Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vishnu Purana · Chapter 6.5

6.5.1

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe ṣaṣṭhāṃśe caturtho 'dhyāyaḥ (4)
śrīparāśara uvāca
ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ /
utpannajñānavairāgyaṃ prāpnotyātyantikaṃ layam

6.5.2

ādhyātmikopi dvividhaḥ śarīro mānasas tathā /
śarīro bahubhir bhedair bhidyate śruyatāṃ ca saḥ

6.5.3

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagandaraiḥ /
gulmārśaḥ śvayayuśvāsacchardyādibhir anekadhā

6.5.4

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñitaiḥ /
bhidyate dehajastāpo mānasaṃ śrotumarhasi

6.5.5

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ /
śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādimayas tathā

6.5.6

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā /
ityevamādibhir bhedais tāpo hyādhyātmikaḥ smṛtaḥ

6.5.7

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ /
sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ jāyate cādhibhautikaḥ

6.5.8

śītavā toṣṇavārṣābubaidyutādisamudbhavaḥ /
tāpo dvijavaraśreṣṭhaiḥ kathyate cādhidaivikaḥ

6.5.9

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā /
duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama

6.5.10

sukumāratanurgarbhe janturbahumalāvṛte /
ulvasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ

6.5.11

atyamlakaṭutīkṣmoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ /
atyantatāpair atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ

6.5.12

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhurātmanaḥ /
śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatra pīḍitaḥ

6.5.13

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha /
āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ

6.5.14

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ /
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ

6.5.15

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ /
kleśānniṣkrāntimāpnoti jaṭharānmāturāturaḥ

6.5.16

murchāmavāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā /
vijñānabhraṃśamāpnoti jātaś ca munisattama

6.5.17

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ /
pūtivraṇānnipatito dharaṇyāṃ krimiko yathā

6.5.18

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivartepyanīśvaraḥ /
snānapānādikāhāram apy āpnoti parecchayā

6.5.19

aśuciprastare suptaḥ kīṭadraṃśādibhis tathā /
bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe

6.5.20

janmaduḥkhānyanekāni janmanonantariṇī ca /
bālabhāve yadā pnoti hyādhibhautādikāni ca

6.5.21

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ /
na jānāti kutaḥ kohaṃ kvāhaṃ gantā kimātmanaḥ

6.5.22

kenabandhena baddhohaṃ kāraṇaṃ kimakāraṇam /
kiṃ kāryaṃ kimakāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate

6.5.23

ko dharmaḥ kaś ca vādharmaḥ kasminvarte 'tha vā katham /
kiṃ kartavyamakartavyaṃ kiṃ vā kiṅguṇadoṣavat

6.5.24

evaṃ paśusamair muḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat /
avāpyate narair duḥkhaṃ śiśrodaraparāyaṇaiḥ

6.5.25

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryāraṃbhapravṛttayaḥ /
ajñānināṃ pravartante karmalopāstato dvija

6.5.26

narakaṃ karmaṇāṃ lopātphalamāhurmanīṣiṇaḥ /
tasmādajñānināṃ duḥkhamiha cāmutra cottamam

6.5.27

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān /
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ

6.5.28

dūrapranaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ /
nāsāvivalaniryātalomapuñjaścaladvapuḥ

6.5.29

prakaṭībhūtasarvāsthirnatapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ /
utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'placeṣṭitaḥ

6.5.30

kṛcchrāccaṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ /
mandībhavacchrotranetraḥsravallālāvilānanaḥ

6.5.31

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇermaraṇonmukhaḥ /
tatkṣaṇepyanubhūtānāmasmarta'khilavastunām

6.5.32

sakṛduccārite vākye samudbhūta mahāśramaḥ /
śvāsakāśasamudbhūtamahāyāsaprajāgaraḥ

6.5.33

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī /
bhṛtyātmaputradārāṇāmavāmānāspadī kṛtaḥ

6.5.34

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ /
hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ

6.5.35

anubhūtamivānyasmiñjanmanyātmaviceṣṭitam /
saṃsmaranyauvane dīrghaṃ niśvasatyabhitāpitaḥ

6.5.36

evamādīni duḥkhāni jarāyāmanubūya vai /
maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇutānyapi

6.5.37

ślathadgrīvāṅghrihaste 'tha vyāpto vepathunā bhṛśam /
muhurglāniḥ paravaśo muhurjñānalavānvitaḥ

6.5.38

hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu /
ete kathaṃ bhaviṣyantītyatīva mamatākulaḥ

6.5.39

marmabhidbhir bhahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ /
śarair ivāntakasyograiś chadyamānāsubandhanaḥ

