વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.7

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે ષષ્ઠોધ્યાયઃ (6)
કેશિધ્વજ ઉવાચ
ન પ્રાર્થિતં ત્વયા કસ્માદસ્મદ્રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।
રાજ્યલાભાદ્વિના નાન્યત્ક્ષત્રિયાણા મતિપ્રિયમ્

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કેશિધ્વજ નિબોધ ત્વં મયા ન પ્રાર્થિતં યતઃ ।
રાજ્યમેતદશેષં તે યત્ર ગૃધ્નન્ત્યપણ્ડિતાઃ

ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મો યત્પ્રજાપરિપાલનમ્ ।
વધશ્ ચ ધર્મયુદ્ધેન સ્વરાજ્યપરિપન્થિનામ્

તત્રાશક્તસ્ય મે દોષો નૈવાસ્ત્યપહૃતે ત્વયા ।
બન્ધાયૈવ ભવત્યેષા હ્યવિદ્યાપ્યક્રમોજ્ઝિતા

અલ્પોપભોગલિપ્સાર્થમ્ ઇયં રાજ્યસ્પૃહા મમ ।
અન્યેષાં દોષજ સૈવ ધર્મં વૈ નાનુરુધ્યતે

ન યાચ્ઞા ક્ષત્રબન્ધૂનાં ધર્મયૈતત્સતાં મતમ્ ।
અતો ન યાચિતં રાજ્યમવિદ્યાન્તર્ગતં તવ

રાજ્યે ગૃધ્નન્ત્યવિદ્વાંસો મમત્વાહૃતચેતસઃ ।
અહંમાનમહાપાનમદમત્તા ન માદૃશાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
પ્રહૃષ્ટઃસાધ્વિતિ તતઃ પ્રાહ કેશિધ્વજો નૃપઃ ।
ખાણ્ડિક્યજનકં પ્રીત્યા શ્રૂયતાં વચનં મમ

કેશિધ્વજ ઉવાચ
અહં હ્યવિદ્યયા કૃત્યું તર્તુકામઃ કરોમિ વૈ ।
રાજ્યં યાગાંશ્ ચ વિવિધાન્યોગૈઃ પુણ્યક્ષયં તથા

તદિદં તે મનો દિષ્ટ્યા વિવેકૈશ્વર્યતાં ગતમ્ ।
તચ્છ્રૂયતામવિદ્યાયાઃસ્વરૂપં કુલનન્દન

અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા ચાસ્વે સ્વમિતિ યા મતિઃ ।
સંસારતરુસંભૂતિબીજમેતદ્દ્વિધા સ્થિતમ્

પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે દેહી મોહતમોવૃતઃ ।
અહં મમૈતદિત્યુચ્ચૈઃ કુરુતે કુમતિર્મતિમ્

આકાશવાય્વગ્નિજલપૃથિવીભ્યઃ પૃથક્ સ્થિતે ।
આત્મન્યાત્મમયં ભાવં કઃ કરોતિ કલેવરે

કલેવરોપભોગ્યંહિ ગૃહક્ષેત્રાદિકં ચ કઃ ।
અદેહે હ્યાત્મનિ પ્રાજ્ઞે મમેદમિતિ મન્યતે

ઇત્થં ચ પુત્ત્રપૌત્ત્રેષુ તદ્દેહોત્પાદિતેષુ કઃ ।
કરોતિ પણ્ડિતઃસ્વામ્યમનાત્મનિ કલેવરે

સર્વં દેહોપભોગાય કુરુતે કર્મ માનવઃ ।
દેહશ્ચાન્યો યદા પુંસસ્તદા બન્ધાય તત્પરમ્

મૃણ્મયં હિ યથા ગેહં લિપ્યતે વૈ મૃદંભસા ।
પાર્થિવો ઽયં તથા દેહો મૃદંબ્વાલેપનસ્થિતઃ

પઞ્જભૂતત્મકૈર્ ભોગોઃ પઞ્ચભૂતાત્મકં વપુઃ ।
આપ્યાયતે યદિ તતઃ પુંસો ભોગો ઽત્ર કિં કૃતઃ

અનેકજન્મસાહસ્રીં સંસારપદવીં વ્રજન્ ।
મોહશ્રમં પ્રયાતો ઽસૌ વાસનરેમુકુણ્ઠિતઃ

પ્રક્ષાલ્યતે યદા સોસ્ય રેણુજ્ઞાનોષ્ણવારિણા ।
તદા સંસારપાન્થસ્ય યાતિ મોહશ્રમઃ શમમ્

