Vishnu Purana · Chapter 6.5
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe ṣaṣṭhāṃśe caturtho 'dhyāyaḥ (4)
śrīparāśara uvāca
ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ /
utpannajñānavairāgyaṃ prāpnotyātyantikaṃ layam
ādhyātmikopi dvividhaḥ śarīro mānasas tathā /
śarīro bahubhir bhedair bhidyate śruyatāṃ ca saḥ
śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagandaraiḥ /
gulmārśaḥ śvayayuśvāsacchardyādibhir anekadhā
tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñitaiḥ /
bhidyate dehajastāpo mānasaṃ śrotumarhasi
kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ /
śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādimayas tathā
mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā /
ityevamādibhir bhedais tāpo hyādhyātmikaḥ smṛtaḥ
mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ /
sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ jāyate cādhibhautikaḥ
śītavā toṣṇavārṣābubaidyutādisamudbhavaḥ /
tāpo dvijavaraśreṣṭhaiḥ kathyate cādhidaivikaḥ
garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā /
duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama
sukumāratanurgarbhe janturbahumalāvṛte /
ulvasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ
atyamlakaṭutīkṣmoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ /
atyantatāpair atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ
prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhurātmanaḥ /
śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatra pīḍitaḥ
nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha /
āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ
jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ /
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ
adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ /
kleśānniṣkrāntimāpnoti jaṭharānmāturāturaḥ
murchāmavāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā /
vijñānabhraṃśamāpnoti jātaś ca munisattama
kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ /
pūtivraṇānnipatito dharaṇyāṃ krimiko yathā
kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivartepyanīśvaraḥ /
snānapānādikāhāram apy āpnoti parecchayā
aśuciprastare suptaḥ kīṭadraṃśādibhis tathā /
bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe
janmaduḥkhānyanekāni janmanonantariṇī ca /
bālabhāve yadā pnoti hyādhibhautādikāni ca
ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ /
na jānāti kutaḥ kohaṃ kvāhaṃ gantā kimātmanaḥ
kenabandhena baddhohaṃ kāraṇaṃ kimakāraṇam /
kiṃ kāryaṃ kimakāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate
ko dharmaḥ kaś ca vādharmaḥ kasminvarte 'tha vā katham /
kiṃ kartavyamakartavyaṃ kiṃ vā kiṅguṇadoṣavat
evaṃ paśusamair muḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat /
avāpyate narair duḥkhaṃ śiśrodaraparāyaṇaiḥ
ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryāraṃbhapravṛttayaḥ /
ajñānināṃ pravartante karmalopāstato dvija
narakaṃ karmaṇāṃ lopātphalamāhurmanīṣiṇaḥ /
tasmādajñānināṃ duḥkhamiha cāmutra cottamam
jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān /
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ
dūrapranaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ /
nāsāvivalaniryātalomapuñjaścaladvapuḥ
prakaṭībhūtasarvāsthirnatapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ /
utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'placeṣṭitaḥ
kṛcchrāccaṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ /
mandībhavacchrotranetraḥsravallālāvilānanaḥ
anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇermaraṇonmukhaḥ /
tatkṣaṇepyanubhūtānāmasmarta'khilavastunām
sakṛduccārite vākye samudbhūta mahāśramaḥ /
śvāsakāśasamudbhūtamahāyāsaprajāgaraḥ
anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī /
bhṛtyātmaputradārāṇāmavāmānāspadī kṛtaḥ
prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ /
hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ
anubhūtamivānyasmiñjanmanyātmaviceṣṭitam /
saṃsmaranyauvane dīrghaṃ niśvasatyabhitāpitaḥ
evamādīni duḥkhāni jarāyāmanubūya vai /
maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇutānyapi
ślathadgrīvāṅghrihaste 'tha vyāpto vepathunā bhṛśam /
muhurglāniḥ paravaśo muhurjñānalavānvitaḥ
hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu /
ete kathaṃ bhaviṣyantītyatīva mamatākulaḥ
marmabhidbhir bhahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ /
śarair ivāntakasyograiś chadyamānāsubandhanaḥ
parivartitatārākṣo hastapādaṃ muhuḥ kṣipan /
saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate
niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvasāpīḍitaḥ /
tāpena mahatā vyāptastṛṣā cārtas tathā kṣudhā
kleśādutkrāntimāpnoti yamakiṅkarapīḍitaḥ /
tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate
etānyanyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām /
śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ
yāmyakiṅkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam /
yamasya darśanaṃ cogramugramārgavilokanam
karaṃbhavālukāvahniyantraśastrāsibhīṣaṇe /
