Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.106

// vajra uvāca //
dhruvasyāhaṃ dvijaśreṣṭha brāhmaṇānāṃ pṛthakpṛthak //
sambhavaṃ śrotumicchāmi nakṣatrāṇāṃ ca mānada

// mārkaṇḍeya uvāca //
brahmaṇā sṛṣṭikāmena pūrvameva narādhipa //
ādityastamasāṃ hantā tejasāṃ golakaḥ kṛtaḥ

tamomayo golakaśca rāhustena tathā kṛtaḥ //
ammayāni tathānyāni golakāni narādhipa///
kṛtāni tena dharmmajña graharkṣāṇāṃ pṛthakpṛthak //
dhruvasthānaniviṣṭāśca tārakāśca caturdaśa

teṣāṃ nāmavibhāgaṃ me gadataḥ śṛṇu pārthiva //
uttānapādastasyātha vijñeyaḥ sottaro hanuḥ

yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrdhānamāśritaḥ //
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyāvaśvinau pūrvapādayoḥ

varuṇaścāryamā tasya paścime caiva sakthinī //
śiśnaḥ saṃvatsarastasya mitro'pānaṃ samāśritaḥ

pucchegniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ //
dhuvasthāsnurgraharkṣāṇāmmeḍhībhūtaḥ prakīrtitaḥ

dhruveṇa bhrāmyate sarvamāyattaṃ tridive dhruve //
dhruvo hi bhagavānviṣṇuḥ kālo lokaprakālanaḥ

śiśumāranibaddhānāṃ tārakāṇāṃ pṛthakpṛthak //
nāmadheyāni vijñāya dṛṣṭvā ca vimale'mbare

āyurabhyadhikaṃ jīvedvarṣāṇi tu caturdaśa //
ahorātrakṛtātpāpāttatkṣaṇādeva mucyate

āmmayānāṃ graharkṣāṇāṃ mūrcchitāḥ sūryaraśmayaḥ //
janayanti prakāśatvaṃ nātra kāryyā vicāraṇā

sphāṭikāni vimānāni tathā sukṛtināṃ nṛpa //
nāke tārakabaddhāni ammayānīva yādava

graharkṣāṇi samastāni dhruvaśca bhagavāṃstathā //
kalpasthāyīni rājendra nātra kāryyā vicāraṇā //

teṣāṃ tadabhimāninyo devatā yadunandana //
manvantarādau jāyante na bhavanti punaḥpunaḥ

auttānapādirdhamātmā dhruvasteṣvapi yādava //
svāyambhuventare jātastiṣṭhatyābhūtasaṃplavam

tasya te janma vakṣyāmi sarvakalmaṣanāśanam //
pūrvaṃ brahmā mahīpāla sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo'bhavat //
ardhena nārī tasyāsīdvirājamasṛjatprabhuḥ

virāḍasṛjatpuruṣaṃ puruṣo manurucyate //
yasyaikasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate

priyavratottānapādau manoḥ putrāvubhau smṛtau //
kṣatrapravarttakau tau tu pūrve manvantare smṛtau

uttānapādaputrastu dhruvo viṣṇuḥ prakīrtitaḥ //
nibaddho bhrāmyate yatra marutāṃ jyotiṣāṃ gaṇaḥ

saptarṣi maṇḍalaṃ nityaṃ tasyādhastātprakīrtitam //
marīciśca vasiṣṭhaśca aṅgirāścātrireva ca

pulastyaḥ pulahaścaiva kratussaptarṣayo'malāḥ //
vaśiṣṭhamāśritā sādhvī teṣāmmadhyādarundhatī

tasyādhastādbhacakrañca tasyādhastācchanaiścaraḥ //
tasyādhastāttathā jīvastasyādhastātkujaḥ smṛtaḥ

tasyādhastāddineśaśca tasyādhastācca bhārgavaḥ //
tasyādhastādbudhaḥ proktastasyādhastācca candramāḥ //

prāgdakṣiṇagatiścaiva jyotiṣāṃ cakramucyate //
sarve grahāḥ prāggatayastulyavegāḥ prakīrtitāḥ

