઽસ્તિ તદવશ્યં ત્વં દદાસિ રિપુસૂદન॥
અવિદ્યમાના ભીર્દત્તા ભવતારિગણે કુતઃ

નિમેષમપિ યો દૃષ્ટસ્ત્વયાપાઙ્ગનિરીક્ષણૈઃ ॥
સમગ્રદૃષ્ટ્યા ય દૃષ્ટો નિત્યમેવેક્ષણૈઃ શ્રિયઃ ।

ક્ષુરપર્યન્તધારેણ ચક્રેણારિગણસ્ય તે ॥
શિરાંસ્યપહરત્યાજૌ દેવદેવો જનાર્દનઃ

કપાલમાલી ખટ્વાઙ્ગી શશાઙ્કકૃતભૂષણઃ ॥।
વામાર્ધદયિતાકારઃ શઙ્કરઃ શં કરોતુ તે

પદ્માસનઃ પદ્મજન્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥
ઋદ્ધિં મેધાં ધૃતિં લક્ષ્મીં બલં ચ વિદધાતુ તે

નભશ્ચરોઽમ્બુજો દેવો દિગ્વધૂકરપૂરકઃ ॥
બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપે દીપઃ સુપ્રભાતં કરોતુ તે

કેશયક્ષેશદેવેશપ્રેતેશ્વરનિશાચરાઃ ॥
સર્વદેવગણૈઃ સાર્ધં સુપ્રભાતં દિશન્તુ તે

ઋષયઃ સરિતઃ શૈલાઃ સાગરાશ્ચ દિશો દશ ॥
કાલસ્યાવયવાશ્ચૈવ સુપ્રભાતં દિશન્તુ તે

ઇતિ શૃણ્વન્ગિરં પુણ્યામેષાં મઙ્ગલવાદિનામ્ ॥
મહાપુણ્યાહઘોષેણ તત્યાજ શયનં તદા

આયવ્યયં સ શુશ્રાવ લેખકૈર્ગણકૈઃ સહ ॥
વેગોત્સર્ગં તતઃ કૃત્વા યયૌ સ્નાનગૃહં શુભમ્

સ્નાનારમ્ભં તતશ્ચક્રે દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ॥
ઉત્સાદિતઃ કષાયેણ બલવદ્ભિર્નરૈસ્તદા

સુખં ભદ્રાસનાસીનઃ સૂક્ષ્મામ્બરધરઃ પ્રભુઃ ॥
સસ્નૌ સ વિવિધૈસ્તોયૈર્નદીસાગરજૈઃ શુભૈઃ

કુમ્ભૈઃ સુવર્ણમાહેયૈસ્તામ્રૈ રૌપ્યમયૈસ્તથા ॥
શતાધિકૈર્મહારાજ સર્વૌષધિ સમન્વિતૈઃ

ક્ષીરપ્રવાહસંયુક્તૈર્માલ્યકણ્ઠૈઃ સુપૂજિતૈઃ ॥
આવર્જિતૈર્મહીપાલ સુસ્નાતાલઙ્કૃતૈર્નરૈઃ

ચન્દનસ્રાવસમ્પૂર્ણૈર્દ્વિજમન્ત્રાનુમન્ત્રિતૈઃ ॥
બભાર વસનં ચારુ સ્નાનતોયૌઘસઙ્કુલમ્

શશાઙ્કમણ્ડલં પૂર્ણં તન્વભ્રૈરિવ સંવૃતમ્ ॥
વાદ્યપુણ્યાહઘોષેણ તથા ગીતસ્વનેન ચ

સ્નાત્વોપસ્પૃશ્ય વિધિવત્પૂર્વાં સન્ધ્યાં સમાહિતઃ ॥
દદર્શ વદનં ચારુ દર્પણે ચાથ સર્પિષિ

સ સુવર્ણે મહારાજ દૈવજ્ઞેનાભિમન્ત્રિતે ॥
દિનેશં તિથિનક્ષત્રં તતઃ શુશ્રાવ રાઘવઃ

સાંવત્સરમુખોદ્ગીર્ણં કલિદુઃસ્વપ્નનાશનમ્ ॥
ચકારાભ્યર્ચનં ચાથ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ

ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપૂદીપાન્નસમ્પદા ॥
સ્તવૈર્બલિપ્રદાનૈશ્ચ ગીતવાદ્યસ્વનેન ચ

સંપૂજ્ય દેવદેવેશં વિવેશાગ્નિગૃહં શુભમ્ ॥
તત્રાગ્નિં સમુપસ્થાય હુતં પૂર્વં પુરોધસા

દુઃસ્વપ્નનાશનં કર્મ સિદ્ધિવૃદ્ધિજયપ્રદમ્ ॥
પ્રાગેવ તસ્ય કૃતવાન્વિદ્વાન્નૃપપુરોહિતઃ

(તતસ્ત્વૌપસમે વહ્નૌ ભરતઃ પ્રીતમાનસઃ ॥)
શ્રીસૂક્તં પૌરુષં સૂક્તં જુહાવ પ્રયતસ્તદા

આજ્યેન મન્ત્રપૂતેન વિધિના સુસમાહિતઃ ॥
દત્ત્વા પૂર્ણાહુતિં ચાગ્નૌ કૃતજપ્યો મહામતિઃ

ઉદકેનાર્ચનં ચક્રે દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ ॥
તતઃ સ નિર્યયૌ તસ્માદ્ભરતો વહ્નિવેશ્મનઃ

નિષ્ક્રમ્ય પૂજયામાસ બ્રાહ્મણાન્વસુના તદા ॥
ગોભિરશ્વૈઃ સુવર્ણેન દધિપુષ્પફલાન્વિતૈઃ

મોદકૈશ્ચ તથા રત્નૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ રઘુનન્દનઃ ॥
પૂજિતાનાં દ્વિજેન્દ્રાણાં ભરતેન મહાત્મના

પુણ્યાહઘોષસ્ત્રિદિવં જગામ મધુરસ્વરઃ ॥
સ પૂજયિત્વા વિપ્રેન્દ્રાન્પ્રવિશ્ય ચ તથા ગૃહમ્

નિત્યકર્મ ચ કૃત્વેદં ચન્દનેન સુગન્ધિના ॥
સૂક્ષ્મશુક્લપરીધાનો વરધૂપેન ધૂપિતઃ

આભૂષ્ય સર્વગાત્રાણાં ભૂષણાનિ રઘૂદ્વહઃ ॥
શુક્લં સુગન્ધિ માલ્યં ચ સ્રજશ્ચ વિવિધાસ્તથા

મઙ્ગલાલમ્ભનં કૃત્વા નિશ્ચક્રામ સભાગૃહમ્ ॥
ક્લૃપ્તં શય્યાસનં તત્ર વરરત્નવિભૂષિતમ્

મહાર્ઘતોરણોપેતં સોત્તરચ્છદમૃદ્ધિમત્ ॥
વિતાનઞ્ચ તથા દત્તં તસ્યોપરિ મહર્દ્ધિમત્

આસીનમાસને તસ્ન્નિભરતં સત્યસંગરમ્ ॥
પ્રાંશવો બદ્ધનિસ્ત્રિંશાઃ કવચોત્તમભૂષિતાઃ

રક્તામ્બરધરા વીરા રરક્ષુઃ પૃષ્ઠસંસ્થિતાઃ ॥
તથૈવોભયપાર્શ્વસ્થાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ

વારમુખ્યાઃ સુવેશાસ્તમુપાસાંચક્રિરે તદા ॥
બાલવ્યજનધારિણ્યસ્તાલવૃન્તકરાઃ પરાઃ

તામ્બૂલભાણ્ડધારિણ્યો નીલનીરજલોચનાઃ ॥
કુણ્ડલી બદ્ધનિસ્ત્રિંશો દણ્ડપાણિઃ સુવેશવાન્

ઉવાચ ભરતં ક્ષત્તા ભૂમિવિન્યસ્તજાનુકઃ॥
દિદૃક્ષવસ્તે સંપ્રાપ્તા બ્રાહ્મણાઃ સંશયચ્છિદઃ

શ્રેણીમહત્તરા યે ચ બલમુખ્યાસ્તથૈવ ચ ॥
પ્રવેશયૈનાનિત્યુક્તો દ્વાસ્થાન્ક્ષત્તા તતોઽબ્રવીત

