વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.106

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
ધ્રુવસ્યાહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણાનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
સમ્ભવં શ્રોતુમિચ્છામિ નક્ષત્રાણાં ચ માનદ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
બ્રહ્મણા સૃષ્ટિકામેન પૂર્વમેવ નરાધિપ ॥
આદિત્યસ્તમસાં હન્તા તેજસાં ગોલકઃ કૃતઃ

તમોમયો ગોલકશ્ચ રાહુસ્તેન તથા કૃતઃ ॥
અમ્મયાનિ તથાન્યાનિ ગોલકાનિ નરાધિપ॥।
કૃતાનિ તેન ધર્મ્મજ્ઞ ગ્રહર્ક્ષાણાં પૃથક્પૃથક્ ॥
ધ્રુવસ્થાનનિવિષ્ટાશ્ચ તારકાશ્ચ ચતુર્દશ

તેષાં નામવિભાગં મે ગદતઃ શૃણુ પાર્થિવ ॥
ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયઃ સોત્તરો હનુઃ

યજ્ઞોઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ ॥
હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યાવશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ

વરુણશ્ચાર્યમા તસ્ય પશ્ચિમે ચૈવ સક્થિની ॥
શિશ્નઃ સંવત્સરસ્તસ્ય મિત્રોઽપાનં સમાશ્રિતઃ

પુચ્છેગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મારીચઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ ॥
ધુવસ્થાસ્નુર્ગ્રહર્ક્ષાણામ્મેઢીભૂતઃ પ્રકીર્તિતઃ

ધ્રુવેણ ભ્રામ્યતે સર્વમાયત્તં ત્રિદિવે ધ્રુવે ॥
ધ્રુવો હિ ભગવાન્વિષ્ણુઃ કાલો લોકપ્રકાલનઃ

શિશુમારનિબદ્ધાનાં તારકાણાં પૃથક્પૃથક્ ॥
નામધેયાનિ વિજ્ઞાય દૃષ્ટ્વા ચ વિમલેઽમ્બરે

આયુરભ્યધિકં જીવેદ્વર્ષાણિ તુ ચતુર્દશ ॥
અહોરાત્રકૃતાત્પાપાત્તત્ક્ષણાદેવ મુચ્યતે

આમ્મયાનાં ગ્રહર્ક્ષાણાં મૂર્ચ્છિતાઃ સૂર્યરશ્મયઃ ॥
જનયન્તિ પ્રકાશત્વં નાત્ર કાર્ય્યા વિચારણા

સ્ફાટિકાનિ વિમાનાનિ તથા સુકૃતિનાં નૃપ ॥
નાકે તારકબદ્ધાનિ અમ્મયાનીવ યાદવ

ગ્રહર્ક્ષાણિ સમસ્તાનિ ધ્રુવશ્ચ ભગવાંસ્તથા ॥
કલ્પસ્થાયીનિ રાજેન્દ્ર નાત્ર કાર્ય્યા વિચારણા ॥

તેષાં તદભિમાનિન્યો દેવતા યદુનન્દન ॥
મન્વન્તરાદૌ જાયન્તે ન ભવન્તિ પુનઃપુનઃ

ઔત્તાનપાદિર્ધમાત્મા ધ્રુવસ્તેષ્વપિ યાદવ ॥
સ્વાયમ્ભુવેન્તરે જાતસ્તિષ્ઠત્યાભૂતસંપ્લવમ્

તસ્ય તે જન્મ વક્ષ્યામિ સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
પૂર્વં બ્રહ્મા મહીપાલ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમર્ધેન પુરુષોઽભવત્ ॥
અર્ધેન નારી તસ્યાસીદ્વિરાજમસૃજત્પ્રભુઃ

વિરાડસૃજત્પુરુષં પુરુષો મનુરુચ્યતે ॥
યસ્યૈકસપ્તતિગુણં મન્વન્તરમિહોચ્યતે

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ પુત્રાવુભૌ સ્મૃતૌ ॥
ક્ષત્રપ્રવર્ત્તકૌ તૌ તુ પૂર્વે મન્વન્તરે સ્મૃતૌ

ઉત્તાનપાદપુત્રસ્તુ ધ્રુવો વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
નિબદ્ધો ભ્રામ્યતે યત્ર મરુતાં જ્યોતિષાં ગણઃ

સપ્તર્ષિ મણ્ડલં નિત્યં તસ્યાધસ્તાત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
મરીચિશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ અઙ્ગિરાશ્ચાત્રિરેવ ચ

પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુસ્સપ્તર્ષયોઽમલાઃ ॥
વશિષ્ઠમાશ્રિતા સાધ્વી તેષામ્મધ્યાદરુન્ધતી

તસ્યાધસ્તાદ્ભચક્રઞ્ચ તસ્યાધસ્તાચ્છનૈશ્ચરઃ ॥
તસ્યાધસ્તાત્તથા જીવસ્તસ્યાધસ્તાત્કુજઃ સ્મૃતઃ

તસ્યાધસ્તાદ્દિનેશશ્ચ તસ્યાધસ્તાચ્ચ ભાર્ગવઃ ॥
તસ્યાધસ્તાદ્બુધઃ પ્રોક્તસ્તસ્યાધસ્તાચ્ચ ચન્દ્રમાઃ ॥

પ્રાગ્દક્ષિણગતિશ્ચૈવ જ્યોતિષાં ચક્રમુચ્યતે ॥
સર્વે ગ્રહાઃ પ્રાગ્ગતયસ્તુલ્યવેગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

શીઘ્રત્વેનોપચર્યન્તે યથા સન્નં મહીપતે ॥
યથા યથા વિશિષ્ટાશ્ચ તથા મન્દાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તેષાં તે સમ્ભવં વક્ષ્યે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે ॥
તેષાં જનનસાહસ્રૈરતીતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

અનાદિનિધનઃ શ્રીમાન્વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥
સ એવ દેવકાર્યાર્થં ભૂત્વા દ્વાદશધા પુરા

અદિતેર્જનયામાસ હ્યાત્માનં કશ્યપાત્પ્રભુઃ ॥
તેષાં તુ મધ્યાત્સવિતા આદિત્યસ્ય ચ દેવતા

પ્રોક્તં તે સવિતુર્જન્મ શૃણુ ચન્દ્રમસસ્તતઃ ॥
દશભ્યશ્ચ દિશાભ્યશ્ચ તથાત્રેઃ સુમહાત્મનઃ

વિષ્ણુરેવાભવદ્રાજન્પુત્ર સ મૃગલાઞ્છનઃ ॥
દાક્ષાયણી વસોર્નામ પત્ની ધર્મસ્ય વિશ્રુતા

જનયામાસ ધર્મજ્ઞં વસુમધ્યે નિશાકરમ્ ॥
શ્રીસહાયસ્તથા જાતઃ સોમશ્ચામૃતમન્થનાત્

પ્રાકામ્યેન શશાઙ્કસ્ય જન્મ તેઽભિહિતં ત્રિધા॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તવ ભૌમસ્ય સમ્ભવમ્

આસીદ્દૈત્યો હિરણ્યાક્ષો મહાબલપરાક્રમઃ ॥
સ વૈ કન્યામજનયદ્વિકેશી નામ નામતઃ

સા લેભે તસ્ય કેશાઁસ્તાં વૈ સ્થાણુરકામયત્ ॥
તસ્યાં મૈથુનસક્તસ્ય દેવેશસ્ય પિનાકિનઃ

વહ્નિસમ્મ્ભવભીતેન કૃતો વિઘ્નો હ્યથાગ્નિના ॥
પ્રવિષ્ટં મૈથુનાગારં વહ્નિં દૃષ્ટવતસ્તદા

ક્રોધાયાસોદ્ભવઃ સ્વેદો હરસ્ય સમપદ્યત ॥
આનનસ્વેદજો બિન્દુર્દેવસ્યામિત્રઘાતિનઃ

તસ્યાઃ પપાત વદને સા પપૌ તત્પ્રયત્નતઃ ॥
અન્તર્વત્ન્યથ તેનાસીન્ન શશાક ચ તેજસા

મોહિતા તસ્ય બાલસ્ય ગર્ભં ધારયિતું તદા॥
ઉત્સસર્જાથ તં ગર્ભં દીપ્તાનલસમ દ્યુતિમ્

તં દધાર મહીપાલ ધરા દેવીસ્વરૂપિણી ॥
સંસ્કારમકરોચ્ચાસ્ય સ્વયમેવ ચ કશ્યપઃ

અઙ્ગારનિકટસ્થત્વાન્નામ્ના ચાઙ્ગારકઃ કૃતઃ ॥
ઉક્તં તે જન્મ ભીમસ્ય બુધસ્યાતઃ પરં શૃણુ

કશ્યપસ્ય ધનુર્નામ પત્ની ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા ॥
જનયામાસ તનયં રજોનામેતિ વિશ્રુતમ્

સોઽકામયત વૈ કન્યાં વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વારુણીમિતિ વિખ્યાતાં ત્રૈલોક્યસ્યૈકસુન્દરીમ્