śīghratvenopacaryante yathā sannaṃ mahīpate //
yathā yathā viśiṣṭāśca tathā mandāḥ prakīrttitāḥ

teṣāṃ te sambhavaṃ vakṣye prāpte vaivasvate'ntare //
teṣāṃ jananasāhasrairatītaiḥ kiṃ prayojanam

anādinidhanaḥ śrīmānviṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ //
sa eva devakāryārthaṃ bhūtvā dvādaśadhā purā

aditerjanayāmāsa hyātmānaṃ kaśyapātprabhuḥ //
teṣāṃ tu madhyātsavitā ādityasya ca devatā

proktaṃ te saviturjanma śṛṇu candramasastataḥ //
daśabhyaśca diśābhyaśca tathātreḥ sumahātmanaḥ

viṣṇurevābhavadrājanputra sa mṛgalāñchanaḥ //
dākṣāyaṇī vasornāma patnī dharmasya viśrutā

janayāmāsa dharmajñaṃ vasumadhye niśākaram //
śrīsahāyastathā jātaḥ somaścāmṛtamanthanāt

prākāmyena śaśāṅkasya janma te'bhihitaṃ tridhā//
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava bhaumasya sambhavam

āsīddaityo hiraṇyākṣo mahābalaparākramaḥ //
sa vai kanyāmajanayadvikeśī nāma nāmataḥ

sā lebhe tasya keśām̐stāṃ vai sthāṇurakāmayat //
tasyāṃ maithunasaktasya deveśasya pinākinaḥ

vahnisammbhavabhītena kṛto vighno hyathāgninā //
praviṣṭaṃ maithunāgāraṃ vahniṃ dṛṣṭavatastadā

krodhāyāsodbhavaḥ svedo harasya samapadyata //
ānanasvedajo bindurdevasyāmitraghātinaḥ

tasyāḥ papāta vadane sā papau tatprayatnataḥ //
antarvatnyatha tenāsīnna śaśāka ca tejasā

mohitā tasya bālasya garbhaṃ dhārayituṃ tadā//
utsasarjātha taṃ garbhaṃ dīptānalasama dyutim

taṃ dadhāra mahīpāla dharā devīsvarūpiṇī //
saṃskāramakaroccāsya svayameva ca kaśyapaḥ

aṅgāranikaṭasthatvānnāmnā cāṅgārakaḥ kṛtaḥ //
uktaṃ te janma bhīmasya budhasyātaḥ paraṃ śṛṇu

kaśyapasya dhanurnāma patnī trailokyaviśrutā //
janayāmāsa tanayaṃ rajonāmeti viśrutam

so'kāmayata vai kanyāṃ varuṇasya mahātmanaḥ //
vāruṇīmiti vikhyātāṃ trailokyasyaikasundarīm

tatastapaśca tejaśca balaṃ vīryaṃ tathaiva ca //
śulkārthaṃ sa dadau tasyai tānādāya varāṅganā

apsu līnā tadā jātā patasogreṇa dānavaḥ //
tāmapsu līnāṃ vijñāya praviveśodakaṃ tadā

tasyāḥ sparśopalambhena dravībhūtaḥ sa dānavaḥ //
dravatāṃ samanuprāptāṃ tāṃ vijñāya niśākaraḥ

mamantha sahasā toyaṃ putrārthī manujeśvara //
mathyamāne jale tena tadā somena pārthiva

viveśa tejasi payo viṣṇurdevanamaskṛtaḥ //
tataḥ kumārassañjāto budhastu grahabodhanaḥ

taddadhāra tadā tārā gurupatnī yaśasvinī//
yadā dhārayituṃ śaktā na bālaṃ tejasānvitam

dākṣāyaṇī cotsasarja candrapatnī sutaṃ tadā //
evaṃ janma budhasyoktaṃ jīvasyātaḥ paraṃ śṛṇu

surūpā nāma duhitā mārīcestu prajāpateḥ //
dattā tvaṅgirase sā tu rūpayauvanaśālinī

tasyāṃ sa janayāmāsa devācāryaṃ bṛhaspatim //
bṛhadvācaṃ mahābuddhiṃ vedavedāṅgapāragam

uktaṃ te janma jīvasya śukrasyātaḥ paraṃ śṛṇu /
uṣā nāma tathā kanyā hiraṇyakaśipossutā

bhṛgupatnī viśālākṣī sarvalokaikasundarī //
janayāmāsa dharmajñaṃ khyātamauśanasaṃ prabhum

sa jahārātha yogātmā dhanaṃ vaiśravaṇasya tu //
hṛte vitte tu yakṣeśo jagāma śaraṇaṃ haram

tataḥ kruddho mahādevo bhārgavaṃ hantumudyataḥ //
bhārgavo'pi ca yogena praviveśa haraṃ tadā

harodarasthastuṣṭāva devīṃ parvatanandinīm //
tayoktastaṃ tu tatyāja tadā śiśnena śaṅkaraḥ