મોહશ્રમે શમં યાતે સ્વસ્થાન્તઃકરણઃ પુમાન્ ।
અનન્યાતિશયાબાધં પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ

નિર્વાણમય એવાયમ્ આત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલઃ ।
દુઃખાજ્ઞાનમયા ધર્માઃ પ્રકૃતેસ્ તે તુ નાત્મનઃ

જલસ્ય નાગ્નિસંસર્ગસ્થાલીસંગાત્તથાપિ હિ ।
શબ્દોદ્રેકાદિકાન્ધર્માંસ્તત્કરોતિ યથા નૃપ

તથાત્મા પ્રકૃતેઃસંગાદહંમાનાદિદૂષિતઃ ।
ભજતે પ્રાકૃતાન્ ધર્માન્ અન્યસ્ તેભ્યો હિ સો ઽવ્યયઃ

તદેતત્કથિતં બીજમવિદ્યાયા મયા તવ ।
ક્લેશાનાં ચ ક્ષયકરં યોગાદન્યન્ન વિદ્યતે

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
તં બ્રવીહિ મહાભાગ યોગં યોગવિદુત્તમ ।
વિજ્ઞાતયોગશાસ્ત્રાર્થસ્ત્વમસ્યાં નિમિસંતતૌ

કેશિધ્વજ ઉવાચ
યોગસ્વરૂપં ખાણ્ડિક્ય શ્રૂયતાં ગદતો મમ ।
યત્ર સ્થિતો ન ચ્યવતે પ્રાપ્ય બ્રહ્મલયં મુનિઃ

મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
બન્ધાય વિષયાસંગિ મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં મનઃ

વિષયેભ્યઃ સમાહૃત્ય વિજ્ઞાનાત્મામનો મુનિઃ ।
ચિન્તયેન્મુક્તયે તેન બ્રહ્મભૂતં પરેશ્વરમ્

આત્મભાવં નયત્યેનં તદ્બહ્ય ધ્યાયિનં મુનિમ્ ।
વિકાર્યમાત્મનઃ શક્ત્યા લોહમાકર્ષકો યથા

આત્મપ્રયત્નસાપેક્ષા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।
તસ્ય બ્રહ્મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે

એવમત્યન્તવૈશિષ્ટ્યયુક્તધર્મોપલક્ષણઃ ।
યસ્ય યોગઃસ વૈ યોગી મુમુક્ષુરભિધીયતે

યોગયુક્ પ્રથમં યોગી યુઞ્જાનો હ્યભિધીયતે ।
વિનિષ્પન્નસમાધિસ્તુ પરં બ્રહ્મોપલબ્ધિમાન્

યદ્યન્તરાયદોષેણ દૂષ્યતે ચાસ્ય માનસમ્ ।
જન્માન્તરૈર્ અભ્યસતો મુક્તિઃ પુર્વસ્ય જાયતે

વિનિષ્પન્નસમાધિસ્તુ મુક્તિં તત્રૈવ જન્મનિ ।
પ્રાપ્નોતિ યોગી યોગાગ્નિદગ્ધકર્મચયો ઽચિરાત્

બ્રહ્મચર્યમહિંસાં ચ સત્યાસ્તેયાપરિગ્રહાન્ ।
સેવેત યોગી નિષ્કામો યોગ્યતાં સ્વમનો નયન્

સ્વાધ્યાયશૌચસંતોષતપાંસિ નિયતાત્મવાન્ ।
કુર્વીત બ્રહ્મણિ તથા પરસ્મિન્પ્રવણંમનઃ

એતે યમાઃસનિયમાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ કીર્તિતાઃ ।
વિશિષ્ટફલદાઃ કામ્યા નિષ્કામાનાં વિમુક્તિદાઃ

એકં ભદ્રાસનાદીનાં સમાસ્થાય ગુણૈર્ યુતઃ ।
યમાખ્યૈર્ નિયમાખ્યૈશ્ ચ યુઞ્જીત નિયતો યતિઃ

