Vishnu Purana · Chapter 6.7
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe ṣaṣṭhāṃśe ṣaṣṭhodhyāyaḥ (6)
keśidhvaja uvāca
na prārthitaṃ tvayā kasmādasmadrājyamakaṇṭakam /
rājyalābhādvinā nānyatkṣatriyāṇā matipriyam
khāṇḍikya uvāca
keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ /
rājyametadaśeṣaṃ te yatra gṛdhnantyapaṇḍitāḥ
kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam /
vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām
tatrāśaktasya me doṣo naivāstyapahṛte tvayā /
bandhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyāpyakramojjhitā
alpopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama /
anyeṣāṃ doṣaja saiva dharmaṃ vai nānurudhyate
na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmayaitatsatāṃ matam /
ato na yācitaṃ rājyamavidyāntargataṃ tava
rājye gṛdhnantyavidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ /
ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ
śrīparāśara uvāca
prahṛṣṭaḥsādhviti tataḥ prāha keśidhvajo nṛpaḥ /
khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama
keśidhvaja uvāca
ahaṃ hyavidyayā kṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai /
rājyaṃ yāgāṃś ca vividhānyogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā
tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam /
tacchrūyatāmavidyāyāḥsvarūpaṃ kulanandana
anātmanyātmabuddhiryā cāsve svamiti yā matiḥ /
saṃsāratarusaṃbhūtibījametaddvidhā sthitam
pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ /
ahaṃ mamaitadityuccaiḥ kurute kumatirmatim
ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite /
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare
kalevaropabhogyaṃhi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ /
adehe hyātmani prājñe mamedamiti manyate
itthaṃ ca puttrapauttreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ /
karoti paṇḍitaḥsvāmyamanātmani kalevare
sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ /
dehaścānyo yadā puṃsastadā bandhāya tatparam
mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃbhasā /
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdaṃbvālepanasthitaḥ
pañjabhūtatmakair bhogoḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ /
āpyāyate yadi tataḥ puṃso bhogo 'tra kiṃ kṛtaḥ
anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan /
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanaremukuṇṭhitaḥ
prakṣālyate yadā sosya reṇujñānoṣṇavāriṇā /
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam
mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān /
ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇamṛcchati
nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ /
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ
jalasya nāgnisaṃsargasthālīsaṃgāttathāpi hi /
śabdodrekādikāndharmāṃstatkaroti yathā nṛpa
tathātmā prakṛteḥsaṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ /
bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ
tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava /
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate
khāṇḍikya uvāca
taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama /
vijñātayogaśāstrārthastvamasyāṃ nimisaṃtatau
keśidhvaja uvāca
yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama /
yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaṃgi muktyai nirviṣayaṃ manaḥ
viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmāmano muniḥ /
cintayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram
ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbahya dhyāyinaṃ munim /
vikāryamātmanaḥ śaktyā lohamākarṣako yathā
ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ /
tasya brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate
evamatyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ /
yasya yogaḥsa vai yogī mumukṣurabhidhīyate
yogayuk prathamaṃ yogī yuñjāno hyabhidhīyate /
viniṣpannasamādhistu paraṃ brahmopalabdhimān
yadyantarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam /
janmāntarair abhyasato muktiḥ purvasya jāyate
viniṣpannasamādhistu muktiṃ tatraiva janmani /
prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt
brahmacaryamahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān /
seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan
svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān /
kurvīta brahmaṇi tathā parasminpravaṇaṃmanaḥ
ete yamāḥsaniyamāḥ pañca pañca ca kīrtitāḥ /
viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ
ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ /
yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ
prāṇākhyamanilaṃ vaśyamabhyāsātkurute tu yat /
prāṇāyāmaḥsavijñeyaḥsabījo 'bīja eva ca
paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yathānilau /
kurutaḥsadvidhānena tṛtīyaḥsaṃyamāttayoḥ
tasya cālaṃbanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama /
ālaṃbanamanantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam
śabdādiṣvanuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit /
kuryāccittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ
vaśyatā paramā tena jāyateti calātmanām /
indriyāṇāmavaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ
prāṇayāmena pavane pratyāhāreṇa cendriye /
vaśīkṛte tataḥ kuryātsthitaṃ cetaḥ śubhāśraye
khāḍikya uvāca
kathyatāṃ me mahābhāgā cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ /
yadādhāramaśeṣaṃ taddhanti doṣamalodbhavam
keśidhvāja uvāca
āśrayaścetaso brahma dvidhā taccasvabhāvataḥ /
bhūpa mūrtamamūrtaṃ ca paraṃ cāparameva ca
trividhā bhāvanā bhūpa viśvametannibodhatām /
brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā
karmabhāvātmikā hyekābrahmabhāvātmikā parā /
ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā
sanandanādayo ye tu brahmabhāvanayā yutāḥ /
karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāvarāḥ
hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā /
bodhādhikārayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā
akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu /
viśvametatparaṃ cānyadbhedabhinnadṛśāṃ nṛṇām
pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram /
vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam
tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpākhyamanuttamam /
viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ
na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃyataḥ /
tataḥsthūlaṃ hare rūpaṃ cintayedviśvagocaram
hiraṇyagarbho bhagavānvāsudevaḥ prajāpatiḥ /
maruto vasavo rudrā bhāskarāstārakā grahāḥ
gandharvayakṣadaityādyaḥsakalā devayonayaḥ /
manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥsamudrāḥsarito drumāḥ
bhūpa bhūtānyaśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ /
pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam
ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādamapādakam /
mūrtametaddhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam
etatsarvamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram /
parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam
viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā /
avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate
yayā kṣetrajñaśaktiḥsā veṣṭitā nṛpasarvagā /
saṃsāratāpānakhilānavāprotyatisaṃtatān
tayā tirohitatvācca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā /
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyenalakṣyate
aprāṇavatsusvalpā sā sthāvareṣu tato 'dhikā /
sarīsṛpeṣu tebhyopi hyatiśaktyā patattriṣu
pātattriṃbhyo mṛgāstebhyastacchaktyā paśavo 'dhikāḥ /
paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ
tebhyopi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa
śakraḥsamastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ /
hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ
etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva /
yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā
dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate /
amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ityu cyate budhaiḥ
samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ /
tadviśvarūpavairūpyaṃ rūpam anyad dharer mahat
samastaśaktirūpāṇi tatkaroti janeśvara /
devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā
jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā /
ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavyāhatātmikā
tadrūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa /
cintyamātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam
yathāgniruddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ /
tathā cittasthito viṣṇuryogināṃ sarvakilbiṣam
tasmātsamastaśaktīnāmādhāre tatra cetasaḥ /
kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā
śubhāśrayasya cittasya sarvagasyācalātmanaḥ /
tribhāvabhāghanātīto muktaye yogino nṛpa
anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyāpāśrayāḥ /
aśuddhāste samastāstu devādyāḥ karmayonayaḥ
mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayanispṛham /
eṣā vai dhāraṇa proktā yaccittaṃ tatra dhāryate
yacca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛkcintyaṃ narādhipa /
tacchrūyatāmanādhārā dhāramā nopapadyate
prasannavadanaṃ cārupadmapatropamekṣaṇam /
sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam
samakarṇāntavinyastacārukuṇḍalabhūṣaṇam /
kaṃbugrīvaṃ suvīstīrṇaśrīvatsāṃkitavakṣasam
valitribhaṅginā magnanābhinā hyudareṇa ca /
pralaṃbāṣṭabhujaṃ viṣṇumathavāpi caturbhujam
samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrivarāṃbujam /
cintayedbrahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam
kirīṭahārakeyūrakaṭakādivibhūṣitam
śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam /
varadābhayahastaṃ ca mudrikāratnabhūṣitam
cintayettanmayo yogī samādhāyātmamānasam /
tāvadyāvadṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā
vrajatastiṣṭhatonyadvā svecchayā karma kurvataḥ /
nāpayāti yadā cittatsiddhāṃ manyeta tāṃ tadā
tataḥ śaṅkhagadācakraśarṅgīdirahitaṃ budhaḥ /
cintayedbhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam
sā yadā dhāraṇā tadvadavasthānavatī tataḥ /
kiriṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret
tadekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punarbudhaḥ /
kuryāttato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet
tadrūpapratyayā caikā saṃtatiścānyaniḥspṛhā /
taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa
tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hiyat /
manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥso 'bhidhīyate
vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva /
prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ
kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tasya tena tat /
niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate
tadbhāvabhāvamāpannastato 'sau paramātmanā /
bhavatyabhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet
vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate /
ātmano brahmaṇo bhedama saṃtaṃ kaḥ karīṣyati
ityuktaste mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ /
saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyatkriyatāṃ tava
khāṇḍikya uvāca
kathite yogasadbhāve sarvameva kṛtaṃ mama /
tavopadeśenāśeṣo naṣṭaścittamalo yataḥ
mameti yanmayā coktamasadetanna cānyathā /
naredra gadituṃ śakyamapi vijñeyavedibhiḥ
ahaṃ mametyavidyeyaṃ vyavahārastathānayoḥ /
paramārthastvasaṃlāpo gocare vacasāṃ na yaḥ
tadgaccha śreyase sarvaṃ mamaitadbhavatā kṛtam /
yadvimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ
śrīparāśara uvāca
yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ /
ājagāma puraṃ brahmaṃstataḥ keśidhvajo nṛpaḥ
khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddaye /
vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ
tatraikāntamatirbhūtvā yamādiguṇasaṃyutaḥ /
viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam
keśidhvajo vimuktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ /
bubhuje viṣayānkarma cakre cānabhisaṃhitam
akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tathā /
avāpa siddhimatyantāṃ tāpakṣayaphalāṃ dvija
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0