તતસ્તપશ્ચ તેજશ્ચ બલં વીર્યં તથૈવ ચ ॥
શુલ્કાર્થં સ દદૌ તસ્યૈ તાનાદાય વરાઙ્ગના

અપ્સુ લીના તદા જાતા પતસોગ્રેણ દાનવઃ ॥
તામપ્સુ લીનાં વિજ્ઞાય પ્રવિવેશોદકં તદા

તસ્યાઃ સ્પર્શોપલમ્ભેન દ્રવીભૂતઃ સ દાનવઃ ॥
દ્રવતાં સમનુપ્રાપ્તાં તાં વિજ્ઞાય નિશાકરઃ

મમન્થ સહસા તોયં પુત્રાર્થી મનુજેશ્વર ॥
મથ્યમાને જલે તેન તદા સોમેન પાર્થિવ

વિવેશ તેજસિ પયો વિષ્ણુર્દેવનમસ્કૃતઃ ॥
તતઃ કુમારસ્સઞ્જાતો બુધસ્તુ ગ્રહબોધનઃ

તદ્દધાર તદા તારા ગુરુપત્ની યશસ્વિની॥
યદા ધારયિતું શક્તા ન બાલં તેજસાન્વિતમ્

દાક્ષાયણી ચોત્સસર્જ ચન્દ્રપત્ની સુતં તદા ॥
એવં જન્મ બુધસ્યોક્તં જીવસ્યાતઃ પરં શૃણુ

સુરૂપા નામ દુહિતા મારીચેસ્તુ પ્રજાપતેઃ ॥
દત્તા ત્વઙ્ગિરસે સા તુ રૂપયૌવનશાલિની

તસ્યાં સ જનયામાસ દેવાચાર્યં બૃહસ્પતિમ્ ॥
બૃહદ્વાચં મહાબુદ્ધિં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્

ઉક્તં તે જન્મ જીવસ્ય શુક્રસ્યાતઃ પરં શૃણુ ।
ઉષા નામ તથા કન્યા હિરણ્યકશિપોસ્સુતા

ભૃગુપત્ની વિશાલાક્ષી સર્વલોકૈકસુન્દરી ॥
જનયામાસ ધર્મજ્ઞં ખ્યાતમૌશનસં પ્રભુમ્

સ જહારાથ યોગાત્મા ધનં વૈશ્રવણસ્ય તુ ॥
હૃતે વિત્તે તુ યક્ષેશો જગામ શરણં હરમ્

તતઃ ક્રુદ્ધો મહાદેવો ભાર્ગવં હન્તુમુદ્યતઃ ॥
ભાર્ગવોઽપિ ચ યોગેન પ્રવિવેશ હરં તદા

હરોદરસ્થસ્તુષ્ટાવ દેવીં પર્વતનન્દિનીમ્ ॥
તયોક્તસ્તં તુ તત્યાજ તદા શિશ્નેન શઙ્કરઃ

શુક્રસ્તુ નામ ચૈવાસ્ય તદા ચક્રે જગદ્ગુરુઃ ॥
ધનેશત્વં દદૌ ચાસ્ય ધનેશેન સહાનઘ

મૈત્ર્યં ચાસ્ય ધનેશેન તથા ચક્રે ત્રિલોચનઃ ॥
શનૈશ્ચરસ્ય વક્ષ્યામિ જન્માતસ્તે નરેશ્વર

બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્ત્વષ્ટા નામ પ્રજાપતિઃ ॥
સંજ્ઞાં તુ જનયામાસ કન્યાં ત્રૈલોક્યસુન્દરીમ્

તાં દદૌ સવિતુઃ પત્નીં તસ્યાં સૂર્યો મહાતપાઃ ॥
જનયામાસ ધર્મજ્ઞં મનું વૈવસ્વતં પ્રભુમ

યમં ચ યમુનાં ચૈવ ત્રૈલોક્યસ્યૈકપાલિનીમ ॥
તેષુ જ્ઞાતેષુ પુત્રેષુ સંજ્ઞા સા ચારુલોચના

