Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.171.175

1.171
// vajra uvāca // //
sa tu rājā mayā brahmanmāṃdhātā bhuvaneśvaraḥ //
māheśvareṇa śūlena lavaṇena hataḥ śrutaḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
ajeyaṃ vaiṣṇavaṃ tejastatra nityaṃ ca jantuṣu //
nāśamāyānti te sarve hīnā vaiṣṇava tejasā

avināśi jagatyasminna kiñcidatha vidyate //
ṛte tu mahatastasmāttejaso nṛpa vaiṣṇavāt

tejastasya sudurvāhyaṃ dehibhirnapa sarvadā //
tasmāttena vihīnāste kṣayaṃ gacchanti mānada

matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ //
brahmā śambhustathaivārkaścandramāśca śatakratuḥ

evamādyāstathaivānye yuktā vaiṣṇavatejasā //
gajacchāyānumānena viyujyante ca tejasā

vitejasaśca te sarve pañcatvamupayānti ca //
pañcabhūtātmakaṃ sthūlaṃ yatkiñcijjagatīgatam

sarvaṃ vināśi tajjñeyaṃ tvayā pārthivasattama //
avināśi tu tadviddhi yena viśvamidaṃ tatam

yattu gandhaguṇairhīnaṃ rūpasparśavivarjitam //
śabdahīnaṃ ca virasaṃ sarveśaṃ sarvagaṃ ca yat

nirguṇaṃ tadguṇātītamantikasthaṃ ca dūragam //
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato'kṣiśiromukham //
sarvendriyaguṇaṃ devaṃ sarvataḥ parameśvaram

avināśi tadevaikaṃ yasyodaragataṃ jagat //
sadāśiveti taṃ kecidāhurdevaṃ jagatpatim

vāsudeveti cāpyanye kālamityeva cāpare//
devamityapare taṃ ca svabhāvamiti cāpare

karmeti cāpare prāhuḥ puruṣeti tathā pare //
praṇavākhyaṃ tathā taṃ ca vidurvedavido janāḥ

tadekamajamavyaktamavināśaṃ narādhipa //
ṛte tamekamīśānamaṃtavatsakalaṃ jagat

etattavoktaṃ bhuvanasya patyurmayā svarūpaṃ yaduvaṃśacandra //
bhaktiṃ vinā buddhimatāpi yasya śakyaṃ na vaktuṃ grahaṇaṃ nareṇa

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde puruṣa svarūpavarṇanaṃ nāmaikasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

1.172
// vajra uvāca //
prādurbhāvā varāhādyāḥ sarveśasyāmitātmanaḥ //
mahābhūtacayāḥ sarve janmamṛtyuyutāśca ye

yadyevaṃ prāṇibhisteṣāṃ ko viśeṣo bhṛgūttama //
etattvaṃ saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

mārkaṇḍeya uvāca //
sarve jīvā mahīpāla karmabandhanibandhanāḥ //
jāyante ca mriyante ca paratantrāḥ sadaiva ca

īśvarapreritairnityaṃ karmabandhaiḥ śubhāśubhaiḥ //
janmāntarakṛtairbhūpa sukhaduḥkhasamanvitāḥ

vāsudevastu dharmātmā prādurbhāveṣu yādava //
ātmanaḥ svecchayā janma vidhatte maraṇaṃ tathā

karmāṇi na ca limpanti prādurbhāveṣvapi prabhum //
karmasvapi sadā saktaṃ padmapatramivāmbhasā

phalānāṃ karmajātānāṃ bhogaṃ tatrāpi yādava //
nṛṇāṃ darśayate mithyā maryādābhedabhīrnṛpa

yadāyadā hi dharmasya glānirbhavati yādava //
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjatyasau

devatiryaṅmanuṣyeṣu gandharvoragapakṣiṣu //
yoniṣvanyeṣvapi tathā buddhvā kāryabalābalam

yasyāṃ yasyāṃ yadā yonau prādurbhavati kāraṇāt //
tadyonisadṛśaṃ tatsa tadā loke viceṣṭate

saṃhartuṃ jagadīśānaḥ samartho'pi tadā nṛpa //
tadyonisadṛśopāyairvadhyānhiṃsati yādava

hārdaṃ tamastathā naiśaṃ mūrtaṃ ca puruṣottamaḥ //
eka eva sa lokānāṃ nāśayatyamaladyutiḥ

hārdaṃ dhvastaṃ tamastena jagato devamūrtinā //
jyotīrūpeṇa ca dhvastaṃ tamo naiśaṃ sudāruṇam

tamo nāśayituṃ mūrtaṃ prādurbhāvagataḥ sadā //
mūrtaṃ tamaśca rājendra daityadānavarākṣasāḥ

vandhyānāmapi daityānāṃ dehastho'pi janārdanaḥ //
na vimuñcati dehāni yuktyā tāṃśca jighāṃsati

daivatānāṃ gurūṇāṃ ca dvijānāṃ ca gurupriyaḥ //
śāstradṛṣṭena vidhinā bhavatyārādhane rataḥ

na ca tasyāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana //
naivānāptamavāptavyaṃ vartate'tha ca karmasu

sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvaśaktirapi prabhuḥ //
tathāpyadhīte yajate tapastapyati pārthiva

maryādāsthāpanārthāya jagato hitakāmyayā //
karoti rājankarmāṇi kīnāśa iva durbalaḥ

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ //
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanu vartate

etatkāraṇamāsthāya sadā karmasu vartate //
prādurbhāvakṛto viṣṇuryathānyaḥ prākṛtastathā

devebhyaśca ṛṣibhyaśca varānprārthayate sadā //
varāṃśca varadasteṣāṃ mānayatyapi pāṇḍava

prādurbhāvaratastasmātparo'yamiti mānavāḥ //
puruṣaṃ nādhigacchanti mohitāstasya māyayā

prādurbhāvaṃ gato'pyevaṃ saṃhatya sa carācaram //
nimeṣāntaramāttreṇa śaktimāñjagataḥ prabhuḥ

prādurbhāvagatasyāpi tasya sarvagatā smṛtā //
svatantratā ca sarvatra nātra kāryā vicāraṇā

mahadviśeṣametatte prāṇibhiḥ prāṇināṃ pateḥ //
mayoktaṃ tasya devasya sarvagasya svayambhuvaḥ

ākṣiptāḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ kaiścidyaduvarottama //
teṣāmāviśate devastejasā tena sarvaśaḥ

āviṣṭāstejasā tena devena parameṣṭhinā //
tadvatkarmāṇi kurvanti pūjyamānā maharṣibhiḥ

tathā tu kāle saṃnyastāstena vaiṣṇavatejasā //
diṣṭāntavaśamāyānti tasyaiva rucitaṃ yathā

ye ca kecana loke'smindṛśyante tejasānvitāḥ //
teṣāṃ tadvaiṣṇavaṃ tejastvayā jñeyaṃ mahīpate

yaccandramasi yaccāgnau yacca sūrye jagatpatau //
tejaḥ paśyati tatsarvaṃ vaiṣṇavaṃ viddhi pārthiva

agastyapramukhānāṃ ca yā ca śaktiratīndriyā //
tatsthasya rājansā jñeyā tvayā vaiṣṇavatejasā

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā //
tattadevāvagaccha tvaṃ yuktaṃ vaiṣṇavatejasā

brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca sādhvīnāṃ ca tathā gavām //
jagatāṃ dhāriṇīṃ śaktiṃ viddhi tāṃ vaiṣṇavīṃ vibho

rājānastejasā yuktā vaiṣṇavena vasundharām //
pālayanti mahīpāla vīryodagrā yaśasvinaḥ

ṛṣayaśca tathā viprā vedavedāṅgapāragāḥ //
pālayanti jagatkṛtsnaṃ yuktā vaiṣṇavatejasā

tretāyugādau ye kecijjāyante cakravartinaḥ //
guruṇā viddhi tānsarvānsaṃyuktānviṣṇutejasā

ājānubāhavaḥ sarve nyagrodhaparimaṇḍalāḥ //
jihvayā sakalaṃ vaktraṃ parimārjanti te tathā

ṣaṣṭyā dantaiśca saṃyuktā daṃṣṭrābhiśca tathāṣṭabhiḥ //
aurṇeyaṃ ca śubhaṃ teṣāṃ bhavatyantarbhruvornṛpa

cakrāṅkitaiḥ pādatalaiḥ karaiścāpi śarāṅkitaiḥ //
jālapādakarāścaiva tathā turagamehanāḥ

rūpavantaḥ prabhāvanto vapuṣmantaśca yādava //
atīndriyajñānabalāḥ pṛthivyāṃ cakravartinaḥ

teṣāṃ tu sapta ratnāni bhavantīha mahītale//
hastyaśvaratharatnāni bhāryāratnaṃ tathaiva ca

tathaivāyudharatnaṃ ca maṇiratnanidhistathā //
catasraścāpratihatāsteṣāṃ tu gatayastathā

pātāle gagane śaile samudre ca mahīpate//
samudraḥ stambhitajalaḥ prayāṇe cakravartinām

bhūsamāśca tathā śailā mārge teṣāṃ bhavanti tu //
bhūmirdadāti vivaraṃ pātālamupayāsyatām

na viṣīdanti gagane tathā teṣāṃ turaṅgamāḥ //
śrutena tapasā yajñairvīryeṇāstrabalena ca

sarvebhyaste'tiricyante prāṇibhyo manujeśvara //
ārādhitajagannāthāḥ prāpnuvantīha tatpadam

varṣāyutāni jīvanti ṣaḍaṣṭau sapta vā nṛpa //
teṣāṃ ca tejasā viṣṇuḥ karotyāpyāyanaṃ sadā

yena te kathitaṃ sarvaṃ prāpnuvanti guṇodayam //
sthānāntaragatenāpi te'pi vaiṣṇavatejasā

saṃhāramupagacchanti kṣayakāla upasthite //
kṣayakāle ca māndhātustejastadatiduḥsaham

vaiṣṇavaṃ śūliśūlāgramāśrayāmāsa yādava //
arjunasya narendrasya yuktasya haritejasā

harirevāntakṛccāsīdrāmo bhṛgukulodvaha //
bhārgavasya ca rāmasya tejastadatiduḥsaham

ādatte vaiṣṇavaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ //
kāñcittanumadhiṣṭhāya tena ghoreṇa tejasā

karoti devakāryāṇi kṛtakarmā tataḥ prabhuḥ //
ādānaṃ tejasastasya vidhatte sa svatejasā

nānyaḥ śamayitā loke nṛpa vaiṣṇavatejasaḥ

tasyāvatāreṣu mayā svarūpametattavoktaṃ bhuvanasya patyuḥ //
rahasyametatparamaṃ munīnāṃ jñānāmṛtaṃ kalmaṣanāśakāri

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde prādubhāvasvarūpavarṇanaṃ nāma dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

1.173
vajra uvāca //
yuvanāśvena yadrājñā putrīyaṃ tu kṛtaṃ vratam //
tamahaṃ śrotumicchāmi janānāṃ hitakāmyayā

mārkaṇḍeya uvāca //
putrīyaṃ te pravakṣyāmi vrataṃ bhūpāla sattama //
anantavratamityuktaṃ sevatāṃ putrajanmadam

māsimāsi tu nakṣatraṃ māsanāmnā tu cihnitam //
samprāpya pūjayeddevaṃ sopavāso narottama

ekaikamaṅgaṃ devasya pratimāsaṃ viśeṣataḥ //
pūjayetprayataḥ śuddhaḥ śṛṇu cāṅgakramaṃ mama

mārgaśīrṣādathārabhya vratametatsamārabhet //
devasya mārgaśīrṣe tu vāmaṃ jānuṃ samarcayet

kaṭibhāgaṃ tathā vāmaṃ pauṣe māsi samarcayet //
māghe maghāsu vāmaṃ ca bhujaṃ devasya pūjayet

uttarāphalgunīṛkṣe skandhaṃ vāmaṃ prapūjayet //
caturṣveteṣu vāmeṣu gomūtrasnānamācaret

pūjanaṃ devadevasya raktaiḥ puṣpādibhistathā //
homo ghṛtena kartavyastiladānaṃ dvijātiṣu

tāmrasya ca tathā dānaṃ gomūtraprāśanaṃ tataḥ //
haviṣyānnena cāhāraṃ tataḥ kāryaṃ vijānatā

devasya dakṣiṇaṃ skandhaṃ caitre citrāsu pūjayet //
vaiśākhe ca viśākhāsu bāhuṃ devasya dakṣiṇam

dakṣiṇaṃ kaṭibhāgaṃ ca jyeṣṭhe jyeṣṭhāsu pūjayet //
dakṣiṇaṃ ca tathā jānumāṣāḍhe vaiśvadevake ५१ १//
caturṣveteṣu māseṣu kṣīrasnānaṃ vidhīyate //
pītapuṣpādipūjā ca devadevasya cakriṇaḥ

homaṃ ca śālibhiḥ kuryādyavā deyā dvijātiṣu //
rajataṃ ca tathā deyaṃ yathānnena bhujikriyā

tathā kāryā manuṣyendra śrāvaṇeśrāvaṇe tataḥ //
pādādau pūjayettasya yasyedaṃ sakalaṃ jagat

guptaṃ bhādrapade māsi āśvine hṛdayaṃ tataḥ //
śirasaḥ pūjanaṃ kāryaṃ kārtike kṛttikāsu ca

caturṣveteṣu eteṣu māseṣu dadhnā snānaṃ vidhīyate //
pūjanaṃ devadevasya śuklaiḥ puṣpādibhistathā

kṣīreṇa homaḥ kartavyo ghṛtaṃ deyaṃ dvijātiṣu //
suvarṇaṃ tu tathā rājandadhnā kāryāṃ bhujikriyā

anantanāma japtavyaṃ sarvamāseṣu pārthiva//
tenaiva nāmnā devasya homakarmāṇi nirdiśet

vratāvasāne dātavyaṃ brāhmaṇebhyastu bhojanam //
dānaṃ śaktyā ca dātavyaṃ brāhmaṇebhyo narādhipa

saṃvatsarādavāpnoti sarvāneva manorathān //
putrārthibhirvṛttikāmairbhṛtyadāradhanepsubhiḥ

prārthayadbhiśca kartavyaṃ balamārogyasampadam //
etadvrataṃ mahārāja puṇyaṃ svastyayanaṃ param

anantavratamityuktaṃ sarvakalmaṣanāśanam //
vratametatpurā kṛtvā yuvanāśvo mahīpatiḥ

māndhātāraṃ sutaṃ lebhe rājānaṃ cakravartinam //
kṛtavīryasya rājendra bhāryā śīladharā tathā

vratenānena sā lebhe putraṃ bāhusahasriṇam //
kārtavīryārjunaṃ nāma rājānaṃ cakravartinam

yamāviveśa bhagavāṃstejasā svena mādhavaḥ //
namaste kārtavīryāya arjunāya mahātmane

saptadvīpasamudrāyāṃ medinyāmīśvarāya ca //
etāvaduktā puṇyena tilaprasthasya yujyate

rājandattasya vidhivadbrāhmaṇāya yatātmane //
yasya vai jātamātrasya pravavāvanilaḥ śubhaḥ

nīrajaskamabhūdvyoma mudaṃ prāpākhilaṃ jagat//
samāśrayārthaṃ nṛpatiṃ daityā mānuṣyatāṃ gatāḥ

āśrayāmāsuravyagrāśśataśo'tha sahasraśaḥ //
yasminrājanvatīvārtā bhūmirbhārāvapīḍitā //
dadhāra kṛcchreṇātmānaṃ jalāvilavapurnṛpa

putrīyametattava rājasiṃha mayā vrataṃ te kathitaṃ purāṇam //
kartavyametadbhuvi putrakāmaiḥ pāpāpahaṃ dharmavivardhanaṃ ca

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'nantavratamāhātmyavarṇano nāma trisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1.174
// mārkaṇḍeya uvāca //
idamanyatpravakṣyāmi māsanakṣatrapūjanam //
yatphalaṃ devadevasya puruṣaḥ samupāśnute

ārabhya kārtikādetadvrataṃ kāryaṃ vijānatā //
pāraṇatritayenaitadvrataṃ parisamāpyate

cāturmāsyaṃ tathaivātra pāraṇaṃ nṛpa kīrtitam //
pāraṇepāraṇe rājanpratimāsavidhiṃ śṛṇu

pañcagavyajalasnānaṃ sadaiva ca samācaret //
puṣpādipūjā kartavyā yathālābhamupāhṛtaiḥ

naivedyaṃ kṛsaraṃ pūrvamatra māsacatuṣṭayam //
yāvakena tathā kāryaṃ madhyamaṃ ca catuṣṭayam

catuṣṭaye tṛtīye ca naivedyaṃ pāyasaṃ bhavet //
tenaivānnena rājendra brāhmaṇānbhojayedbudhaḥ

naktaṃ naivedyamaśnīyādvāgyataḥ susamāhitaḥ //
saṃyatastāṃ bhavedrātriṃ tathā sthaṇḍilaśāyakaḥ

evaṃ kuryātpunastāvadyāvatkārtikakṛttikā //
tatra sampūjya deveśamārambha vidhinā nṛpa

bhājanaṃ ghṛtasaṃpūrṇaṃ sahiraṇyaṃ dvijātaye //
dātavyaṃ bhojanaṃ kāryaṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ puruṣa sattamaḥ //
labdhvā sthānaṃ ca modeta tathā nārī ca yādava

sthirāṃ śriyaṃ dharmamatiṃ balaṃ ca saubhāgyamojaḥ sthirasattvatāṃ ca //
āsthāṃ sudīrghāṃ tridive ca kuryādvrataṃ nṛṇāmetadatīva puṇyam

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde māsanakṣatrapūjanaṃ nāma catussapta tyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

1.175
// mārkaṇḍeya uvāca //
atra te varṇayiṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm //
svarge vṛttāṃ samāśritya māsanakṣatra pūjanam

pūrvaistu caritaṃ śakra nāhaṃ jānāmi kiñcana //
bhavataḥ samakālīnaṃ viddhi māṃ surasattama

iyaṃ siddhā vijānāti prakhyātā śāmbarāyaṇī //
evamuktastataḥ śakraḥ papraccha balasūdanaḥ

jagāda sā ca śakrasya pūrvendracaritaṃ mahat //
śakrāṇāṃ sā vyatītānāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

jagāda tatra caritaṃ kalpeṣvanyeṣvapi prabho //
śāmbarāyaṇyuvāca //
sarveṣāmapi śakrāṇāṃ ye tu dāyādabāndhavāḥ

sarve vināśitāstena viṣṇunā prabhaviṣṇunā //
sarve śakrāstathā yuktāstena vaiṣṇavatejasā

bhūtebhyastvatiricyante tena te guṇasampadaḥ //
dānena yajñaiḥ śauryeṇa tapasā ca balena ca

śrutena dharmiṣṭhatayā devadaityamahoragān //
ṛṣayaśca mahābhāgāstepi pārthivasattama

varaṃ sampāvanaṃ taiśca kṛtaṃ sarvaṃ svayaṃbhuvā //
parājayaṃ yataḥ prāptā dāyādebhyaḥ punaḥpunaḥ

sarveśvarā vīryabalopapannā dharme niviṣṭā jagataḥ pradhānāḥ //
tyaktādhikārāśca tataḥ krameṇa sarve gatā viṣṇusahāyatāṃ ca

iti viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakracaritākhyānaṃ nāma pañcasaptatyadhikaśatatamodhyāyaḥ