śukrastu nāma caivāsya tadā cakre jagadguruḥ //
dhaneśatvaṃ dadau cāsya dhaneśena sahānagha

maitryaṃ cāsya dhaneśena tathā cakre trilocanaḥ //
śanaiścarasya vakṣyāmi janmātaste nareśvara

brahmaṇo mānasaḥ putrastvaṣṭā nāma prajāpatiḥ //
saṃjñāṃ tu janayāmāsa kanyāṃ trailokyasundarīm

tāṃ dadau savituḥ patnīṃ tasyāṃ sūryo mahātapāḥ //
janayāmāsa dharmajñaṃ manuṃ vaivasvataṃ prabhuma

yamaṃ ca yamunāṃ caiva trailokyasyaikapālinīma //
teṣu jñāteṣu putreṣu saṃjñā sā cārulocanā

bhartustejo'tidurdharṣamasahantī varāṅganā //
sā tu cchāyāṃ samāhūya idaṃ vacanamabravīt

madrūpeṇa tvayā bhadre vastavyamavikārayā //
pālanīyau ca me putrau tvayemau duhitā ca me

evamuktā yayau devī pitaraṃ varavarṇinī //
pitrā nirastā bhartāraṃ gacchagaccheti bhāṣitā

uttarāṃstu kurūngatvā vaḍavārūpadhāriṇī //
cacāra śādvalāñchubhrānvaneṣūpavaneṣu ca

chāyāyāṃ ca tathārkopi saṃjñeyamiti cintayan //
dvau putrau janayāmāsa sāvarṇaṃ tu śanaiścaram

vajra uvāca //
kathaṃ tāmāptavānsaṃjñāṃ bhūya eva divākaraḥ //
etanme saṃśayaṃ brūhi bhṛguvaṃśavivardhana

mārkaṇḍeya uvāca //
putrayoḥ sūtaputrām̐stu yathā chāyānuvartate //
na tathā vartate devī saṃjñāsūteṣu bhāminī

tataḥ kadācittāṃ kruddhaḥ saṃtatarja tadā yamaḥ //
taṃ śaśāpa tadā cchāyā pādaste patatāmayam

yamaḥ śaśaṃsa tatsarvaṃ pituḥ parabalārdanaḥ //
śrutvā yamasya vacanaṃ yamaṃ provāca bhāskaraḥ

kṛmayo māṃsamādāya tathā yāsyanti bhūtalam //
evaṃ śāmyecca śāpaste tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

/
etacchrutvā piturvākyaṃ cakāra sumahattapaḥ //
ārādhayāmāsa tadā devadevaṃ janārdanam

tasmātsa lebhe dharmātmā dharmarājatvamañjasā //
sūryo'pyavindam̐stattvena putraśāpasya kāraṇam

krodhāviṣṭastadā chāyāṃ papracchāmitraghātanaḥ//
śaśaṃsa tasya sā sarvaṃ yathāvṛttamaninditā

śrutvā tu vacanaṃ tasyāstvaṣṭurveśmāgamadraviḥ //
na dadarśa ca tatrasthāṃ tāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm

tvaṣṭrā cāśaṃsitaṃ tasya vaḍavārūpadhāriṇī//
asahantī tu tejaste kurūnāvasate śubhā

bhramimāveśya deveśaṃ tvaṣṭāpi jagatāṃ patim //
tejasaḥ śātanaṃ cakre devasya savitustadā

kīrṇe tejasi tadrūpaṃ bhṛśaṃ kāntataraṃ sthitam //
śīrṇena tejasā cakraṃ tvaṣṭā cakre jagadguroḥ

sudarśanamiti khyātaṃ devasya harimedhasaḥ //
kāntarūpastu savitā hayarūpadharastadā

uttarāṃstu kurūngatvā vaḍavārūpadhāriṇīm //
svāṃ dadarśa tadā bhāryāṃ śītaladravyasaṃyutām

maithunārthī tu tāṃ devo jagāma tvaritastadā //
vegavantaṃ tu samprāptaṃ dṛṣṭvā turagamuttamam

vyaceṣṭata ca sā devī parapuṃsopaśaṅkayā //
mukhe ca bhāvayāmāsa tāṃ sūryo dīptadīdhitiḥ

tasyā nāsāpuṭau pūrṇau tadā śukreṇa pārthiva //
tathā tasyāstadā jātau nāsatyāvaśvināvubhau

bhūmau ca patitaṃ yacca tābhyāṃ śukraṃ vimarditam //
tasmātsośvātsamutpannaḥ kumāraḥ sūryasannibhaḥ

tataḥ svarūpamāsthāya devadevo'pi bhāskaraḥ //
svarūpiṇīmathādāya saṃjñāṃ tāṃ svagṛhaṃ yayau

nāsatyau devabhiṣajau kṛtavānaśvināvubhau //
tato vimardanājjātaṃ putraṃ dṛṣṭvā divākaraḥ

revanteti tadā tasya nāma cakre jagadguruḥ //
taṃ ca putramuvācāttha sūryo grahagaṇeśvaraḥ

yasmātso'śvātsamutpanno mattastva ddīptadīdhitiḥ //
pūjāmāpsyasi so'śvebhyastasmānnityaṃ jagatpriyaḥ

ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti teṣāṃ vṛddhirbhaviṣyati //
śanaiścarasya te janma mayoktaṃ nṛpasattama

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi rāhorjanma tathānagha //
dākṣāyaṇī siṃhikākhyā bhāryā vai kaśyapasya tu

akāle varayāmāsa bhartāraṃ tapasānvitam //
bhagavanputrakāmāhaṃ taṃ prayaccha mamānagha

akālayañcāsaṃkruddhastāṃ jagāda sa kaśyapaḥ //
daityadānavasaṃkāśaṃ putra tvaṃ janayiṣyasi

rāhuṃ sā janayāmāsa varadānānmahātmanaḥ//
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi ketoste janma pārthiva

prajānāṃ mahatīṃ vṛddhiṃ dṛṣṭvā devaḥ pitāmahaḥ //
kṣaye tāsāṃ tadā cakre buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ

kṣayaṃ cintayatastasya prajānāṃ manujeśvara //
prādurbhūtā tataḥ kanyā mṛtyurnāmeti viśrutā

tāṃ jagāda tadā brahmā prajāḥ saṃhara śobhane //
sā tathoktā tadā tena ruroda varavarṇinī

tadāśrubindubhirjātā vyādhayo'tha sahasraśaḥ //
dṛṣṭvā vyādhīnsamutpannānsaṃhṛtyāśrūṇi bhāminī

suduścaraṃ tapastepe puṣkarāraṇyamāśritā //
sthāneṣu ca tathānyeṣu bahūnvarṣagaṇāñchubhā

bhūyo jagāda tāṃ brahmā prajāḥ saṃhara śobhane //
mayoktaṃ yatpurā bhadre tattathā na tadanyathā

tapasā te varaṃ grāhyaṃ tadācakṣva suśobhane //
nṛṇāṃ nimittaṃ maraṇe loke yāsyati doṣataḥ

na kaściddoṣato mantā tvāṃ kadācidapi dhruve //
evamuktā tadā tena brahmaṇā sā śubhānanā /१०३//
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvāsaṃ mumoca varavarṇinī//
kṛṣṇasarpasamākārastasmātketurajāyata/१०४//
śikhidīptaśikho rājankālānalasamaprabhaḥ //
dhūmaprabhasya tasyātha keturūpasya pārthiva

saṃjñāṃ cakāra sarvātmā devadevaḥ pitāmahaḥ //
dhūmaketurayaṃ nāmnā bhaviṣyati jagattraye

darśayiṣyati lokānāṃ tathaiva ca śubhāśubham //
divyantarikṣe bhuvi caika eṣaḥ sandṛśyate dhūmaketurmahātmā //
saṃsthānarūpaistu bahuprakāraiḥ śubhāśubhaṃ darśayanmānuṣāṇām

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde grahasambhavonāma ṣaḍuttaraśatatamo'dhyāyaḥ