પ્રાણાખ્યમનિલં વશ્યમભ્યાસાત્કુરુતે તુ યત્ ।
પ્રાણાયામઃસવિજ્ઞેયઃસબીજો ઽબીજ એવ ચ

પરસ્પરેણાભિભવં પ્રાણાપાનૌ યથાનિલૌ ।
કુરુતઃસદ્વિધાનેન તૃતીયઃસંયમાત્તયોઃ

તસ્ય ચાલંબનવતઃ સ્થૂલરૂપં દ્વિજોત્તમ ।
આલંબનમનન્તસ્ય યોગિનો ઽભ્યસતઃ સ્મૃતમ્

શબ્દાદિષ્વનુરક્તાનિ નિગૃહ્યાક્ષાણિ યોગવિત્ ।
કુર્યાચ્ચિત્તાનુકારીણિ પ્રત્યાહારપરાયણઃ

વશ્યતા પરમા તેન જાયતેતિ ચલાત્મનામ્ ।
ઇન્દ્રિયાણામવશ્યૈસ્ તૈર્ ન યોગી યોગસાધકઃ

પ્રાણયામેન પવને પ્રત્યાહારેણ ચેન્દ્રિયે ।
વશીકૃતે તતઃ કુર્યાત્સ્થિતં ચેતઃ શુભાશ્રયે

ખાડિક્ય ઉવાચ
કથ્યતાં મે મહાભાગા ચેતસો યઃ શુભાશ્રયઃ ।
યદાધારમશેષં તદ્ધન્તિ દોષમલોદ્ભવમ્

કેશિધ્વાજ ઉવાચ
આશ્રયશ્ચેતસો બ્રહ્મ દ્વિધા તચ્ચસ્વભાવતઃ ।
ભૂપ મૂર્તમમૂર્તં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

ત્રિવિધા ભાવના ભૂપ વિશ્વમેતન્નિબોધતામ્ ।
બ્રહ્માખ્યા કર્મસંજ્ઞા ચ તથા ચૈવોભયાત્મિકા

કર્મભાવાત્મિકા હ્યેકાબ્રહ્મભાવાત્મિકા પરા ।
ઉભયાત્મિકા તથૈવાન્યા ત્રિવિધા ભાવભાવના

સનન્દનાદયો યે તુ બ્રહ્મભાવનયા યુતાઃ ।
કર્મભાવનયા ચાન્યે દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાવરાઃ

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ બ્રહ્મકર્માત્મિકા દ્વિધા ।
બોધાધિકારયુક્તેષુ વિદ્યતે ભાવભાવના

અક્ષીણેષુ સમસ્તેષુ વિશેષજ્ઞાનકર્મસુ ।
વિશ્વમેતત્પરં ચાન્યદ્ભેદભિન્નદૃશાં નૃણામ્

પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્સત્તામાત્રમગોચરમ્ ।
વચસામાત્મસંવેદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

તચ્ચ વિષ્ણોઃ પરં રૂપમરૂપાખ્યમનુત્તમમ્ ।
વિશ્વસ્વરૂપવૈરૂપ્યલક્ષણં પરમાત્મનઃ

ન તદ્યોગયુજા શક્યં નૃપ ચિન્તયિતુંયતઃ ।
તતઃસ્થૂલં હરે રૂપં ચિન્તયેદ્વિશ્વગોચરમ્

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્વાસુદેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
મરુતો વસવો રુદ્રા ભાસ્કરાસ્તારકા ગ્રહાઃ

ગન્ધર્વયક્ષદૈત્યાદ્યઃસકલા દેવયોનયઃ ।
મનુષ્યાઃ પશવઃ શૈલાઃસમુદ્રાઃસરિતો દ્રુમાઃ

ભૂપ ભૂતાન્યશેષાણિ ભૂતાનાં યે ચ હેતવઃ ।
પ્રધાનાદિવિશેષાન્તં ચેતનાચેતનાત્મકમ્

એકપાદં દ્વિપાદં ચ બહુપાદમપાદકમ્ ।
મૂર્તમેતદ્ધરે રૂપં ભાવનાત્રિતયાત્મકમ્

એતત્સર્વમિદં વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
પરબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ શક્તિસમન્વિતમ્

વિષ્ણુશક્તિઃ પરા પ્રોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથાપરા ।
અવિદ્યાકર્મસંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિરિષ્યતે

યયા ક્ષેત્રજ્ઞશક્તિઃસા વેષ્ટિતા નૃપસર્વગા ।
સંસારતાપાનખિલાનવાપ્રોત્યતિસંતતાન્

તયા તિરોહિતત્વાચ્ચ શક્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞિતા ।
સર્વભૂતેષુ ભૂપાલ તારતમ્યેનલક્ષ્યતે

અપ્રાણવત્સુસ્વલ્પા સા સ્થાવરેષુ તતો ઽધિકા ।
સરીસૃપેષુ તેભ્યોપિ હ્યતિશક્ત્યા પતત્ત્રિષુ

પાતત્ત્રિંભ્યો મૃગાસ્તેભ્યસ્તચ્છક્ત્યા પશવો ઽધિકાઃ ।
પશુભ્યો મનુજાશ્ચાતિશક્ત્યા પુંસઃ પ્રભાવિતાઃ

તેભ્યોપિ નાગગન્ધર્વયક્ષાદ્યા દેવતા નૃપ

શક્રઃસમસ્તદેવેભ્યસ્તતશ્ચાતિપ્રજાપતિઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ઽપિ તતઃ પુંસઃ શક્ત્યુપલક્ષિતઃ

એતાન્યશેષરૂપાણિ તસ્ય રૂપાણિ પાર્થિવ ।
યતસ્તચ્છક્તિયોગેન યુક્તાનિ નભસા યથા

દ્વિતીયં વિષ્ણુસંજ્ઞસ્ય યોગિધ્યેયં મહામતે ।
અમૂર્તં બ્રહ્મણો રૂપં યત્ સદ્ ઇત્યુ ચ્યતે બુધૈઃ

સમસ્તાઃ શક્તયશ્ચૈતા નૃપ યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તદ્વિશ્વરૂપવૈરૂપ્યં રૂપમ્ અન્યદ્ ધરેર્ મહત્

સમસ્તશક્તિરૂપાણિ તત્કરોતિ જનેશ્વર ।
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા

જગતામુપકારાય ન સા કર્મનિમિત્તજા ।
ચેષ્ટા તસ્યાપ્રમેયસ્ય વ્યાપિન્યવ્યાહતાત્મિકા

તદ્રૂપં વિશ્વરૂપસ્ય તસ્ય યોગયુજા નૃપ ।
ચિન્ત્યમાત્મવિશુદ્ધ્યર્થં સર્વકિલ્બિષનાશનમ્

યથાગ્નિરુદ્ધતશિખઃ કક્ષં દહતિ સાનિલઃ ।
તથા ચિત્તસ્થિતો વિષ્ણુર્યોગિનાં સર્વકિલ્બિષમ્

તસ્માત્સમસ્તશક્તીનામાધારે તત્ર ચેતસઃ ।
કુર્વીત સંસ્થિતિં સા તુ વિજ્ઞેયા શુદ્ધધારણા

શુભાશ્રયસ્ય ચિત્તસ્ય સર્વગસ્યાચલાત્મનઃ ।
ત્રિભાવભાઘનાતીતો મુક્તયે યોગિનો નૃપ

અન્યે તુ પુરુષવ્યાઘ્ર ચેતસો યે વ્યાપાશ્રયાઃ ।
અશુદ્ધાસ્તે સમસ્તાસ્તુ દેવાદ્યાઃ કર્મયોનયઃ

મૂર્તં ભગવતો રૂપં સર્વાપાશ્રયનિસ્પૃહમ્ ।
એષા વૈ ધારણ પ્રોક્તા યચ્ચિત્તં તત્ર ધાર્યતે

યચ્ચ મૂર્તં હરે રૂપં યાદૃક્ચિન્ત્યં નરાધિપ ।
તચ્છ્રૂયતામનાધારા ધારમા નોપપદ્યતે

પ્રસન્નવદનં ચારુપદ્મપત્રોપમેક્ષણમ્ ।
સુકપોલં સુવિસ્તીર્ણલલાટફલકોજ્જ્વલમ્

સમકર્ણાન્તવિન્યસ્તચારુકુણ્ડલભૂષણમ્ ।
કંબુગ્રીવં સુવીસ્તીર્ણશ્રીવત્સાંકિતવક્ષસમ્

વલિત્રિભઙ્ગિના મગ્નનાભિના હ્યુદરેણ ચ ।
પ્રલંબાષ્ટભુજં વિષ્ણુમથવાપિ ચતુર્ભુજમ્

સમસ્થિતોરુજઙ્ઘં ચ સુસ્થિતાઙ્ઘ્રિવરાંબુજમ્ ।
ચિન્તયેદ્બ્રહ્મભૂતં તં પીતનિર્મલવાસસમ્