બ્રાહ્મણાન્બલમુખ્યાંશ્ચ પ્રવેશયત સત્વરમ્ ॥
આશીર્ભિરભિનન્દ્યૈનં સંપ્રવિષ્ટા દ્વિજોત્તમાઃ

બૃસીષુ દન્તપીઠેષુ વિવિશુશ્ચ યથાસુખમ્ ॥
તતસ્તુ બલમુખ્યાનાં નમતાં ભરતં તદા

ક્ષત્તા જગ્રાહ નામાનિ કણ્ઠારક્તસ્વરાન્વિતઃ ॥
તતસ્તેષૂપવિષ્ટેષુ દ્વારેષુ વિવૃતેષુ ચ

પ્રવિવેશ જનઃ સર્વો ન ન્યવાર્યેત કશ્ચન ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ શુશ્રુવે તુમુલો ધ્વનિઃ

।
ભરતં દ્રષ્ટુકામાનાં ભૂમિપાનાં મહાત્મનામ્ ॥
હ્રાદેન ગજઘણ્ટાનાં બૃંહિતેન તથૈવ ચ

હ્રેષિતેન તુરઙ્ગાણાં રથનેમિસ્વનેન ચ ॥
નામભિઃ કીર્ત્યમાનૈશ્ચ બન્દિભિઃ પૃથિવીક્ષિતામ્

શઙ્ખવાદિત્રઘોષેણ પટહાનાં સ્વનેન ચ ॥
( આજગ્મુર્ભરતં દ્રષ્ટું નરેન્દ્રાઃ પ્રિયદર્શનાઃ

તોરણાદવતીર્યૈવ વાહનેભ્યો મહીક્ષિતઃ) ॥
સર્વે સ્વલ્પપરીવારા વિવિશુસ્તે સભાં શુભામ્

શિરઃકમ્પેન ભરતં નમસ્કૃત્ય નિવેદિતાઃ ॥
પ્રતીહારેણ દક્ષેણ તેન ચકુર્વરાસનમ્

સિંહાસનસ્થાન્નૃપતીન્ભરતસ્ત્વનુરૂપયન્ ॥
ગિરા પપ્રચ્છ કુશલં પૂજયામાસ ચાપ્યથ

તુષ્ટુવુર્વન્દિનસ્તત્ર નાનાદેશ્યાન્નરાધિપાન્ ॥
નિવેદયન્તઃ સ્તુત્યન્તે ભરતાય મહાત્મને

સ્તુવતાં ભરતં તત્ર બન્દિનાં સ મહાસ્વનઃ ॥
પ્રાસાદભોગસંરુદ્ધો વિપુલઃ સમપદ્યત

ક્ષ્માપાલમૌલિમાણિક્યમરીચિવિકટોજ્જ્વલમ્ ॥
બાલાતપાંશુચ્છુરિતં બભૂવ ચ સભાગૃહમ્

તતઃ સ ભરતઃ શ્રીમાન્વિસસર્જ નરાધિપાન્ ॥
સ્વહસ્તદત્તતામ્બૂલાન્પ્રતીહારનિવેદિતાન્ ॥

તતઃ સમુત્થાય યયૌ દ્વિતીયગૃહમુત્તમમ્ ॥
તત્ર ચક્રે તદા મન્ત્રં માતુલેન યુધાજિતા

પુરોધસા ચ ગાર્ગ્યેણ સ્વેન કાલવિદા તથા ॥
યુધાજિદુવાચ ॥
કાલે ત્વમીપ્સિતે પ્રાપ્તો ગન્ધર્વાણાં વધેચ્છયા

તત્ર યાવન્ન જાનન્તિ ગન્ધર્વાસ્તે ત્વદાગમમ્ ॥
અવસ્કન્દેન તાનદ્ય તાવદ્રાત્રૌ જહિ પ્રભો

અવસ્કન્દેન નિધનં સુખં તેષાં ભવિષ્યતિ ॥
કાલવિદુવાચ ॥
સુપ્તે પ્રમત્તે વિશ્વસ્તે તથા રાજઞ્ચ્છ્રમા ન્વિતે

અવતીર્ણે બલે ચૈવ સરિતં વહતીં તથા ॥
રાત્રૌ જાગરણશ્રાન્તે છદ્મયુદ્ધં વિધીયતે

રાત્રૌ વિહારશીલાસ્તે ગન્ધર્વાઃ સતતં પ્રભો ॥
ન તેઽવસ્કન્દમર્હન્તિ રાત્રૌ કૈકેયિનન્દન