6.5.40

parivartitatārākṣo hastapādaṃ muhuḥ kṣipan /
saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate

6.5.41

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvasāpīḍitaḥ /
tāpena mahatā vyāptastṛṣā cārtas tathā kṣudhā

6.5.42

kleśādutkrāntimāpnoti yamakiṅkarapīḍitaḥ /
tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate

6.5.43

etānyanyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām /
śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ

6.5.44

yāmyakiṅkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam /
yamasya darśanaṃ cogramugramārgavilokanam

6.5.45

karaṃbhavālukāvahniyantraśastrāsibhīṣaṇe /
pratyekaṃ narakeyāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ

6.5.46

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dahyatām /
kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām

6.5.47

śūleṣvāropyamāṇānaṃ vyāghravaktre praveśyatām /
gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiścopabhūjyatām

6.5.48

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame /
uccānnipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ

6.5.49

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai /
prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

6.5.50

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ /
svagaṃpi pātabhītasta kṣayiṣṇornāsti nirvṛtiḥ

6.5.51

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punaḥ punaḥ /
garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stameti vai

6.5.52

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane /
madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārdhake vātha vā mṛtiḥ

6.5.53

yāvajjīvati tāvacca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ /
taṃ tu kāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat

6.5.54

dravyanāśe tathotpattau pālane ca sadā nṛṇām /
bhavantyanekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu

6.5.55

yadyatprītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate /
tadeva duḥkhavṛkṣasya bījatvamupagacchati

6.5.56

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ /
kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathā sukham

6.5.57

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām /
vimuktipādapacchāyāmṛte kutra sukhaṃ nṛṇām

6.5.58

tadasya trividhasta'pi duḥkhajātasya vai mama /
garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ

6.5.59

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā /
bheṣajaṃ bhagavatprāptirekāntātyantikī matā

6.5.60

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ /
tatprāptiheturjñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

6.5.61

āgamotthaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tad ucyate /
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

6.5.62

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavaccendriyodbhavam /
yathā sūryas tathā jñānaṃ yadviprarṣe vivekajam

6.5.63

manurapyāha vedārthaṃ smṛtvā yanmunisattama /
tadetacchrūyatāmatra saṃbandhe gadato mama

6.5.64

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

6.5.65

dve vai vidye veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ /
parayā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayāparā

6.5.66

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam /
anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam

6.5.67

vibhu sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonirakāraṇam /
vyāpya vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ

6.5.68

tadbrahma tatparaṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ /
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

6.5.69

tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ /
vācako bhagavacchabdastasyādyasvākṣayātmanaḥ

6.5.70

evaṃ nigaditārthasta tattattvaṃ tasya tattvataḥ /
jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyattrayīmayam

6.5.71

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija /
pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyupacārataḥ

6.5.72

śuddhe mahāvibhūtvākhye pare brahmaṇi śabdite /
maitreya bhagavacchabdaḥsarvakāraṇakāraṇe

6.5.73

saṃbharteti tathā bhartā bhakārorthadvayānvitaḥ /
netā gamayatā sraṣṭā gakārārthas tathā mune

6.5.74

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ /
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā

6.5.75

vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani /
sa ca bhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato 'vyayaḥ

6.5.76

evameṣa mahāñchabdo maitreya bhagavāniti /
paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ

6.5.77

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ /
śabdo 'yaṃ nopacāreṇa tvanyatra hy upacārataḥ

6.5.78

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim /
vetti vidyāmāvidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti

6.5.79

jñānaśaktibalaiśvayavīryatejāṃsyaśeṣataḥ /
bhagavacchabdavācyāti vinā heyair guṇādibhiḥ

6.5.80

sarvāṇi tatra bhūtāni vasāṃti paramātmani /
bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevastataḥ smṛtaḥ

6.5.81

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā /
nābhavyākhyāmanantasya vāsudevasya tattvataḥ

6.5.82

bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat /
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ

6.5.83

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārānguṇādidośāṃś ca mune vyatītaḥ /
atītasarvāvaraṇokhilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarāle

6.5.84

samastakalyāṇaguṇātmako 'sau svaśaktileśāvṛtabhūtavargaḥ /
icchāgṛhītābhimatorudehaḥsaṃsādhitāśeṣajagadvito yaḥ

6.5.85

tejobalaiśvaryamahāvabodha suvīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ /
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥsaṃti parāvareśe

6.5.86

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo vyaktasvarūpaḥ /
sarveśvaraḥsarvadṛk sarvavicca samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

6.5.87

saṃjñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalamekarūpam /
saṃdṛśyate vāpyavagamyate vā tajjñānamajñānamatonyaduktam

Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc