Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.107

mārkaṇḍeya uvāca //
pūrvaṃ brahmā mahīpāla sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ //
abhyayuṅkta tadātmānaṃ tasya yuktasya pārthiva

tato'sya jaghanātpūrvamasurāñjajñire sutān //
asuḥ prāṇaḥ smṛto vipraistajanmānastato'surāḥ

yathā sṛṣṭāḥ surāstanvā tāṃ tanuṃ sovyapohata //
avyaktaṃ tattvabahulaṃ tatastānsobhyayuñjata

tatastānyuñjamānasya priyamāsītprabhoḥ kila //
tato mukhātsamutpannā divyatastasya devatāḥ

utpannā divyatastasmāddevāstena tataḥ smṛtāḥ //
dhāturdevīti yatproktaṃ krīḍārthaṃ saṃvibhāvyate

tasmāddevyāntu tanvāyāṃ jajñire tasya devatāḥ //
devāndṛṣṭvā tataḥ so vai tanumanyāṃ prapadyata

sattvamātrātmikāmeva tanuṃ tāṃ so'bhyayuñjata //
piteva manyamānastānsutānpravyādha sa prabhuḥ

pitaro hyupapakṣābhyāṃ madhye rātryahnayoḥ purā //
tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

yayā sṛṣṭāstu pitarastanuṃ tāṃ sa vyapohata //
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata////
tasmādahardevatānāṃ rātriḥ syādāsurī matā //
tayormadhye tu pitaraḥ sā tanustu garīyasī

tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā //
yuktāste tāmupāsante tathā viṣṇoryadantaram

tasmādrātryahnayoḥ sandhāvupāsante dvijāstu tām //
tato'nyasyāṃ punarbrahmā sa tanvāmupapadyata

rājasattvātmikāyāṃ tu manasā so'sṛjatprabhuḥ //
manasā tu tatastasya prajānāñjajñire prajāḥ

manasā ca manuṣyāste jananātprathitāḥ prajāḥ //
sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ saumyasyāṃ tanuṃ so'vyapohata

sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyaḥ prajāyata //
tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ

tāmutsṛjya tato jyotsnāṃ tato'nyā prāviśatpunaḥ //
mūrtiṃ rajastamāsaktāṃ tatastāṃ sobhyayuñjata

tato'nyāssāndhakāre tu kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan //
tāḥ sṛṣṭvā tu kṣudhāviṣṭā aṃgulyā dātumudyatāḥ

aṃbhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye //
rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ

dhruvaṃ kṣaṇomi yembhāṃsi teṣu dṛṣṭvā parasparam //
tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ

rakṣaṇe pālane cāpi dhātureva vibhāvyate //
yakṣa ityeṣa dhāturvai kṣepaṇe sannirudhyate

rakṣaṇādrakṣa ityuktāḥ kṣapaṇādyakṣa ucyate //
tāndṛṣṭvā tatkṣaṇenāsya keśāḥ śīryanta dhīmataḥ

te śīrṇā vyutthitā hyūrdhvamārohanta tataḥ punaḥ //
sarpaṇāttu smṛtāḥ sarpāḥ pannatvātpannagāḥ smṛtāḥ

bālātmānaḥ smṛtā vyālā hīnatvāccāhayaḥ smṛtāḥ //
pannatvātpannagāścāpi sarpāste'pāyasarpaṇāt

teṣāṃ layāḥ pṛthivyāpaḥ sūryācandramasau ghanāḥ //
tasya krodho'bhavaddhūmamagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ

sa tānsarpānsamutpannānāviveśa viṣātmakān //
sarpāndṛṣṭvā tataḥ krodhatkrodhātmāno vinirmame

gāṃ dhayantastato dṛṣṭvā gandharvā agniretasaḥ //
dhaya ityeṣa dhāturvai pāne hyeṣa nirudhyate

pibanto jajñire vācā gandharvāstena te smṛtāḥ //
karṇena kapilā bhūtvā piśācāḥ kapiśā hyalam

bhūtatvātte smṛtā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśinaḥ //
aṣṭāsu tāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ

tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vayasā sṛjan //
pakṣiṇaḥ sa tu dṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan

mukhato'jāḥ sṛjanso vai vakṣasaścā vayo'sṛjat //
gāvaścaivodarādbrahmā punaranyām̐śca nirmame

pādato'śvāṃsturaṅgāṃśca rāsabhāngavayānmṛgān //
uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śvānānanyāṃśca jātayaḥ

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhistasya jajñire //
evaṃvidhauṣadhīḥ sṛṣṭvā nyayujatso'dhvareṣu tāḥ

asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhe purā //
gaurajaḥ puruṣothāvirathāśvataragardabhāḥ

ete grāmyāḥ smṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare //
mahiṣo gavayoṣṭrāstu dvikhuraḥ śarabho dvipaḥ

markaṭaḥ saptamasteṣāmāraṇyāḥ paśavastu te //
gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtstomaṃ rathantaram

agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt //
yajño'pi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśastathā

bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso'sṛjanmukhāt //
sāmāni jagatī caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā

vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso'sṛjanmukhāt //
atharvamekaviṃśaṃ ca triṣṭubvairājameva ca //
apturyāmaṃ ca yajñānāṃ cottarātso'sṛjanmukhāt

vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān //
tato'sṛjatsa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvāpsarasastathā //
narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān

avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam //
jarāyujaṃ cāṇḍajaṃ ca sasvedajamathodbhijam

bhūtagrāmaṃ saṃkṛtavāndevadevaścaturvidham //
paśavaśca mṛgāścaiva vyālāścobhayatodataḥ

rakṣāṃsi ca piśācāṃśca manuṣyāṃśca jarāyujāḥ //
aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarpānakrānmatsyāṃśca kacchapān

yāni caivaṃ prakārāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca //
svedajaṃ daṃśamaśakayūkāmakṣikamatkuṇam

ūṣmaṇaścopajāyante yaccānyatkiñcidīdṛśam //
udbhijāstaravaḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ

oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ //
apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtā

puṣpiṇaḥ phalinaścaiva vṛkṣāścobhayataḥ śubhāḥ //
pratānāścaiva vallyaśca vīrudhaḥ parikīrtitāḥ

gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ //
bījakāṇḍaruhāṇyeva pratānā vallya eva ca

tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā //
anusaṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ

ekadantāstu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ //
ghore'sminbhūtasaṃsāre nitye satatayāyini

yaṃ tu karmaṇi yasminsa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ //
tattadeva svayaṃ tejo yujyamānaḥ punaḥpunaḥ

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte //
tadbhāvitā prapadyante tasmāttattasya rocate

yadyasya sodadātsarge sa tattatsvayamāviśat //
yathartuliṅgānyṛtavaḥ svayameva tu paryaye

svānisvānyabhipadyante tathā karmāṇi dehinām //
lokānāṃ tu viśuddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat//
āsyādvai brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ śubhāḥ

ūrubhyāṃ ca viśaḥ sṛṣṭāḥ śūdraḥ padbhyāmajāyata //
varṇānāmāśramāṇāṃ ca dharmaṃ cakre pṛthakpṛthak

svadharme ca niviṣṭānāṃ sthānāni vyadadhātprabhuḥ //
brahmalokaṃ brāhmaṇānāṃ śākraṃ kṣattriyajanmanām

mārutaṃ ca viśāṃ sthānaṃ gāndharvaṃ śūdrajanmanām //
brahmacārivratasthānāṃ brahmalokaṃ prajāpatiḥ

prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ yathāvihitakāriṇām //
sthānaṃ sapta ṛṣīṇāṃ ca tathaiva vanavāsinām

yatīnāmakṛtaṃ sthānaṃ yatrecchāgāmināṃ sadā //
kṛtvā sa sūtrasaṃsthānaṃ prajāgarbhaṃ tu mānasam

athāsṛjatprajākartṝnmānasām̐stanayānprabhuḥ //
dharmaṃ rudraṃ manuṃ caiva sanakaṃ ca sanandanam

bhṛguṃ sanatkumāraṃ ca ruciṃ śraddhāṃ tathaiva ca //
marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

vasiṣṭhaṃ ca mahābhāgaṃ nāradaṃ ca mahāmunim //
svabhāskarānbarhiṣadaḥ agniṣvāttāṃstathaiva ca

kravyādāṃścopahūtāṃśca ājyapāṃśca sukālinaḥ //
ādyā mūrtivihīnāśca trayasteṣāṃ gaṇāḥ smṛtāḥ

caramāste gaṇāsteṣāṃ kathitāstu samūrtayaḥ //
mahābhūtaśarīrāṇi sṛṣṭavānsa tathaiva ca

evaṃ kṛtvā prajāsargaṃ cāṃguṣṭhāddakṣiṇāttataḥ //
sasarja dakṣaṃ bhagavānvāmāṃguṣṭhāttathaiva ca

sasarja bhāryāṃ tasyaiva devadevaḥ pitāmahaḥ //
tasyāṃ tu janayāmāsa dakṣo duhitaraḥ śubhāḥ

dadau tāśca sa dharmātmā brahmaputrebhya eva ca //
satīṃ dadau sa rudrāya rudrā yasyāḥ sutāḥ smṛtāḥ

asaṃkhyeyā mahāvīryā haratulyaparākramāḥ //
yairvyāptaṃ bhuvanaṃ sarvaṃ sūryasyeva gabhastibhiḥ

bhṛgave ca dadau khyātiṃ rūpe ṇāpratimāṃ śubhām //
bhṛgurdhātāvidhātārau janayāmāsa sāyudhau

śriyaṃ ca janayāmāsa khacarām̐śca turaṅgamān //
bhṛguḥ prādācchriyaṃ devīṃ rājannārāyaṇasya ca

tasyāṃ saṃjanayāmāsa balonmādau madotkaṭau //
meroḥ parvatarājasya dve kanye bhuvi viśrute

dhāturvidhātuste datte āyatirniyatistathā//
āyatirjanayāmāsa prāṇaṃ yadukulodvaha

niyatirjanayāmāsa mṛkaṇḍuṃ tapasāṃ nidhim//
vyatīte saptame kalpe mṛkaṇḍoḥ sumahātmanaḥ///

ahaṃ putraḥ samutpanno manasvinyāṃ narādhipa //
patnī marīcessaṃbhūtirdakṣasya tanayā śubhā

prajāpatiṃ pūrṇamāsaṃ janayāmāsa bhāminī //
pūrṇamāsasya virajāḥ sudāmā tu tadātmajaḥ

lokālokaniviṣṭastu lokapālo mayeritaḥ //
putraśca paurṇamāsasya sarveśo nāma cāparaḥ

janayāmāsa putrau dvau stambaḥ kaśyapa eva ca //
tayorgotrakarau putrau jñeyau saṃnyāsaniścayau

smṛtimaṅgirasaṃ prādāddakṣaḥ pūrvaṃ prajāpatiḥ //
sinīvālī kuhū rākā tathaivānumatiḥ śubhā

tasyāṃ saṃjanayāmāsa agniṃ ca bharataṃ tathā //
bharatasya tathā putraḥ parjanya iti viśrutaḥ

hiraṇyaromā parjanya udīcīṃ diśamāśritaḥ //
lokāloke'vatiṣṭham̐ste lokapālo mayeritaḥ

anusūyāṃ dadau dakṣaḥ tathātreḥ sumahātmanaḥ //
tasyāṃ sa janayāmāsa taporāśikaraṃ param

prītiṃ dakṣaḥ pulastyāya dattorṇāṃ jananīṃ dadau //
pulastyā kṣamāṃm prādātkardamasya tu mātaram

kārdamiḥ śaṅkhapādaśca dakṣiṇāmāśrito diśam //
lokālokaniviṣṭaste lokapālo mayeritaḥ

dakṣaśca sannatiṃ prādātkratave bhūritejase //
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ

janayāmāsa dharmajñānsarvāṃ stānūrdhvaretasaḥ //
dakṣaḥ prādādarthevorṇāṃ vasiṣṭhāya mahātmane

tasyāmasya sutā jātāḥ sapta saptāśvavarcasaḥ //
rajobāhurūrdhvabāhuḥ pavanaścānaghaśca yaḥ

sutapāḥ śaktirityete vāsiṣṭhāḥ sapta kīrtitāḥ //
ketumānsumahātejā rājasaśca tathā sutaḥ

lokālokanivāsī te pratīcyāṃ sa mayeritaḥ //
svāhāṃ prādātsa dakṣo'pi saśarīrāya vahnaye