વિજયશ્ચ દિવા યુદ્ધે ભરતસ્ય પ્રદૃશ્યતે ॥
ગાર્ગ્ય ઉવાચ ॥
આદૌ દૂતેન વક્તવ્યં ગન્ધર્વાણાં પ્રયોજનમ્

યથા દેશમિમં ત્યક્ત્વા વ્રજધ્વં તુહિનાચલમ્ ॥
ગન્ધર્વાણાં નિવાસસ્તુ હિમવત્યચલોત્તમે

પૂર્વમેવ કૃતસ્તેન યેનેદં નિર્મિતં જગત્ ॥
સ્થાનમેતન્મનુષ્યાણાં ત્યક્તુમર્હથ મા ચિરમ્

તે ચ દૂતવચઃ શ્રુત્વા સ્થાનં દદ્યુર્નરાધિપ ॥
અસંશયમુપારુહ્ય ચૈતન્મમ મતં ભવેત્

ભરત ઉવાચ ॥
રાઘવાઃ સત્યસન્ધાસ્તુ કૂટયુદ્ધં ન શિક્ષિતાઃ ॥
તસ્માત્તેષાં વધઃ કાર્યઃ સુયુદ્ધેન મયા નૃપ

ગાર્ગ્યવાક્યં તથા બુદ્ધ્યા રોચતેઽતિશયેન મે॥
પ્રયાતુ તેષાં દૌત્યેન ગાર્ગ્ય એવ મહાયશાઃ

યુધાજિદુવાચ ॥
ગચ્છ ગાર્ગ્ય મહાભાગ ગન્ધર્વાધિપતિં પ્રતિ ॥
તં ચ શ્રાવય વાક્યાનિ ત્વયોક્તાનીહ યાનિ મે

અક્રિયાયાં તથા તેષાં શ્રાવયાઽગ્ર્યાણિ મા ચિરમ્ ॥
અસ્યૈવ નામ્ના ધર્મજ્ઞ ભરતસ્ય મહાત્મનઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એવમસ્ત્વિત્યથોક્તોઽસૌ યયૌ ગાર્ગ્યો મહાયશાઃ ॥
રથેન કાઞ્ચનાઙ્ગેન ગન્ધર્વનગરં પ્રતિ

ગતે પુરોહિતે ગાર્ગ્યે ભરતોઽપિ મહાશયાઃ ॥
હસ્તિપૃષ્ઠે રથે ચાશ્વે શસ્ત્રે શાસ્ત્રે તથૈવ ચ

વ્યાયામં ચ તથા ચક્રે નિયુદ્ધે ચ યદૂત્તમ ॥
ઉત્સારિતસ્તથા પદભ્યાં ધાવદ્ભિઃ કુશલૈર્જનૈઃ

સ્નાતૈઃ સંપૂજિતો વિષ્ણુર્વિધિવત્સાત્ત્વતોત્તમૈઃ ॥
નમસ્કૃત્ય તથૈવાગ્નિં હુતં સુષ્ઠુ પુરોધસા

તથા ભુક્તવતાં શ્રુત્વા પૂજિતાનાં દ્વિજન્મનામ્ ॥
પુણ્યાહઘોષં વિત્તેન ભૂમિપાલ વિસર્જ્ય તાન્

પરાર્ધ્યચન્દનાક્તાઙ્ગસ્તનુચારુસિતામ્બરઃ ॥
સર્વાલઙ્કરણોપેતઃ સ્રગ્વી ધૂપેન ધૂપિતઃ

આસીનસ્ત્વાસને દિવ્યે બુભુજે સ્વજનૈર્યુતઃ ॥
માતુલસ્ય મહાર્ઘાણિ શુચીનિ ગુણવન્તિ ચ

અપરીક્ષિતપૂર્વાણિ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ ॥
નરપક્ષિમૃગાણાન્તુ લિઙ્ગૈર્વહ્નૌ તથૈવ ચ

ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ લેહ્યં ચ પેયં ચોષ્યં તથૈવ ચ ॥
પાત્રેષુ રુક્મરૌપ્યેષુ તથા મણિમયેષુ ચ