pratyekaṃ narakeyāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ
krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dahyatām /
kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām
śūleṣvāropyamāṇānaṃ vyāghravaktre praveśyatām /
gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiścopabhūjyatām
kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame /
uccānnipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ
narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai /
prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate
na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ /
svagaṃpi pātabhītasta kṣayiṣṇornāsti nirvṛtiḥ
punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punaḥ punaḥ /
garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stameti vai
jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane /
madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārdhake vātha vā mṛtiḥ
yāvajjīvati tāvacca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ /
taṃ tu kāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat
dravyanāśe tathotpattau pālane ca sadā nṛṇām /
bhavantyanekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu
yadyatprītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate /
tadeva duḥkhavṛkṣasya bījatvamupagacchati
kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ /
kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathā sukham
iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām /
vimuktipādapacchāyāmṛte kutra sukhaṃ nṛṇām
tadasya trividhasta'pi duḥkhajātasya vai mama /
garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ
nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā /
bheṣajaṃ bhagavatprāptirekāntātyantikī matā
tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ /
tatprāptiheturjñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune
āgamotthaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tad ucyate /
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam
andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavaccendriyodbhavam /
yathā sūryas tathā jñānaṃ yadviprarṣe vivekajam
manurapyāha vedārthaṃ smṛtvā yanmunisattama /
tadetacchrūyatāmatra saṃbandhe gadato mama
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
dve vai vidye veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ /
parayā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayāparā
yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam /
anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam
vibhu sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonirakāraṇam /
vyāpya vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ
tadbrahma tatparaṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ /
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ /
vācako bhagavacchabdastasyādyasvākṣayātmanaḥ
evaṃ nigaditārthasta tattattvaṃ tasya tattvataḥ /
jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyattrayīmayam
aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija /
pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyupacārataḥ
śuddhe mahāvibhūtvākhye pare brahmaṇi śabdite /
maitreya bhagavacchabdaḥsarvakāraṇakāraṇe
saṃbharteti tathā bhartā bhakārorthadvayānvitaḥ /
netā gamayatā sraṣṭā gakārārthas tathā mune
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ /
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā
vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani /
sa ca bhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato 'vyayaḥ
evameṣa mahāñchabdo maitreya bhagavāniti /
paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ
tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ /
śabdo 'yaṃ nopacāreṇa tvanyatra hy upacārataḥ
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim /
vetti vidyāmāvidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti
jñānaśaktibalaiśvayavīryatejāṃsyaśeṣataḥ /
bhagavacchabdavācyāti vinā heyair guṇādibhiḥ
sarvāṇi tatra bhūtāni vasāṃti paramātmani /
bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevastataḥ smṛtaḥ
khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā /
nābhavyākhyāmanantasya vāsudevasya tattvataḥ
bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat /
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārānguṇādidośāṃś ca mune vyatītaḥ /
atītasarvāvaraṇokhilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarāle
samastakalyāṇaguṇātmako 'sau svaśaktileśāvṛtabhūtavargaḥ /
icchāgṛhītābhimatorudehaḥsaṃsādhitāśeṣajagadvito yaḥ
tejobalaiśvaryamahāvabodha suvīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ /
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥsaṃti parāvareśe
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo vyaktasvarūpaḥ /
sarveśvaraḥsarvadṛk sarvavicca samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ
saṃjñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalamekarūpam /
saṃdṛśyate vāpyavagamyate vā tajjñānamajñānamatonyaduktam
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0