Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vishnu Purana · Chapter 6.7

6.7.1

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe ṣaṣṭhāṃśe ṣaṣṭhodhyāyaḥ (6)
keśidhvaja uvāca
na prārthitaṃ tvayā kasmādasmadrājyamakaṇṭakam /
rājyalābhādvinā nānyatkṣatriyāṇā matipriyam

6.7.2

khāṇḍikya uvāca
keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ /
rājyametadaśeṣaṃ te yatra gṛdhnantyapaṇḍitāḥ

6.7.3

kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam /
vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām

6.7.4

tatrāśaktasya me doṣo naivāstyapahṛte tvayā /
bandhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyāpyakramojjhitā

6.7.5

alpopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama /
anyeṣāṃ doṣaja saiva dharmaṃ vai nānurudhyate

6.7.6

na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmayaitatsatāṃ matam /
ato na yācitaṃ rājyamavidyāntargataṃ tava

6.7.7

rājye gṛdhnantyavidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ /
ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ

6.7.8

śrīparāśara uvāca
prahṛṣṭaḥsādhviti tataḥ prāha keśidhvajo nṛpaḥ /
khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama

6.7.9

keśidhvaja uvāca
ahaṃ hyavidyayā kṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai /
rājyaṃ yāgāṃś ca vividhānyogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā

6.7.10

tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam /
tacchrūyatāmavidyāyāḥsvarūpaṃ kulanandana

6.7.11

anātmanyātmabuddhiryā cāsve svamiti yā matiḥ /
saṃsāratarusaṃbhūtibījametaddvidhā sthitam

6.7.12

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ /
ahaṃ mamaitadityuccaiḥ kurute kumatirmatim

6.7.13

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite /
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare

6.7.14

kalevaropabhogyaṃhi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ /
adehe hyātmani prājñe mamedamiti manyate

6.7.15

itthaṃ ca puttrapauttreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ /
karoti paṇḍitaḥsvāmyamanātmani kalevare

6.7.16

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ /
dehaścānyo yadā puṃsastadā bandhāya tatparam

6.7.17

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃbhasā /
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdaṃbvālepanasthitaḥ

6.7.18

pañjabhūtatmakair bhogoḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ /
āpyāyate yadi tataḥ puṃso bhogo 'tra kiṃ kṛtaḥ

6.7.19

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan /
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanaremukuṇṭhitaḥ

6.7.20

prakṣālyate yadā sosya reṇujñānoṣṇavāriṇā /
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam

6.7.21

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān /
ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇamṛcchati

6.7.22

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ /
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ

6.7.23

jalasya nāgnisaṃsargasthālīsaṃgāttathāpi hi /
śabdodrekādikāndharmāṃstatkaroti yathā nṛpa

6.7.24

tathātmā prakṛteḥsaṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ /
bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ

6.7.25

tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava /
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate

6.7.26

khāṇḍikya uvāca
taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama /
vijñātayogaśāstrārthastvamasyāṃ nimisaṃtatau

6.7.27

keśidhvaja uvāca
yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama /
yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ

6.7.28

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaṃgi muktyai nirviṣayaṃ manaḥ

6.7.29

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmāmano muniḥ /
cintayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram

6.7.30

ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbahya dhyāyinaṃ munim /
vikāryamātmanaḥ śaktyā lohamākarṣako yathā

6.7.31

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ /
tasya brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate

6.7.32

evamatyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ /
yasya yogaḥsa vai yogī mumukṣurabhidhīyate

6.7.33

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjāno hyabhidhīyate /
viniṣpannasamādhistu paraṃ brahmopalabdhimān

6.7.34

yadyantarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam /
janmāntarair abhyasato muktiḥ purvasya jāyate

6.7.35

viniṣpannasamādhistu muktiṃ tatraiva janmani /
prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt

6.7.36

brahmacaryamahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān /
seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan

6.7.37

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān /
kurvīta brahmaṇi tathā parasminpravaṇaṃmanaḥ

6.7.38

ete yamāḥsaniyamāḥ pañca pañca ca kīrtitāḥ /
viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ

6.7.39

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ /
yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ

6.7.40

prāṇākhyamanilaṃ vaśyamabhyāsātkurute tu yat /
prāṇāyāmaḥsavijñeyaḥsabījo 'bīja eva ca

6.7.41

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yathānilau /
kurutaḥsadvidhānena tṛtīyaḥsaṃyamāttayoḥ

6.7.42

tasya cālaṃbanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama /
ālaṃbanamanantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam

6.7.43

śabdādiṣvanuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit /
kuryāccittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ

6.7.44

vaśyatā paramā tena jāyateti calātmanām /
indriyāṇāmavaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ

6.7.45

prāṇayāmena pavane pratyāhāreṇa cendriye /
vaśīkṛte tataḥ kuryātsthitaṃ cetaḥ śubhāśraye

6.7.46

khāḍikya uvāca
kathyatāṃ me mahābhāgā cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ /
yadādhāramaśeṣaṃ taddhanti doṣamalodbhavam

6.7.47

keśidhvāja uvāca
āśrayaścetaso brahma dvidhā taccasvabhāvataḥ /
bhūpa mūrtamamūrtaṃ ca paraṃ cāparameva ca

6.7.48

trividhā bhāvanā bhūpa viśvametannibodhatām /
brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā

6.7.49

karmabhāvātmikā hyekābrahmabhāvātmikā parā /
ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā

6.7.50

sanandanādayo ye tu brahmabhāvanayā yutāḥ /
karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāvarāḥ

6.7.51

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā /
bodhādhikārayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā

6.7.52

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu /
viśvametatparaṃ cānyadbhedabhinnadṛśāṃ nṛṇām

6.7.53

pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram /
vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam

6.7.54

tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpākhyamanuttamam /
viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ

6.7.55

na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃyataḥ /
tataḥsthūlaṃ hare rūpaṃ cintayedviśvagocaram

6.7.56

hiraṇyagarbho bhagavānvāsudevaḥ prajāpatiḥ /
maruto vasavo rudrā bhāskarāstārakā grahāḥ

6.7.57

gandharvayakṣadaityādyaḥsakalā devayonayaḥ /
manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥsamudrāḥsarito drumāḥ

6.7.58

bhūpa bhūtānyaśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ /
pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam

6.7.59

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādamapādakam /
mūrtametaddhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam

6.7.60

etatsarvamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram /
parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam

6.7.61

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā /
avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate

6.7.62

yayā kṣetrajñaśaktiḥsā veṣṭitā nṛpasarvagā /
saṃsāratāpānakhilānavāprotyatisaṃtatān

6.7.63

tayā tirohitatvācca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā /
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyenalakṣyate

6.7.64

aprāṇavatsusvalpā sā sthāvareṣu tato 'dhikā /
sarīsṛpeṣu tebhyopi hyatiśaktyā patattriṣu

6.7.65

pātattriṃbhyo mṛgāstebhyastacchaktyā paśavo 'dhikāḥ /
paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ

6.7.66

tebhyopi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa

6.7.67

śakraḥsamastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ /
hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ

6.7.68

etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva /
yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā

6.7.69

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate /
amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ityu cyate budhaiḥ

6.7.70

samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ /
tadviśvarūpavairūpyaṃ rūpam anyad dharer mahat

6.7.71

samastaśaktirūpāṇi tatkaroti janeśvara /
devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā

6.7.72

jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā /
ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavyāhatātmikā

6.7.73

tadrūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa /
cintyamātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam

6.7.74

yathāgniruddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ /
tathā cittasthito viṣṇuryogināṃ sarvakilbiṣam

6.7.75

tasmātsamastaśaktīnāmādhāre tatra cetasaḥ /
kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā

6.7.76

śubhāśrayasya cittasya sarvagasyācalātmanaḥ /
tribhāvabhāghanātīto muktaye yogino nṛpa

6.7.77

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyāpāśrayāḥ /
aśuddhāste samastāstu devādyāḥ karmayonayaḥ

6.7.78

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayanispṛham /
eṣā vai dhāraṇa proktā yaccittaṃ tatra dhāryate

6.7.79

yacca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛkcintyaṃ narādhipa /
tacchrūyatāmanādhārā dhāramā nopapadyate

6.7.80

prasannavadanaṃ cārupadmapatropamekṣaṇam /
sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam

6.7.81

samakarṇāntavinyastacārukuṇḍalabhūṣaṇam /
kaṃbugrīvaṃ suvīstīrṇaśrīvatsāṃkitavakṣasam

6.7.82

valitribhaṅginā magnanābhinā hyudareṇa ca /
pralaṃbāṣṭabhujaṃ viṣṇumathavāpi caturbhujam

6.7.83

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrivarāṃbujam /
cintayedbrahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam

6.7.84

kirīṭahārakeyūrakaṭakādivibhūṣitam

6.7.85

śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam /
varadābhayahastaṃ ca mudrikāratnabhūṣitam

6.7.86

cintayettanmayo yogī samādhāyātmamānasam /
tāvadyāvadṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā

6.7.87

vrajatastiṣṭhatonyadvā svecchayā karma kurvataḥ /
nāpayāti yadā cittatsiddhāṃ manyeta tāṃ tadā

6.7.88

tataḥ śaṅkhagadācakraśarṅgīdirahitaṃ budhaḥ /
cintayedbhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam

6.7.89

sā yadā dhāraṇā tadvadavasthānavatī tataḥ /
kiriṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret

6.7.90

tadekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punarbudhaḥ /
kuryāttato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet

6.7.91

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiścānyaniḥspṛhā /
taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa

6.7.92

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hiyat /
manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥso 'bhidhīyate

6.7.93

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva /
prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ

6.7.94

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tasya tena tat /
niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate

6.7.95

tadbhāvabhāvamāpannastato 'sau paramātmanā /
bhavatyabhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet

6.7.96

vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate /
ātmano brahmaṇo bhedama saṃtaṃ kaḥ karīṣyati

6.7.97

ityuktaste mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ /
saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyatkriyatāṃ tava

6.7.98

khāṇḍikya uvāca
kathite yogasadbhāve sarvameva kṛtaṃ mama /
tavopadeśenāśeṣo naṣṭaścittamalo yataḥ

6.7.99

mameti yanmayā coktamasadetanna cānyathā /
naredra gadituṃ śakyamapi vijñeyavedibhiḥ

6.7.100

ahaṃ mametyavidyeyaṃ vyavahārastathānayoḥ /
paramārthastvasaṃlāpo gocare vacasāṃ na yaḥ

6.7.101

tadgaccha śreyase sarvaṃ mamaitadbhavatā kṛtam /
yadvimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ

6.7.102

śrīparāśara uvāca
yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ /
ājagāma puraṃ brahmaṃstataḥ keśidhvajo nṛpaḥ

6.7.103

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddaye /
vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ

6.7.104

tatraikāntamatirbhūtvā yamādiguṇasaṃyutaḥ /
viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam

6.7.105

keśidhvajo vimuktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ /
bubhuje viṣayānkarma cakre cānabhisaṃhitam

6.7.106

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tathā /
avāpa siddhimatyantāṃ tāpakṣayaphalāṃ dvija

Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc