વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.5

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ (4)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
આધ્યાત્મિકાદિ મૈત્રેય જ્ઞાત્વા તાપત્રયં બુધઃ ।
ઉત્પન્નજ્ઞાનવૈરાગ્યં પ્રાપ્નોત્યાત્યન્તિકં લયમ્

આધ્યાત્મિકોપિ દ્વિવિધઃ શરીરો માનસસ્ તથા ।
શરીરો બહુભિર્ ભેદૈર્ ભિદ્યતે શ્રુયતાં ચ સઃ

શિરોરોગપ્રતિશ્યાયજ્વરશૂલભગન્દરૈઃ ।
ગુલ્માર્શઃ શ્વયયુશ્વાસચ્છર્દ્યાદિભિર્ અનેકધા

તથાક્ષિરોગાતીસારકુષ્ઠાઙ્ગામયસંજ્ઞિતૈઃ ।
ભિદ્યતે દેહજસ્તાપો માનસં શ્રોતુમર્હસિ

કામક્રોધભયદ્વેષલોભમોહવિષાદજઃ ।
શોકાસૂયાવમાનેર્ષ્યામાત્સર્યાદિમયસ્ તથા

માનસો ઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ તાપો ભવતિ નૈકધા ।
ઇત્યેવમાદિભિર્ ભેદૈસ્ તાપો હ્યાધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ

મૃગપક્ષિમનુષ્યાદ્યૈઃ પિશાચોરગરાક્ષસૈઃ ।
સરીસૃપાદ્યૈશ્ ચ નૃણાં જાયતે ચાધિભૌતિકઃ

શીતવા તોષ્ણવાર્ષાબુબૈદ્યુતાદિસમુદ્ભવઃ ।
તાપો દ્વિજવરશ્રેષ્ઠૈઃ કથ્યતે ચાધિદૈવિકઃ

ગર્ભજન્મજરાજ્ઞાનમૃત્યુનારકજં તથા ।
દુઃખં સહસ્રશો ભેદૈર્ ભિદ્યતે મુનિસત્તમ

સુકુમારતનુર્ગર્ભે જન્તુર્બહુમલાવૃતે ।
ઉલ્વસંવેષ્ટિતો ભુગ્નપૃષ્ઠગ્રીવાસ્થિસંહતિઃ

અત્યમ્લકટુતીક્ષ્મોષ્ણલવણૈર્ માતૃભોજનૈઃ ।
અત્યન્તતાપૈર્ અત્યર્થં વર્ધમાનાતિવેદનઃ

પ્રસારણાકુઞ્ચનાદૌ નાઙ્ગાનાં પ્રભુરાત્મનઃ ।
શકૃન્મૂત્રમહાપઙ્કશાયી સર્વત્ર પીડિતઃ

નિરુચ્છ્વાસઃ સચૈતન્યઃ સ્મરઞ્ જન્મશતાન્ય્ અથ ।
આસ્તે ગર્ભે ઽતિદુઃખેન નિજકર્મનિબન્ધનઃ

જાયમાનઃ પુરીષાસૃઙ્મૂત્રશુક્રાવિલાનનઃ ।
પ્રાજાપત્યેન વાતેન પીડ્યમાનાસ્થિબન્ધનઃ

અધોમુખો વૈ ક્રિયતે પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ ।
ક્લેશાન્નિષ્ક્રાન્તિમાપ્નોતિ જઠરાન્માતુરાતુરઃ

મુર્છામવાપ્ય મહતીં સંસ્પૃષ્ટો બાહ્યવાયુના ।
વિજ્ઞાનભ્રંશમાપ્નોતિ જાતશ્ ચ મુનિસત્તમ

કણ્ટકૈર્ ઇવ તુન્નાઙ્ગઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારિતઃ ।
પૂતિવ્રણાન્નિપતિતો ધરણ્યાં ક્રિમિકો યથા

કણ્ડૂયને ઽપિ ચાશક્તઃ પરિવર્તેપ્યનીશ્વરઃ ।
સ્નાનપાનાદિકાહારમ્ અપ્ય્ આપ્નોતિ પરેચ્છયા

અશુચિપ્રસ્તરે સુપ્તઃ કીટદ્રંશાદિભિસ્ તથા ।
ભક્ષ્યમાણો ઽપિ નૈવૈષાં સમર્થો વિનિવારણે

જન્મદુઃખાન્યનેકાનિ જન્મનોનન્તરિણી ચ ।
બાલભાવે યદા પ્નોતિ હ્યાધિભૌતાદિકાનિ ચ

અજ્ઞાનતમસાચ્છન્નો મૂઢાન્તઃકરણો નરઃ ।
ન જાનાતિ કુતઃ કોહં ક્વાહં ગન્તા કિમાત્મનઃ

કેનબન્ધેન બદ્ધોહં કારણં કિમકારણમ્ ।
કિં કાર્યં કિમકાર્યં વા કિં વાચ્યં કિં ચ નોચ્યતે

કો ધર્મઃ કશ્ ચ વાધર્મઃ કસ્મિન્વર્તે ઽથ વા કથમ્ ।
કિં કર્તવ્યમકર્તવ્યં કિં વા કિઙ્ગુણદોષવત્

એવં પશુસમૈર્ મુઢૈર્ અજ્ઞાનપ્રભવં મહત્ ।
અવાપ્યતે નરૈર્ દુઃખં શિશ્રોદરપરાયણૈઃ

અજ્ઞાનં તામસો ભાવઃ કાર્યારંભપ્રવૃત્તયઃ ।
અજ્ઞાનિનાં પ્રવર્તન્તે કર્મલોપાસ્તતો દ્વિજ

નરકં કર્મણાં લોપાત્ફલમાહુર્મનીષિણઃ ।
તસ્માદજ્ઞાનિનાં દુઃખમિહ ચામુત્ર ચોત્તમમ્

જરાજર્જરદેહશ્ ચ શિથિલાવયવઃ પુમાન્ ।
વિચલચ્છીર્ણદશનો વલિસ્નાયુશિરાવૃતઃ

દૂરપ્રનષ્ટનયનો વ્યોમાન્તર્ગતતારકઃ ।
નાસાવિવલનિર્યાતલોમપુઞ્જશ્ચલદ્વપુઃ

પ્રકટીભૂતસર્વાસ્થિર્નતપૃષ્ઠાસ્થિસંહતિઃ ।
ઉત્સન્નજઠરાગ્નિત્વાદ્ અલ્પાહારો ઽપ્લચેષ્ટિતઃ

કૃચ્છ્રાચ્ચઙ્ક્રમણોત્થાનશયનાસનચેષ્ટિતઃ ।
મન્દીભવચ્છ્રોત્રનેત્રઃસ્રવલ્લાલાવિલાનનઃ

અનાયત્તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ કરણેર્મરણોન્મુખઃ ।
તત્ક્ષણેપ્યનુભૂતાનામસ્મર્તઽખિલવસ્તુનામ્

સકૃદુચ્ચારિતે વાક્યે સમુદ્ભૂત મહાશ્રમઃ ।
શ્વાસકાશસમુદ્ભૂતમહાયાસપ્રજાગરઃ

અન્યેનોત્થાપ્યતે ઽન્યેન તથા સંવેશ્યતે જરી ।
ભૃત્યાત્મપુત્રદારાણામવામાનાસ્પદી કૃતઃ

પ્રક્ષીણાખિલશૌચશ્ ચ વિહારાહારસસ્પૃહઃ ।
હાસ્યઃ પરિજનસ્યાપિ નિર્વિણ્ણાશેષબાન્ધવઃ

અનુભૂતમિવાન્યસ્મિઞ્જન્મન્યાત્મવિચેષ્ટિતમ્ ।
સંસ્મરન્યૌવને દીર્ઘં નિશ્વસત્યભિતાપિતઃ

એવમાદીનિ દુઃખાનિ જરાયામનુબૂય વૈ ।
મરણે યાનિ દુઃખાનિ પ્રાપ્નોતિ શૃણુતાન્યપિ

શ્લથદ્ગ્રીવાઙ્ઘ્રિહસ્તે ઽથ વ્યાપ્તો વેપથુના ભૃશમ્ ।
મુહુર્ગ્લાનિઃ પરવશો મુહુર્જ્ઞાનલવાન્વિતઃ

હિરણ્યધાન્યતનયભાર્યાભૃત્યગૃહાદિષુ ।
એતે કથં ભવિષ્યન્તીત્યતીવ મમતાકુલઃ

મર્મભિદ્ભિર્ ભહારોગૈઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારુણૈઃ ।
શરૈર્ ઇવાન્તકસ્યોગ્રૈશ્ છદ્યમાનાસુબન્ધનઃ

પરિવર્તિતતારાક્ષો હસ્તપાદં મુહુઃ ક્ષિપન્ ।
સંશુષ્યમાણતાલ્વોષ્ઠપુટો ઘુરઘુરાયતે

નિરુદ્ધકણ્ઠો દોષૌઘૈર્ ઉદાનશ્વસાપીડિતઃ ।
તાપેન મહતા વ્યાપ્તસ્તૃષા ચાર્તસ્ તથા ક્ષુધા

ક્લેશાદુત્ક્રાન્તિમાપ્નોતિ યમકિઙ્કરપીડિતઃ ।
તતશ્ ચ યાતનાદેહં ક્લેશેન પ્રતિપદ્યતે

એતાન્યન્યાનિ ચોગ્રાણિ દુઃખાનિ મરણે નૃણામ્ ।
શૃણુષ્વ નરકે યાનિ પ્રાપ્યન્તે પુરુષૈર્ મૃતૈઃ

યામ્યકિઙ્કરપાશાદિગ્રહણં દણ્ડતાડનમ્ ।
યમસ્ય દર્શનં ચોગ્રમુગ્રમાર્ગવિલોકનમ્

કરંભવાલુકાવહ્નિયન્ત્રશસ્ત્રાસિભીષણે ।
પ્રત્યેકં નરકેયાશ્ ચ યાતના દ્વિજ દુઃસહાઃ

ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનાનાં મૂષાયાં ચાપિ દહ્યતામ્ ।
કુઠારૈઃ કૃત્યમાનાનાં ભૂમૌ ચાપિ નિખન્યતામ્

શૂલેષ્વારોપ્યમાણાનં વ્યાઘ્રવક્ત્રે પ્રવેશ્યતામ્ ।
ગૃધ્રૈઃ સંભક્ષ્યમાણાનાં દ્વીપિભિશ્ચોપભૂજ્યતામ્

ક્વાથ્યતાં તૈલમધ્યે ચ ક્લિદ્યતાં ક્ષારકર્દમે ।
ઉચ્ચાન્નિપાત્યમાનાનાં ક્ષિપ્યતાં ક્ષેપયન્ત્રકૈઃ

નરકે યાનિ દુઃખાનિ પાપહેતૂદ્ભવાનિ વૈ ।
પ્રાપ્યન્તે નારકૈર્ વિપ્ર તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

ન કેવલં દ્વિજશ્રેષ્ઠ નરકે દુઃખપદ્ધતિઃ ।
સ્વગંપિ પાતભીતસ્ત ક્ષયિષ્ણોર્નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ

પુનશ્ ચ ગર્ભે ભવતિ જાયતે ચ પુનઃ પુનઃ ।
ગર્ભે વિલીયતે ભૂયો જાયમાનો ઽસ્તમેતિ વૈ

જાતમાત્રશ્ ચ મ્રિયતે બાલભાવે ઽથ યૌવને ।
મધ્યમં વા વયઃ પ્રાપ્ય વાર્ધકે વાથ વા મૃતિઃ

યાવજ્જીવતિ તાવચ્ચ દુઃખૈર્ નાનાવિધૈઃ પ્લુતઃ ।
તં તુ કારણપક્ષ્મૌઘૈર્ આસ્તે કાર્પાસબીજવત્

દ્રવ્યનાશે તથોત્પત્તૌ પાલને ચ સદા નૃણામ્ ।
ભવન્ત્યનેકદુઃખાનિ તથૈવેષ્ટવિપત્તિષુ

યદ્યત્પ્રીતિકરં પુંસાં વસ્તુ મૈત્રેય જાયતે ।
તદેવ દુઃખવૃક્ષસ્ય બીજત્વમુપગચ્છતિ

કલત્રપુત્રમિત્રાર્થગૃહક્ષેત્રધનાદિકૈઃ ।
ક્રિયતે ન તથા ભૂરિ સુખં પુંસાં યથા સુખમ્

ઇતિ સંસારદુઃખાર્કતાપતાપિતચેતસામ્ ।
વિમુક્તિપાદપચ્છાયામૃતે કુત્ર સુખં નૃણામ્

તદસ્ય ત્રિવિધસ્તઽપિ દુઃખજાતસ્ય વૈ મમ ।
ગર્ભજન્મજરાદ્યેષુ સ્થાનેષુ પ્રભવિષ્યતઃ

નિરસ્તાતિશયાહ્લાદસુખભાવૈકલક્ષણા ।
ભેષજં ભગવત્પ્રાપ્તિરેકાન્તાત્યન્તિકી મતા

તસ્માત્ તત્પ્રાપ્તયે યત્નઃ કર્તવ્યઃ પણ્ડિતૈર્ નરૈઃ ।
તત્પ્રાપ્તિહેતુર્જ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને

આગમોત્થં વિવેકાચ્ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તદ્ ઉચ્યતે ।
શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ વિવેકજમ્

અન્ધં તમ ઇવાજ્ઞાનં દીપવચ્ચેન્દ્રિયોદ્ભવમ્ ।
યથા સૂર્યસ્ તથા જ્ઞાનં યદ્વિપ્રર્ષે વિવેકજમ્

મનુરપ્યાહ વેદાર્થં સ્મૃત્વા યન્મુનિસત્તમ ।
તદેતચ્છ્રૂયતામત્ર સંબન્ધે ગદતો મમ

દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્ ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

દ્વે વૈ વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ ।
પરયા ત્વક્ષરપ્રાપ્તિરૃગ્વેદાદિમયાપરા

યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અજરમ્ અચિન્ત્યમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ।
અનિર્દેશ્યમરૂપં ચ પાણિપાદાદ્યસંયુતમ્

વિભુ સર્વગતં નિત્યં ભૂતયોનિરકારણમ્ ।
વ્યાપ્ય વ્યાપ્તં યતઃ સર્વં યદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ

તદ્બ્રહ્મ તત્પરં ધામ તદ્ ધ્યેયં મોક્ષકાંક્ષિભિઃ ।
શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

તદેવ ભગવદ્વાચ્યં સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।
વાચકો ભગવચ્છબ્દસ્તસ્યાદ્યસ્વાક્ષયાત્મનઃ

એવં નિગદિતાર્થસ્ત તત્તત્ત્વં તસ્ય તત્ત્વતઃ ।
જ્ઞાયતે યેન તજ્જ્ઞાનં પરમન્યત્ત્રયીમયમ્

અશબ્દગોચરસ્યાપિ તસ્ય વૈ બ્રહ્મણો દ્વિજ ।
પૂજાયાં ભગવચ્છબ્દઃ ક્રિયતે હ્યુપચારતઃ

શુદ્ધે મહાવિભૂત્વાખ્યે પરે બ્રહ્મણિ શબ્દિતે ।
મૈત્રેય ભગવચ્છબ્દઃસર્વકારણકારણે

સંભર્તેતિ તથા ભર્તા ભકારોર્થદ્વયાન્વિતઃ ।
નેતા ગમયતા સ્રષ્ટા ગકારાર્થસ્ તથા મુને

ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા

વસંતિ તત્ર ભૂતાનિ ભૂતાત્મન્યખિલાત્મનિ ।
સ ચ ભૂતેષ્વશેષેષુ વકારાર્થસ્તતો ઽવ્યયઃ

એવમેષ મહાઞ્છબ્દો મૈત્રેય ભગવાનિતિ ।
પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ

તત્ર પૂજ્યપદાર્થોક્તિપરિભાષાસમન્વિતઃ ।
શબ્દો ઽયં નોપચારેણ ત્વન્યત્ર હ્ય્ ઉપચારતઃ

ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામાવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ

જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વયવીર્યતેજાંસ્યશેષતઃ ।
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાતિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ

સર્વાણિ તત્ર ભૂતાનિ વસાંતિ પરમાત્મનિ ।
ભૂતેષુ ચ સ સર્વાત્મા વાસુદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ખાણ્ડિક્યજનકાયાહ પૃષ્ટઃ કેશિધ્વજઃ પુરા ।
નાભવ્યાખ્યામનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ

ભૂતેષુ વસતે સોંઽતર્વસંત્યત્ર ચ તાનિ યત્ ।
ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્તતઃ પ્રભુઃ

સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારાન્ગુણાદિદોશાંશ્ ચ મુને વ્યતીતઃ ।
અતીતસર્વાવરણોખિલાત્મા તેનાસ્તૃતં યદ્ભુવનાન્તરાલે

સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકો ઽસૌ સ્વશક્તિલેશાવૃતભૂતવર્ગઃ ।
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃસંસાધિતાશેષજગદ્વિતો યઃ

તેજોબલૈશ્વર્યમહાવબોધ સુવીર્યશક્ત્યાદિગુણૈકરાશિઃ ।
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃસંતિ પરાવરેશે

સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો વ્યક્તસ્વરૂપઃ ।
સર્વેશ્વરઃસર્વદૃક્ સર્વવિચ્ચ સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ

સંજ્ઞાયતે યેન તદસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમેકરૂપમ્ ।
સંદૃશ્યતે વાપ્યવગમ્યતે વા તજ્જ્ઞાનમજ્ઞાનમતોન્યદુક્તમ્