ભુક્ત્વાન્નં ગીતશબ્દેન ચાપ્તૈઃ કતિપયૈઃ સહ ॥
તથોપસ્પૃશ્ય ધર્માત્મા દન્તધાવનપૂર્વકમ્

ચક્રસ્ય શયનં ભેજે વામપાર્શ્વેન શત્રુહા ॥
ઇતિહાસં સ શુશ્રાવ તત્રસ્થઃ પુરુષોત્તમઃ

તતઃ સ શયનં ત્યક્ત્વા શાસ્ત્રાભ્યાસં મહાયશાઃ ॥
ચકાર રઘુશાર્દૂલઃ સતાં માર્ગમનુવ્રજન્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સહ ગાર્ગ્યો યુધાજિતા ॥
વિવેશ ભરતં દ્રષ્ટું રથરેણુપરિપ્લુતઃ

સુખાસીનશ્ચ ભરતં વાક્યમેતત્તતોઽબ્રવીત્ ॥
ગાર્ગ્ય ઉવાચ ॥
તતો વાક્યાનિ સર્વાણિ શૈલૂષઃ શ્રાવિતો મયા

ન તાનિ તસ્ય રોચન્તે સંગ્રામસ્તસ્ય રોચતે ॥
ભરતેન સમાગમ્ય શ્વોભૂતે દ્વિજપુઙ્ગવ

ભરતં નાશયિષ્યામિ નીહારં ચન્દ્રમા યથા ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ તુ માં રાજા પ્રેષયામાસ સત્વરઃ

આહ્વાનદુન્દુભિસ્તત્ર નિષ્ક્રાન્તે મયિ ચાહતઃ ॥
એતજ્જ્ઞાત્વા સ યુદ્ધાય પ્રાતઃ સજ્જો ભવેત્તવ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ ગાર્ગ્યવચઃ શ્રુત્વા ભરતો ગાર્ગ્યમબ્રવીત્॥
ગચ્છ શીઘ્રં ગૃહં બ્રહ્મઞ્છ્રાન્તો રથબલાધ્વતઃ

અહમાજ્ઞાપયિષ્યામિ સર્વં સાંગ્રામિકં વિધિમ્ ॥
એતાવદુક્ત્વા વિજયં સેનાધ્યક્ષમથાઽબ્રવીત્

મમોષ્ટ્રવાહિભિઃ શીઘ્રં શિબિરેષુ મહીક્ષિતામ્ ॥
યોધાનાજ્ઞાપયત્વદ્ય શ્વોભૂતાય રણાય વૈ

યુદ્ધાવધાનિકં સર્વં કર્તવ્યં ચ તથા ત્વયા ॥
એવમાજ્ઞાપ્ય નાગાનાં તુરગાણાં તથૈવ ચ

પ્રત્યાવેક્ષાં તતઃ કૃત્વા સન્ધ્યામન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ ॥
રહોગતઃ સ શુશ્રાવ નરાણાં મૂઢભાષિતમ્

આરુરોહ તદા શ્રુત્વા પ્રાસાદં હિમપાણ્ડુરમ્ ॥
કૈલાસશિખરાકારં નિર્વાતં રજનીમુખે ॥

તતસ્તુ સૈનિકઃ કશ્ચિચ્છિબિરે ભરતસ્ય તુ ॥
તલં તલેનાભ્યહનત્પવનાર્થં યદૃચ્છયા

તતસ્તુ સૈનિકૈઃ સર્વૈસ્તલતાલૈર્મહાસ્વનમ્ ॥
ચક્રિરે પુરુષવ્યાઘ્ર તસ્મિન્કાલે દિવં ગતમ્

પ્રવવૌ ચ તદાનીતો વાયુર્મનુજપુઙ્ગવ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મદ્રરાજસ્તદાંશુમાન્