કિરીટહારકેયૂરકટકાદિવિભૂષિતમ્

શાર્ઙ્ગશઙ્ખગદાખડ્ગચક્રાક્ષવલયાન્વિતમ્ ।
વરદાભયહસ્તં ચ મુદ્રિકારત્નભૂષિતમ્

ચિન્તયેત્તન્મયો યોગી સમાધાયાત્મમાનસમ્ ।
તાવદ્યાવદૃઢીભૂતા તત્રૈવ નૃપ ધારણા

વ્રજતસ્તિષ્ઠતોન્યદ્વા સ્વેચ્છયા કર્મ કુર્વતઃ ।
નાપયાતિ યદા ચિત્તત્સિદ્ધાં મન્યેત તાં તદા

તતઃ શઙ્ખગદાચક્રશર્ઙ્ગીદિરહિતં બુધઃ ।
ચિન્તયેદ્ભગવદ્રૂપં પ્રશાન્તં સાક્ષસૂત્રકમ્

સા યદા ધારણા તદ્વદવસ્થાનવતી તતઃ ।
કિરિટકેયૂરમુખૈર્ ભૂષણૈ રહિતં સ્મરેત્

તદેકાવયવં દેવં ચેતસા હિ પુનર્બુધઃ ।
કુર્યાત્તતો ઽવયવિનિ પ્રણિધાનપરો ભવેત્

તદ્રૂપપ્રત્યયા ચૈકા સંતતિશ્ચાન્યનિઃસ્પૃહા ।
તદ્ધ્યાનં પ્રથમૈર્ અઙ્ગૈઃ ષડ્ભિર્ નિષ્પાદ્યતે નૃપ

તસ્યૈવ કલ્પનાહીનં સ્વરૂપગ્રહણં હિયત્ ।
મનસા ધ્યાનનિષ્પાદ્યં સમાધિઃસો ઽભિધીયતે

વિજ્ઞાનં પ્રાપકં પ્રાપ્યે પરે બ્રહ્મણિ પાર્થિવ ।
પ્રાપણીયસ્તથૈવાત્મા પ્રક્ષીણાશેષભાવનઃ

ક્ષેત્રજ્ઞઃ કરણી જ્ઞાનં કરણં તસ્ય તેન તત્ ।
નિષ્પાદ્ય મુક્તિકાર્યં વૈ કૃતકૃત્યં નિવર્તતે

તદ્ભાવભાવમાપન્નસ્તતો ઽસૌ પરમાત્મના ।
ભવત્યભેદી ભેદશ્ ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્

વિભેદજનકે જ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમ સંતં કઃ કરીષ્યતિ

ઇત્યુક્તસ્તે મયા યોગઃ ખાણ્ડિક્ય પરિપૃચ્છતઃ ।
સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં તુ કિમન્યત્ક્રિયતાં તવ

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કથિતે યોગસદ્ભાવે સર્વમેવ કૃતં મમ ।
તવોપદેશેનાશેષો નષ્ટશ્ચિત્તમલો યતઃ

મમેતિ યન્મયા ચોક્તમસદેતન્ન ચાન્યથા ।
નરેદ્ર ગદિતું શક્યમપિ વિજ્ઞેયવેદિભિઃ

અહં મમેત્યવિદ્યેયં વ્યવહારસ્તથાનયોઃ ।
પરમાર્થસ્ત્વસંલાપો ગોચરે વચસાં ન યઃ

તદ્ગચ્છ શ્રેયસે સર્વં મમૈતદ્ભવતા કૃતમ્ ।
યદ્વિમુક્તિપ્રદો યોગઃ પ્રોક્તઃ કેશિધ્વજાવ્યયઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
યથાર્હં પૂજયા તેન ખાણ્ડિક્યેન સ પૂજિતઃ ।
આજગામ પુરં બ્રહ્મંસ્તતઃ કેશિધ્વજો નૃપઃ

ખાણ્ડિક્યો ઽપિ સુતં કૃત્વા રાજાનં યોગસિદ્દયે ।
વનં જગામ ગોવિન્દે વિનિવેશિતમાનસઃ

તત્રૈકાન્તમતિર્ભૂત્વા યમાદિગુણસંયુતઃ ।
વિષ્ણ્વાખ્યે નિર્મલે બ્રહ્મણ્ય્ અવાપ નૃપતિર્ લયમ્

કેશિધ્વજો વિમુક્ત્યર્થં સ્વકર્મક્ષપણોન્મુખઃ ।
બુભુજે વિષયાન્કર્મ ચક્રે ચાનભિસંહિતમ્

અકલ્યાણોપભોગૈશ્ ચ ક્ષીણપાપો ઽમલસ્ તથા ।
અવાપ સિદ્ધિમત્યન્તાં તાપક્ષયફલાં દ્વિજ