ભર્તુસ્તેજોઽતિદુર્ધર્ષમસહન્તી વરાઙ્ગના ॥
સા તુ ચ્છાયાં સમાહૂય ઇદં વચનમબ્રવીત્

મદ્રૂપેણ ત્વયા ભદ્રે વસ્તવ્યમવિકારયા ॥
પાલનીયૌ ચ મે પુત્રૌ ત્વયેમૌ દુહિતા ચ મે

એવમુક્તા યયૌ દેવી પિતરં વરવર્ણિની ॥
પિત્રા નિરસ્તા ભર્તારં ગચ્છગચ્છેતિ ભાષિતા

ઉત્તરાંસ્તુ કુરૂન્ગત્વા વડવારૂપધારિણી ॥
ચચાર શાદ્વલાઞ્છુભ્રાન્વનેષૂપવનેષુ ચ

છાયાયાં ચ તથાર્કોપિ સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્તયન્ ॥
દ્વૌ પુત્રૌ જનયામાસ સાવર્ણં તુ શનૈશ્ચરમ્

વજ્ર ઉવાચ ॥
કથં તામાપ્તવાન્સંજ્ઞાં ભૂય એવ દિવાકરઃ ॥
એતન્મે સંશયં બ્રૂહિ ભૃગુવંશવિવર્ધન

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પુત્રયોઃ સૂતપુત્રાઁસ્તુ યથા છાયાનુવર્તતે ॥
ન તથા વર્તતે દેવી સંજ્ઞાસૂતેષુ ભામિની

તતઃ કદાચિત્તાં ક્રુદ્ધઃ સંતતર્જ તદા યમઃ ॥
તં શશાપ તદા ચ્છાયા પાદસ્તે પતતામયમ્

યમઃ શશંસ તત્સર્વં પિતુઃ પરબલાર્દનઃ ॥
શ્રુત્વા યમસ્ય વચનં યમં પ્રોવાચ ભાસ્કરઃ

કૃમયો માંસમાદાય તથા યાસ્યન્તિ ભૂતલમ્ ॥
એવં શામ્યેચ્ચ શાપસ્તે ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ

।
એતચ્છ્રુત્વા પિતુર્વાક્યં ચકાર સુમહત્તપઃ ॥
આરાધયામાસ તદા દેવદેવં જનાર્દનમ્

તસ્માત્સ લેભે ધર્માત્મા ધર્મરાજત્વમઞ્જસા ॥
સૂર્યોઽપ્યવિન્દઁસ્તત્ત્વેન પુત્રશાપસ્ય કારણમ્

ક્રોધાવિષ્ટસ્તદા છાયાં પપ્રચ્છામિત્રઘાતનઃ॥
શશંસ તસ્ય સા સર્વં યથાવૃત્તમનિન્દિતા

શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્યાસ્ત્વષ્ટુર્વેશ્માગમદ્રવિઃ ॥
ન દદર્શ ચ તત્રસ્થાં તાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્

ત્વષ્ટ્રા ચાશંસિતં તસ્ય વડવારૂપધારિણી॥
અસહન્તી તુ તેજસ્તે કુરૂનાવસતે શુભા

ભ્રમિમાવેશ્ય દેવેશં ત્વષ્ટાપિ જગતાં પતિમ્ ॥
તેજસઃ શાતનં ચક્રે દેવસ્ય સવિતુસ્તદા

કીર્ણે તેજસિ તદ્રૂપં ભૃશં કાન્તતરં સ્થિતમ્ ॥
શીર્ણેન તેજસા ચક્રં ત્વષ્ટા ચક્રે જગદ્ગુરોઃ

સુદર્શનમિતિ ખ્યાતં દેવસ્ય હરિમેધસઃ ॥
કાન્તરૂપસ્તુ સવિતા હયરૂપધરસ્તદા

ઉત્તરાંસ્તુ કુરૂન્ગત્વા વડવારૂપધારિણીમ્ ॥
સ્વાં દદર્શ તદા ભાર્યાં શીતલદ્રવ્યસંયુતામ્

મૈથુનાર્થી તુ તાં દેવો જગામ ત્વરિતસ્તદા ॥
વેગવન્તં તુ સમ્પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા તુરગમુત્તમમ્

વ્યચેષ્ટત ચ સા દેવી પરપુંસોપશઙ્કયા ॥
મુખે ચ ભાવયામાસ તાં સૂર્યો દીપ્તદીધિતિઃ

તસ્યા નાસાપુટૌ પૂર્ણૌ તદા શુક્રેણ પાર્થિવ ॥
તથા તસ્યાસ્તદા જાતૌ નાસત્યાવશ્વિનાવુભૌ

ભૂમૌ ચ પતિતં યચ્ચ તાભ્યાં શુક્રં વિમર્દિતમ્ ॥
તસ્માત્સોશ્વાત્સમુત્પન્નઃ કુમારઃ સૂર્યસન્નિભઃ

તતઃ સ્વરૂપમાસ્થાય દેવદેવોઽપિ ભાસ્કરઃ ॥
સ્વરૂપિણીમથાદાય સંજ્ઞાં તાં સ્વગૃહં યયૌ

નાસત્યૌ દેવભિષજૌ કૃતવાનશ્વિનાવુભૌ ॥
તતો વિમર્દનાજ્જાતં પુત્રં દૃષ્ટ્વા દિવાકરઃ

રેવન્તેતિ તદા તસ્ય નામ ચક્રે જગદ્ગુરુઃ ॥
તં ચ પુત્રમુવાચાત્થ સૂર્યો ગ્રહગણેશ્વરઃ

યસ્માત્સોઽશ્વાત્સમુત્પન્નો મત્તસ્ત્વ દ્દીપ્તદીધિતિઃ ॥
પૂજામાપ્સ્યસિ સોઽશ્વેભ્યસ્તસ્માન્નિત્યં જગત્પ્રિયઃ

યે ચ ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ તેષાં વૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ॥
શનૈશ્ચરસ્ય તે જન્મ મયોક્તં નૃપસત્તમ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ રાહોર્જન્મ તથાનઘ ॥
દાક્ષાયણી સિંહિકાખ્યા ભાર્યા વૈ કશ્યપસ્ય તુ

અકાલે વરયામાસ ભર્તારં તપસાન્વિતમ્ ॥
ભગવન્પુત્રકામાહં તં પ્રયચ્છ મમાનઘ

અકાલયઞ્ચાસંક્રુદ્ધસ્તાં જગાદ સ કશ્યપઃ ॥
દૈત્યદાનવસંકાશં પુત્ર ત્વં જનયિષ્યસિ

રાહું સા જનયામાસ વરદાનાન્મહાત્મનઃ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કેતોસ્તે જન્મ પાર્થિવ

પ્રજાનાં મહતીં વૃદ્ધિં દૃષ્ટ્વા દેવઃ પિતામહઃ ॥
ક્ષયે તાસાં તદા ચક્રે બુદ્ધિં બુદ્ધિમતાં વરઃ

ક્ષયં ચિન્તયતસ્તસ્ય પ્રજાનાં મનુજેશ્વર ॥
પ્રાદુર્ભૂતા તતઃ કન્યા મૃત્યુર્નામેતિ વિશ્રુતા

તાં જગાદ તદા બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહર શોભને ॥
સા તથોક્તા તદા તેન રુરોદ વરવર્ણિની

તદાશ્રુબિન્દુભિર્જાતા વ્યાધયોઽથ સહસ્રશઃ ॥
દૃષ્ટ્વા વ્યાધીન્સમુત્પન્નાન્સંહૃત્યાશ્રૂણિ ભામિની

સુદુશ્ચરં તપસ્તેપે પુષ્કરારણ્યમાશ્રિતા ॥
સ્થાનેષુ ચ તથાન્યેષુ બહૂન્વર્ષગણાઞ્છુભા

ભૂયો જગાદ તાં બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહર શોભને ॥
મયોક્તં યત્પુરા ભદ્રે તત્તથા ન તદન્યથા

તપસા તે વરં ગ્રાહ્યં તદાચક્ષ્વ સુશોભને ॥
નૃણાં નિમિત્તં મરણે લોકે યાસ્યતિ દોષતઃ

ન કશ્ચિદ્દોષતો મન્તા ત્વાં કદાચિદપિ ધ્રુવે ॥
એવમુક્તા તદા તેન બ્રહ્મણા સા શુભાનના ।૧૦૩॥
દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિઃશ્વાસં મુમોચ વરવર્ણિની॥
કૃષ્ણસર્પસમાકારસ્તસ્માત્કેતુરજાયત।૧૦૪॥
શિખિદીપ્તશિખો રાજન્કાલાનલસમપ્રભઃ ॥
ધૂમપ્રભસ્ય તસ્યાથ કેતુરૂપસ્ય પાર્થિવ

સંજ્ઞાં ચકાર સર્વાત્મા દેવદેવઃ પિતામહઃ ॥
ધૂમકેતુરયં નામ્ના ભવિષ્યતિ જગત્ત્રયે

દર્શયિષ્યતિ લોકાનાં તથૈવ ચ શુભાશુભમ્ ॥
દિવ્યન્તરિક્ષે ભુવિ ચૈક એષઃ સન્દૃશ્યતે ધૂમકેતુર્મહાત્મા ॥
સંસ્થાનરૂપૈસ્તુ બહુપ્રકારૈઃ શુભાશુભં દર્શયન્માનુષાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગ્રહસમ્ભવોનામ ષડુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