પ્રાસાદવરમારૂઢો જ્ઞાતવાન્ભરતં તદા ॥
દીપાલોકેન લક્ષ્મ્યા ચ પ્રાસાદસ્ય વિવૃદ્ધયા

।
સ જગામ તદા રાજા પ્રહસન્સૈનિકં જનમ્ ॥
ભરતસ્ય પ્રદાસ્યામિ યુક્ત્યૈવ બલદર્શનમ્

તૃણમુષ્ટિમુપાદીપ્ય સર્વોઽપિ કટકે જનઃ ॥
પાણાવાદાય મુદિતઃ ક્ષ્વેડાશબ્દં કરોતુ વૈ

પાર્થિવેનૈવમુક્તે તુ કટકે તસ્ય ધીમતઃ ॥
સોલ્કાહસ્તો જનઃ સર્વઃ ક્ષણેન સમપદ્યત ॥

શિબિરં મદ્રરાજ્ઞસ્તુ દ્વિતીયમિવ ચામ્બરમ્ ॥
બભૂવ તારકાચિત્રમુલ્કાહસ્તૈસ્તદા નરૈઃ

તદ્બલૌઘમપર્યન્તં સોલ્કાહસ્તૈર્જનૈર્વૃતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા જગામ ધર્માત્મા પરાં પ્રીતિં રઘૂદ્વહઃ

ક્ષ્વેડાઃ કિલકિલાશ્ચૈવ શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતઃ ॥
તસ્મિન્પ્રશાન્તે જ્વલને મન્દીભૂતે ચ નિસ્વને

અભ્યહન્યન્ત ભૂપાનાં શિબિરેષુ પૃથક્પૃથક્ ॥
સંજ્ઞાતૂર્યાણિ રમ્યાણિ નાનાલિઙ્ગાનિ ચાપ્યથ

સુબહૂનિ મહારાજ તેન કોલાહલં મહત્ ॥
બભૂવ પ્રીતિજનનં ભરતસ્ય મહાત્મનઃ

મન્ત્રયિત્વા તતઃ શ્રીમાન્ક્ષણમાત્રં યુધાજિતા॥
તેનૈવ સહ ભુક્ત્વા ચ સુષ્વાપ શયનોત્તમે ॥
મધુરેણ સુગીતેન વીણાવેણુરવેણ ચ

હિમાવદાતે વરમાલ્યચિત્રે વિતાનકાધોવિહિતે મનોજ્ઞે ॥
સુષ્વાપ રાત્રિં સ મહાનુભાવો ભોગીન્દ્રભોગે મધુજિદ્યથૈવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે યુદ્ધપ્રસઙ્ગવર્ણનોનામ નવોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.210
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આહ્વાનદુન્દુભિં શ્રુત્વા શૈલૂષતનયાસ્તતઃ ॥
આસેદુઃ પાર્થિવં સર્વે શૈલૂષં તં સમાગતાઃ

નમુચિઃ કામપાલશ્ચ ગવેષણસુદર્શનૌ ॥
વીરબાહુઃ સુબાહુશ્ચ વાયુવેગસુવર્ચસૌ

નિકુમ્ભઃ કુમ્ભનામા ચ બલાકો બલકસ્તથા ॥
હરિકેશો મહોજાશ્ચ સૂર્યરશ્મિપ્રભઙ્કરઃ

વૃન્દારકો જ્યૌતિષિકો દૃઢસ્યુરપરાજિતઃ ॥
કુમુદઃ કુમુદાપીડો વસુનાથઃ સુલોચનઃ

ચન્દ્રાપીડો ગદી મૌલી કિન્નરોઽજગરો રુહઃ ॥
કેસરી વરવાણશ્ચ ભાનુરાગાવહો રયિઃ

એકલવ્યો વિશાલશ્ચ કલવિઙ્કઃ કલાપ્રિયઃ ॥
ભીમનાદો મહાનાદો વાસુકિઃ પનસો ગદઃ

ચન્દ્રવર્મા મહાવર્મા વસુષેણોઽગ્રજારકઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ ગન્ધર્વાઃ શૈલૂષસ્ય સુતાઃ પ્રભોઃ

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરા દિવ્યચન્દનભૂષિતાઃ ॥
આસનેષુ મહાર્હેષુ સભાયાં વિવિશુસ્તદા

શૈલૂષસ્ય સુતૈર્ગુપ્તા સભા સા રત્નચિત્રિતા ॥
રરાજ તારકા ચિત્રા નિશેવ નૃપ શારદી

તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં શૈલૂષસ્તાનથાબ્રવીત્ ॥
ગાર્ગ્યસ્ય વચનં સર્વમનુમાનં તથા સ્વકમ્

