વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.107

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પૂર્વં બ્રહ્મા મહીપાલ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥
અભ્યયુઙ્ક્ત તદાત્માનં તસ્ય યુક્તસ્ય પાર્થિવ

તતોઽસ્ય જઘનાત્પૂર્વમસુરાઞ્જજ્ઞિરે સુતાન્ ॥
અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિપ્રૈસ્તજન્માનસ્તતોઽસુરાઃ

યથા સૃષ્ટાઃ સુરાસ્તન્વા તાં તનું સોવ્યપોહત ॥
અવ્યક્તં તત્ત્વબહુલં તતસ્તાન્સોભ્યયુઞ્જત

તતસ્તાન્યુઞ્જમાનસ્ય પ્રિયમાસીત્પ્રભોઃ કિલ ॥
તતો મુખાત્સમુત્પન્ના દિવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ

ઉત્પન્ના દિવ્યતસ્તસ્માદ્દેવાસ્તેન તતઃ સ્મૃતાઃ ॥
ધાતુર્દેવીતિ યત્પ્રોક્તં ક્રીડાર્થં સંવિભાવ્યતે

તસ્માદ્દેવ્યાન્તુ તન્વાયાં જજ્ઞિરે તસ્ય દેવતાઃ ॥
દેવાન્દૃષ્ટ્વા તતઃ સો વૈ તનુમન્યાં પ્રપદ્યત

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તનું તાં સોઽભ્યયુઞ્જત ॥
પિતેવ મન્યમાનસ્તાન્સુતાન્પ્રવ્યાધ સ પ્રભુઃ

પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં મધ્યે રાત્ર્યહ્નયોઃ પુરા ॥
તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પિતૃત્વં તેષુ તત્સ્મૃતમ્

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તનું તાં સ વ્યપોહત ॥
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સંધ્યા વ્યજાયત॥॥
તસ્માદહર્દેવતાનાં રાત્રિઃ સ્યાદાસુરી મતા ॥
તયોર્મધ્યે તુ પિતરઃ સા તનુસ્તુ ગરીયસી

તસ્માદ્દેવાસુરાશ્ચૈવ ઋષયો માનવાસ્તથા ॥
યુક્તાસ્તે તામુપાસન્તે તથા વિષ્ણોર્યદન્તરમ્

તસ્માદ્રાત્ર્યહ્નયોઃ સન્ધાવુપાસન્તે દ્વિજાસ્તુ તામ્ ॥
તતોઽન્યસ્યાં પુનર્બ્રહ્મા સ તન્વામુપપદ્યત

રાજસત્ત્વાત્મિકાયાં તુ મનસા સોઽસૃજત્પ્રભુઃ ॥
મનસા તુ તતસ્તસ્ય પ્રજાનાઞ્જજ્ઞિરે પ્રજાઃ

મનસા ચ મનુષ્યાસ્તે જનનાત્પ્રથિતાઃ પ્રજાઃ ॥
સૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાઃ સૌમ્યસ્યાં તનું સોઽવ્યપોહત

સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યઃ પ્રજાયત ॥
તસ્માદ્ભવન્તિ સંહૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ

તામુત્સૃજ્ય તતો જ્યોત્સ્નાં તતોઽન્યા પ્રાવિશત્પુનઃ ॥
મૂર્તિં રજસ્તમાસક્તાં તતસ્તાં સોભ્યયુઞ્જત

તતોઽન્યાસ્સાન્ધકારે તુ ક્ષુધાવિષ્ટાઃ પ્રજાઃ સૃજન્ ॥
તાઃ સૃષ્ટ્વા તુ ક્ષુધાવિષ્ટા અંગુલ્યા દાતુમુદ્યતાઃ

અંભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તસ્તુ તેષુ યે ॥
રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતાસ્તસ્માત્ક્ષુધાત્માનો નિશાચરાઃ

ધ્રુવં ક્ષણોમિ યેમ્ભાંસિ તેષુ દૃષ્ટ્વા પરસ્પરમ્ ॥
તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ

રક્ષણે પાલને ચાપિ ધાતુરેવ વિભાવ્યતે ॥
યક્ષ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ક્ષેપણે સન્નિરુધ્યતે

રક્ષણાદ્રક્ષ ઇત્યુક્તાઃ ક્ષપણાદ્યક્ષ ઉચ્યતે ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા તત્ક્ષણેનાસ્ય કેશાઃ શીર્યન્ત ધીમતઃ

તે શીર્ણા વ્યુત્થિતા હ્યૂર્ધ્વમારોહન્ત તતઃ પુનઃ ॥
સર્પણાત્તુ સ્મૃતાઃ સર્પાઃ પન્નત્વાત્પન્નગાઃ સ્મૃતાઃ

બાલાત્માનઃ સ્મૃતા વ્યાલા હીનત્વાચ્ચાહયઃ સ્મૃતાઃ ॥
પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચાપિ સર્પાસ્તેઽપાયસર્પણાત્

તેષાં લયાઃ પૃથિવ્યાપઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ઘનાઃ ॥
તસ્ય ક્રોધોઽભવદ્ધૂમમગ્નિગર્ભઃ સુદારુણઃ

સ તાન્સર્પાન્સમુત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મકાન્ ॥
સર્પાન્દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધત્ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે

ગાં ધયન્તસ્તતો દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વા અગ્નિરેતસઃ ॥
ધય ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ પાને હ્યેષ નિરુધ્યતે

પિબન્તો જજ્ઞિરે વાચા ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥
કર્ણેન કપિલા ભૂત્વા પિશાચાઃ કપિશા હ્યલમ્

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશિનઃ ॥
અષ્ટાસુ તાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ

તતઃ સ્વચ્છન્દતોઽન્યાનિ વયાંસિ વયસા સૃજન્ ॥
પક્ષિણઃ સ તુ દૃષ્ટ્વા વૈ તતઃ પશુગણાન્સૃજન્

મુખતોઽજાઃ સૃજન્સો વૈ વક્ષસશ્ચા વયોઽસૃજત્ ॥
ગાવશ્ચૈવોદરાદ્બ્રહ્મા પુનરન્યાઁશ્ચ નિર્મમે

પાદતોઽશ્વાંસ્તુરઙ્ગાંશ્ચ રાસભાન્ગવયાન્મૃગાન્ ॥
ઉષ્ટ્રાંશ્ચૈવ વરાહાંશ્ચ શ્વાનાનન્યાંશ્ચ જાતયઃ

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભિસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ॥
એવંવિધૌષધીઃ સૃષ્ટ્વા ન્યયુજત્સોઽધ્વરેષુ તાઃ

અસ્ય ત્વાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે પુરા ॥
ગૌરજઃ પુરુષોથાવિરથાશ્વતરગર્દભાઃ

એતે ગ્રામ્યાઃ સ્મૃતાઃ સપ્ત આરણ્યાઃ સપ્ત ચાપરે ॥
મહિષો ગવયોષ્ટ્રાસ્તુ દ્વિખુરઃ શરભો દ્વિપઃ

મર્કટઃ સપ્તમસ્તેષામારણ્યાઃ પશવસ્તુ તે ॥
ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સ્તોમં રથન્તરમ્

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્ ॥
યજ્ઞોઽપિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશસ્તથા

બૃહત્સામ તથોક્તં ચ દક્ષિણાત્સોઽસૃજન્મુખાત્ ॥
સામાનિ જગતી ચૈવ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાત્સોઽસૃજન્મુખાત્ ॥
અથર્વમેકવિંશં ચ ત્રિષ્ટુબ્વૈરાજમેવ ચ ॥
અપ્તુર્યામં ચ યજ્ઞાનાં ચોત્તરાત્સોઽસૃજન્મુખાત્

વિદ્યુતોઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવર્ષિપિતૃમાનવાન્ ॥
તતોઽસૃજત્સ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

સૃષ્ટ્વા યક્ષપિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ॥
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્

અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
જરાયુજં ચાણ્ડજં ચ સસ્વેદજમથોદ્ભિજમ્

ભૂતગ્રામં સંકૃતવાન્દેવદેવશ્ચતુર્વિધમ્ ॥
પશવશ્ચ મૃગાશ્ચૈવ વ્યાલાશ્ચોભયતોદતઃ

રક્ષાંસિ ચ પિશાચાંશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ જરાયુજાઃ ॥
અણ્ડજાઃ પક્ષિણઃ સર્પાનક્રાન્મત્સ્યાંશ્ચ કચ્છપાન્

યાનિ ચૈવં પ્રકારાણિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥
સ્વેદજં દંશમશકયૂકામક્ષિકમત્કુણમ્

ઊષ્મણશ્ચોપજાયન્તે યચ્ચાન્યત્કિઞ્ચિદીદૃશમ્ ॥
ઉદ્ભિજાસ્તરવઃ સર્વે બીજકાણ્ડપ્રરોહિણઃ

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા બહુપુષ્પફલોપગાઃ ॥
અપુષ્પાઃ ફલવન્તો યે તે વનસ્પતયઃ સ્મૃતા

પુષ્પિણઃ ફલિનશ્ચૈવ વૃક્ષાશ્ચોભયતઃ શુભાઃ ॥
પ્રતાનાશ્ચૈવ વલ્લ્યશ્ચ વીરુધઃ પરિકીર્તિતાઃ

ગુચ્છગુલ્મં તુ વિવિધં તથૈવ તૃણજાતયઃ ॥
બીજકાણ્ડરુહાણ્યેવ પ્રતાના વલ્લ્ય એવ ચ

તમસા બહુરૂપેણ વેષ્ટિતાઃ કર્મહેતુના ॥
અનુસંજ્ઞા ભવન્ત્યેતે સુખદુઃખસમન્વિતાઃ

એકદન્તાસ્તુ ગતયો બ્રહ્માદ્યાઃ સમુદાહૃતાઃ ॥
ઘોરેઽસ્મિન્ભૂતસંસારે નિત્યે સતતયાયિનિ

યં તુ કર્મણિ યસ્મિન્સ ન્યયુઙ્ક્ત પ્રથમં પ્રભુઃ ॥
તત્તદેવ સ્વયં તેજો યુજ્યમાનઃ પુનઃપુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે ઋતાનૃતે ॥
તદ્ભાવિતા પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

યદ્યસ્ય સોદદાત્સર્ગે સ તત્તત્સ્વયમાવિશત્ ॥
યથર્તુલિઙ્ગાન્યૃતવઃ સ્વયમેવ તુ પર્યયે

સ્વાનિસ્વાન્યભિપદ્યન્તે તથા કર્માણિ દેહિનામ્ ॥
લોકાનાં તુ વિશુદ્ધ્યર્થં મુખબાહૂરુપાદતઃ

બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં શૂદ્રં ચ નિરવર્તયત્॥
આસ્યાદ્વૈ બ્રાહ્મણા જાતા બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાઃ શુભાઃ

ઊરુભ્યાં ચ વિશઃ સૃષ્ટાઃ શૂદ્રઃ પદ્ભ્યામજાયત ॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ ધર્મં ચક્રે પૃથક્પૃથક્

સ્વધર્મે ચ નિવિષ્ટાનાં સ્થાનાનિ વ્યદધાત્પ્રભુઃ ॥
બ્રહ્મલોકં બ્રાહ્મણાનાં શાક્રં ક્ષત્ત્રિયજન્મનામ્

મારુતં ચ વિશાં સ્થાનં ગાન્ધર્વં શૂદ્રજન્મનામ્ ॥
બ્રહ્મચારિવ્રતસ્થાનાં બ્રહ્મલોકં પ્રજાપતિઃ

પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં યથાવિહિતકારિણામ્ ॥
સ્થાનં સપ્ત ઋષીણાં ચ તથૈવ વનવાસિનામ્

યતીનામકૃતં સ્થાનં યત્રેચ્છાગામિનાં સદા ॥
કૃત્વા સ સૂત્રસંસ્થાનં પ્રજાગર્ભં તુ માનસમ્

અથાસૃજત્પ્રજાકર્તૄન્માનસાઁસ્તનયાન્પ્રભુઃ ॥
ધર્મં રુદ્રં મનું ચૈવ સનકં ચ સનન્દનમ્

ભૃગું સનત્કુમારં ચ રુચિં શ્રદ્ધાં તથૈવ ચ ॥
મરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

વસિષ્ઠં ચ મહાભાગં નારદં ચ મહામુનિમ્ ॥
સ્વભાસ્કરાન્બર્હિષદઃ અગ્નિષ્વાત્તાંસ્તથૈવ ચ

ક્રવ્યાદાંશ્ચોપહૂતાંશ્ચ આજ્યપાંશ્ચ સુકાલિનઃ ॥
આદ્યા મૂર્તિવિહીનાશ્ચ ત્રયસ્તેષાં ગણાઃ સ્મૃતાઃ

ચરમાસ્તે ગણાસ્તેષાં કથિતાસ્તુ સમૂર્તયઃ ॥
મહાભૂતશરીરાણિ સૃષ્ટવાન્સ તથૈવ ચ

એવં કૃત્વા પ્રજાસર્ગં ચાંગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાત્તતઃ ॥
સસર્જ દક્ષં ભગવાન્વામાંગુષ્ઠાત્તથૈવ ચ

સસર્જ ભાર્યાં તસ્યૈવ દેવદેવઃ પિતામહઃ ॥
તસ્યાં તુ જનયામાસ દક્ષો દુહિતરઃ શુભાઃ

દદૌ તાશ્ચ સ ધર્માત્મા બ્રહ્મપુત્રેભ્ય એવ ચ ॥
સતીં દદૌ સ રુદ્રાય રુદ્રા યસ્યાઃ સુતાઃ સ્મૃતાઃ

અસંખ્યેયા મહાવીર્યા હરતુલ્યપરાક્રમાઃ ॥
યૈર્વ્યાપ્તં ભુવનં સર્વં સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ

ભૃગવે ચ દદૌ ખ્યાતિં રૂપે ણાપ્રતિમાં શુભામ્ ॥
ભૃગુર્ધાતાવિધાતારૌ જનયામાસ સાયુધૌ

શ્રિયં ચ જનયામાસ ખચરાઁશ્ચ તુરઙ્ગમાન્ ॥
ભૃગુઃ પ્રાદાચ્છ્રિયં દેવીં રાજન્નારાયણસ્ય ચ

તસ્યાં સંજનયામાસ બલોન્માદૌ મદોત્કટૌ ॥
મેરોઃ પર્વતરાજસ્ય દ્વે કન્યે ભુવિ વિશ્રુતે

ધાતુર્વિધાતુસ્તે દત્તે આયતિર્નિયતિસ્તથા॥
આયતિર્જનયામાસ પ્રાણં યદુકુલોદ્વહ

નિયતિર્જનયામાસ મૃકણ્ડું તપસાં નિધિમ્॥
વ્યતીતે સપ્તમે કલ્પે મૃકણ્ડોઃ સુમહાત્મનઃ॥।

અહં પુત્રઃ સમુત્પન્નો મનસ્વિન્યાં નરાધિપ ॥
પત્ની મરીચેસ્સંભૂતિર્દક્ષસ્ય તનયા શુભા

પ્રજાપતિં પૂર્ણમાસં જનયામાસ ભામિની ॥
પૂર્ણમાસસ્ય વિરજાઃ સુદામા તુ તદાત્મજઃ

લોકાલોકનિવિષ્ટસ્તુ લોકપાલો મયેરિતઃ ॥
પુત્રશ્ચ પૌર્ણમાસસ્ય સર્વેશો નામ ચાપરઃ

જનયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ સ્તમ્બઃ કશ્યપ એવ ચ ॥
તયોર્ગોત્રકરૌ પુત્રૌ જ્ઞેયૌ સંન્યાસનિશ્ચયૌ

સ્મૃતિમઙ્ગિરસં પ્રાદાદ્દક્ષઃ પૂર્વં પ્રજાપતિઃ ॥
સિનીવાલી કુહૂ રાકા તથૈવાનુમતિઃ શુભા

તસ્યાં સંજનયામાસ અગ્નિં ચ ભરતં તથા ॥
ભરતસ્ય તથા પુત્રઃ પર્જન્ય ઇતિ વિશ્રુતઃ

હિરણ્યરોમા પર્જન્ય ઉદીચીં દિશમાશ્રિતઃ ॥
લોકાલોકેઽવતિષ્ઠઁસ્તે લોકપાલો મયેરિતઃ

અનુસૂયાં દદૌ દક્ષઃ તથાત્રેઃ સુમહાત્મનઃ ॥
તસ્યાં સ જનયામાસ તપોરાશિકરં પરમ્

પ્રીતિં દક્ષઃ પુલસ્ત્યાય દત્તોર્ણાં જનનીં દદૌ ॥
પુલસ્ત્યા ક્ષમાંમ્ પ્રાદાત્કર્દમસ્ય તુ માતરમ્

કાર્દમિઃ શઙ્ખપાદશ્ચ દક્ષિણામાશ્રિતો દિશમ્ ॥
લોકાલોકનિવિષ્ટસ્તે લોકપાલો મયેરિતઃ

દક્ષશ્ચ સન્નતિં પ્રાદાત્ક્રતવે ભૂરિતેજસે ॥
ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ વાલખિલ્યા ઇતિ સ્મૃતાઃ

જનયામાસ ધર્મજ્ઞાન્સર્વાં સ્તાનૂર્ધ્વરેતસઃ ॥
દક્ષઃ પ્રાદાદર્થેવોર્ણાં વસિષ્ઠાય મહાત્મને

તસ્યામસ્ય સુતા જાતાઃ સપ્ત સપ્તાશ્વવર્ચસઃ ॥
રજોબાહુરૂર્ધ્વબાહુઃ પવનશ્ચાનઘશ્ચ યઃ

સુતપાઃ શક્તિરિત્યેતે વાસિષ્ઠાઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ ॥
કેતુમાન્સુમહાતેજા રાજસશ્ચ તથા સુતઃ

લોકાલોકનિવાસી તે પ્રતીચ્યાં સ મયેરિતઃ ॥
સ્વાહાં પ્રાદાત્સ દક્ષોઽપિ સશરીરાય વહ્નયે

દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનામગ્નીનાં જનનીં પ્રભુઃ ॥
સ્વધાં પ્રાદાત્પિતૃભ્યસ્તુ મેનાયા જનનીં શુભામ્

હિમાચલાય મેનાપિ પિતૃભિઃ પ્રતિપાદિતા ॥
ચતુર્દશેમાઃ કન્યાશ્ચ દક્ષો ધર્માય વૈ દદૌ

કીતિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા પુષ્ટિઃ શ્રદ્ધા ક્રિયા મતિઃ ॥
બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ તુષ્ટિઃ સિદ્ધિશ્ચતુર્દશ

કીર્તિપુત્રો યશોદેવો દર્પો લક્ષ્મીસુતઃ સ્મૃતઃ ॥
નિશ્ચયશ્ચ ધૃતેઃ પુત્રો મેધાપુત્રસ્તથા શ્રુતઃ

પુષ્ટિર્લાભઃ સુતશ્ચૈવ કામઃ શ્રદ્ધાસુતઃ સ્મૃતઃ ॥
ક્રિયાયાસ્તનયો દેવો મતિપુત્રસ્તથા દમઃ

બુદ્ધેર્બોધઃ સુતઃ પ્રોક્તો લજ્જાયા વિનયઃ સ્મૃતઃ ॥
વપુષો વ્યવસાયસ્તુ ક્ષેમઃ શાન્તિસુતસ્તથા

તુષ્ટેઃ પુત્રસ્તુ સન્તોષઃ સુખઃ સિદ્ધેશ્ચ ભાસ્વરઃ ॥
કામસ્ય ચ રતિર્ભાર્યા તત્પુત્રો હર્ષ ઉચ્યતે

એવં પ્રજાવિવૃદ્ધ્યર્થં દક્ષો દત્ત્વાઽથ કન્યકાઃ ॥
ઈજે કદાચિદ્યજ્ઞેન હયમેધેન પાર્થિવ

તસ્ય જામાતરઃ સર્વે ગતા યજ્ઞનિમન્ત્રિતાઃ ॥
ભાર્યાભિઃ સહિતાઃ સર્વે રુદ્રં દેવં સતીં વિના

રુદ્રો નતિં ન કુરુતે ભાવ્યર્થવિનિચોદિતઃ ॥
કદાચિદપિ દક્ષશ્ચ તેનાસૌ ન નિમન્ત્રિતઃ

અનાહૂતાપિ ચ ગતા પશ્ચાત્તત્ર સતી શુભા ॥
દક્ષાન્ન લેભે પૂજાં સા તતઃ ક્રુદ્ધા શુભાનના

તત્યાજ દક્ષસમ્ભૂતાં તાં તનું હિમકન્દરે ॥
વિનષ્ટાં તુ સતીં શ્રુત્વા દેવદેવઃ પિનાકધૃક્

શશાપ દક્ષં ધર્મજ્ઞં મનુષ્યસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
ધ્રુવસ્યાન્વયસંભૂતો રાજા ત્રૈલોક્યવિશ્રુતઃ

તત્રાપિ વિઘ્નં કર્તાસ્મિ યજ્ઞકર્મણ્યુપસ્થિતે ॥
ભૃગું મરીચિમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

શશાપ ચૈવાઙ્ગિરસં વસિષ્ઠં ચ મહામુનિમ્ ॥
સતીમનુપ્રવૃત્તસ્ય દક્ષસ્યાસ્ય પ્રજાપતેઃ

અનુવૃત્તિઃ કૃતા યસ્માદ્ભવદ્ભિર્ધર્મકોવિદૈઃ॥
તસ્માદ્વૈવસ્વતે પ્રાપ્તે શુભે મન્વન્તરે દ્વિજાઃ

બ્રહ્મણો યજમાનસ્ય જન્મ ક્રૂરમવાપ્સ્યથ ॥
દેહત્યાગે કૃતે રાજન્સતી દેવી મહાબલા

ઉમેતિ વિશ્રુતા લોકે મેનાયાઃ સમપદ્યત ॥
હિમાચલોઽપિ તાં દેવીં દદૌ શર્વાય પાર્થિવ ॥

તયા વિયુજ્યતે નાસૌ કદાચિદપિ વિશ્રુતા ॥
તસ્યાં તુ જનયામાસ દેવદેવોઽપિ શઙ્કરઃ

વિનાયકં કુમારં ચ ભૃઙ્ગેશં સુમહાબલમ્ ॥
વિઘ્નાનાં ચ ગણાનાં ચ પુત્રં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્

વિનાયકં મહાદેવો ગજવક્ત્રં મનસ્વિનમ્ ॥
દેવસેનાપતિં શક્રઃ કુમારં કૃતવાઁસ્તદા

ન તત્યાજ સમીપાચ્ચ ભૃંગેશં શઙ્કરસ્તદા ॥
વૈવસ્વતેન્તરે પ્રાપ્તે રાજા દક્ષો વ્યજાયત

ધ્રુવસ્યાન્વયસમ્ભૂતો મહાબલપરાક્રમઃ ॥
તત્રાશ્વમેધે વિતતે અનાહૂતેન શૂલિના

યજ્ઞો વિધ્વંસિતસ્તસ્ય વીરભદ્રેણ પાર્થિવ ॥
સ દક્ષો જનયામાસ કન્યાઃ પાર્થિવસત્તમ

તાસાં ચ મધ્યાત્પ્રદદાવષ્ટાવિંશતિમિન્દવે ॥
દેવતાસ્ત્વભિમાનિન્યો નક્ષત્રાણાં પૃથક્પૃથક્

ઉક્તં હિ તે ઋક્ષ ગણસ્ય જન્મ શુભાવહં પાપભયાપહં ચ ॥
અતઃ પરં કિં કથયામિ તુભ્યં તત્ત્વં વદસ્વાયતલોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ ગ્રહર્ક્ષાદિસંભવાધ્યાયો નામ સપ્તોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