divyāntarikṣabhaumānāmagnīnāṃ jananīṃ prabhuḥ //
svadhāṃ prādātpitṛbhyastu menāyā jananīṃ śubhām

himācalāya menāpi pitṛbhiḥ pratipāditā //
caturdaśemāḥ kanyāśca dakṣo dharmāya vai dadau

kītirlakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā matiḥ //
buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ tuṣṭiḥ siddhiścaturdaśa

kīrtiputro yaśodevo darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ //
niścayaśca dhṛteḥ putro medhāputrastathā śrutaḥ

puṣṭirlābhaḥ sutaścaiva kāmaḥ śraddhāsutaḥ smṛtaḥ //
kriyāyāstanayo devo matiputrastathā damaḥ

buddherbodhaḥ sutaḥ prokto lajjāyā vinayaḥ smṛtaḥ //
vapuṣo vyavasāyastu kṣemaḥ śāntisutastathā

tuṣṭeḥ putrastu santoṣaḥ sukhaḥ siddheśca bhāsvaraḥ //
kāmasya ca ratirbhāryā tatputro harṣa ucyate

evaṃ prajāvivṛddhyarthaṃ dakṣo dattvā'tha kanyakāḥ //
īje kadācidyajñena hayamedhena pārthiva

tasya jāmātaraḥ sarve gatā yajñanimantritāḥ //
bhāryābhiḥ sahitāḥ sarve rudraṃ devaṃ satīṃ vinā

rudro natiṃ na kurute bhāvyarthavinicoditaḥ //
kadācidapi dakṣaśca tenāsau na nimantritaḥ

anāhūtāpi ca gatā paścāttatra satī śubhā //
dakṣānna lebhe pūjāṃ sā tataḥ kruddhā śubhānanā

tatyāja dakṣasambhūtāṃ tāṃ tanuṃ himakandare //
vinaṣṭāṃ tu satīṃ śrutvā devadevaḥ pinākadhṛk

śaśāpa dakṣaṃ dharmajñaṃ manuṣyastvaṃ bhaviṣyasi //
dhruvasyānvayasaṃbhūto rājā trailokyaviśrutaḥ

tatrāpi vighnaṃ kartāsmi yajñakarmaṇyupasthite //
bhṛguṃ marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum

śaśāpa caivāṅgirasaṃ vasiṣṭhaṃ ca mahāmunim //
satīmanupravṛttasya dakṣasyāsya prajāpateḥ

anuvṛttiḥ kṛtā yasmādbhavadbhirdharmakovidaiḥ//
tasmādvaivasvate prāpte śubhe manvantare dvijāḥ

brahmaṇo yajamānasya janma krūramavāpsyatha //
dehatyāge kṛte rājansatī devī mahābalā

umeti viśrutā loke menāyāḥ samapadyata //
himācalo'pi tāṃ devīṃ dadau śarvāya pārthiva //

tayā viyujyate nāsau kadācidapi viśrutā //
tasyāṃ tu janayāmāsa devadevo'pi śaṅkaraḥ

vināyakaṃ kumāraṃ ca bhṛṅgeśaṃ sumahābalam //
vighnānāṃ ca gaṇānāṃ ca putraṃ rājye'bhyaṣecayat

vināyakaṃ mahādevo gajavaktraṃ manasvinam //
devasenāpatiṃ śakraḥ kumāraṃ kṛtavām̐stadā

na tatyāja samīpācca bhṛṃgeśaṃ śaṅkarastadā //
vaivasvatentare prāpte rājā dakṣo vyajāyata

dhruvasyānvayasambhūto mahābalaparākramaḥ //
tatrāśvamedhe vitate anāhūtena śūlinā

yajño vidhvaṃsitastasya vīrabhadreṇa pārthiva //
sa dakṣo janayāmāsa kanyāḥ pārthivasattama

tāsāṃ ca madhyātpradadāvaṣṭāviṃśatimindave //
devatāstvabhimāninyo nakṣatrāṇāṃ pṛthakpṛthak

uktaṃ hi te ṛkṣa gaṇasya janma śubhāvahaṃ pāpabhayāpahaṃ ca //
ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tattvaṃ vadasvāyatalohitākṣa

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā० saṃ० graharkṣādisaṃbhavādhyāyo nāma saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