તેઽભિયોગં તદા શ્રુત્વા માનુષાન્મનુજેશ્વર ॥
ચક્રુર્નાનાવિધાશ્ચેષ્ટા મન્યુના ક્રોધચેતસઃ

ગન્ધર્વરાજપુત્રાસ્તે ક્રોધાદશ્રુપ્રવર્ષિણઃ ॥
રેજુર્યુગાન્તમેઘાભા અચિરાભાસદૃગ્દૃશા

બભાર નમુચિર્વક્ત્રં ક્રોધરાગાનુરઞ્જિતમ્ ॥
દિક્સૌમ્યેવ દિશાદાહં મહાસંગ્રામસૂચકમ્

કામપાલલલાટસ્થા ત્રિશિખા ભ્રુકુટી બભૌ ॥
ત્રિભિઃ પ્રપાતૈર્ગઙ્ગેવ નિપતન્તી હિમાચલમ્

કૃષ્ણે સ શુક્લપર્યન્તે ક્રોધરાગાનુરઞ્જિતે॥
કુમુદાપીડનેત્રે તુ સન્ધ્યા તામ્રે બભૂવતુઃ

ક્રોધાક્રાન્તેન વપુષા કુમુદઃ કુમુદપ્રભઃ ॥
રક્તોત્પલનિભાકારઃ ક્ષણેન સમપદ્યત

ચન્દ્રાપીડમુખં ચારુ ક્રોધધૂમ્રાનુકારિતમ્ ॥
બભાર રૂપં તન્વભ્રસંભૃતસ્ય નિશાભૃતઃ

ક્રોધનિશ્વાસધૂમેન ભાનોર્વક્ત્રમથાવૃતમ્ ॥
બભૂવ ભાનોઃ સદૃશમુપરાગે યદૂત્તમ

કરનિષ્પેષસંજાતધૂમધૂમ્રમુખાઙ્ગકઃ ॥
અન્વર્થનામતામાપ તસ્મિન્કાલે સુદર્શનઃ

ગવેષણપ્રવેગેન વહ્નિગર્ભોજ્જ્વલાત્મના ॥
તારાભિવર્ષણેનૈવ સૂચિતો ભૂપતિક્ષયઃ

વીરબાહુભુજાઘાતરત્નનિષ્પેષરેણુના ॥
વિજૃમ્ભિતમથાસ્થાને ક્રોધેનેવ વપુષ્મતા

સુબાહુબાહુનિષ્પેષો બભૂવાશનિનિસ્વનઃ ॥
નિર્ઘાત ઇવ ગમ્ભીરો રાજ્ઞાં નિધનસૂચકઃ

વાયુવેગમહાવેગચરણોલ્લિખિતા ક્ષિતિઃ ॥
વિદદ્રે પૃથિવીપાલ વિનાશભયશંસિની

આયાસજાતસંસ્વેદપુલકોદ્ગમભૂષિતમ્ ॥
સુવર્ચા ધારયામાસ લલાટતટપટ્ટકમ્

પ્રસ્વિન્નગાત્રસંક્રાન્તકાઞ્ચનસ્તમ્ભપિઙ્ગલઃ ॥
બભૂવ કુમ્ભનાભસ્તુ ક્રોધો વિગ્રહવાનિવ

સુવિનિઃસૃતરોમાગ્નિજ્વાલાકેસરમાલિના ॥
નૃસિંહવપુષશ્ચક્રે રવિણાનુકૃતિર્હરેઃ

પ્રસ્વિત્રગાત્રસંક્રાન્તસર્વગન્ધર્વમણ્ડલઃ ॥
વિશ્વરૂપધરં મૌલઃ પ્રજહાસ જનાર્દનમ્

ગન્ધર્વરાજપુત્રાસ્તે મન્યુના હૃતચેતસઃ ॥
તદા બભૂવુર્ભૂપાલ સર્વ એવ વિશેષતઃ

ઇત્થં સુતાનાં પ્રસમીક્ષ્ય કોપં સંસ્મૃત્ય વાક્યાનિ પુરોહિતસ્ય ॥
જગામ મન્યું સુતરાં સ રાજા સન્દષ્ટદન્તચ્છદભીમવક્ત્રઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગન્ધર્વસભાક્ષોભવર્ણનો નામ દશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