Vishnu Purana · Chapter 5.1
iti śrīviṣṇumāhapurāṇe caturthāṃśe caturviṃśodhyāyaḥ (24)
śrīviṣṇumāhapurāṇe catuthāsaḥ samāptaḥ
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete caturthośaḥ samāptaḥ /
ata śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete pañcamāśaḥ prārabhyate
śrīmate rāmānujāya namaḥ
maitreya uvāca
nṛpāṇāṃ kathitaḥsarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ /
vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvadanuvarṇitam /
aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ /
viṣṇostaṃ vistareṇāhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ
cakāra yāni karmāṇi bhagavān puruṣottamaḥ /
aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada
śrīpāraśara uvāca
maitreya śrūyatāmetadyatpṛṣṭo 'hamiha tvayā /
viṣṇoraṃśāṃśasaṃbhūticaritaṃ jagato hitam
devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune /
upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām
kaṃsastayorvararathaṃ codayāmāsa sārathiḥ /
vasudevasya devakyā saṃyoge bhojanandanaḥ
āthāntarikṣe vāguccaiḥ kaṃsamābhāṣya sādaram /
meghagaṃbhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedamabravīt
yāmetāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām /
asyās tavāṣṭamo garbhaḥ prāṇān apahariṣyati
śrīparāśara uvāca
ityākarṇyaṃ samutpāṭya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ /
devakīṃ hantumārabdho vasudevo 'bravīdidam
na hantavyā mahābhāga devakī bhavatānagha /
samarpayiṣye sakalāngarbhānasyodarodbhavān
śrīparāśara uvāca
tathetyāha tataḥ kaṃso vasudevaṃ dvijottama /
na ghātayāmāsa ca tāṃ devakīṃsatyagauravāt
etasminnevakāle tu bhūribhārāvapīḍitā /
jagāma dharaṇī merau samājaṃ tridivaukasām
sa brahmakānsurānsarvānpraṇipatyātha medini /
kathayāmāsa tatsarvaṃ khedātkaruṇabhāṣiṇī
bhūmiruvāca
agniḥsuvarṇasya gururgavāṃ sūryaḥ paro guruḥ /
mamāpyakhilalo kānāṃ kururnārāyaṇo garuḥ
prajāpatipatirbrahma pūrveṣāmapi pūrvajaḥ /
kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaścāvyaktamūrtimān
tadaṃśabhūtaḥsarvaiṣāṃ samūho vaḥsurottamāḥ
ādityā sarutaḥsādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ /
pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ
ete tasyāprameyasya viṣṇo rūpaṃ mahātmanaḥ
yakṣarākṣasadaiteyapiśācoragadānavāḥ /
gandharvāpsarasaścaivarūpaṃ viṣṇormahātmanaḥ
graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ /
ahaṃ ca viṣayāścaiva sarva viṣṇumayaṃ jagat
tathā cānekarūpasya yasya rūpāṇya harniśam /
bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare
tatsāṃpratamamī daityāḥ kālanemipurogamāḥ /
martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ
kālanemirhato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
ugrasenasutaḥ kaṃsaḥsaṃbhūtaḥsa mahāsuraḥ
āriṣṭo dhenukaḥ keśī pralaṃbo narakas tathā /
suṃdo 'surastathātyugro bāṇaścāpi baleḥsutaḥ
tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye /
samutpannā durātmānastānna saṃkhyātumutsahe
akṣohiṇyotra bahulā divyamūrtidharāḥsurāḥ /
mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendraṇāṃ mamopari
tadbhūribhāra pīḍārtā na śaknomyamareśvarāḥ /
bibhartumātmānamahamiti vijñāpayāmi vaḥ
kriyatāṃ tanmahābhāgā mama bhārāvatāraṇam /
yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyamativihvalā
ityākarṇya dharāvākyamaśeṣais tridaśeśvaraiḥ /
bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ
brahmovāca
yathāha vasudhā sarvaṃ satyameva divaukasaḥ /
ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarve nārāyaṇātmakāḥ
vibhūtayaś ca yāstasya tāsāmeva parasparam /
ādhikyanyū6natābādhyabādhakatvena vartate
tadāgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhestaṭamuttamam /
tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai
sarvathaiva jagatyarthe sa sarvātmā jaganmayaḥ /
sattvāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim
śrīparāśara uvāca
ityuktvā prayayo tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ /
samāhitamanāścaivaṃ tuṣṭāva garuḍadhvajam
brahmovāca
dve vidye tvamanāmnāyaparā caivāparā tathā /
ta eva bhavato rūpe mūrtāmūrtātmike prabho
dve brahmaṇī tvaṇīyotisthūlātmansarva sarvavit /
śabdabrahmaparaṃ caiva brahma brahmamayasya yat
ṛgvedastvaṃ yajurvedaḥsāmavedastvatharvaṇaḥ /
śikṣākalpo niruktaṃ ca cchando jyotiṣameva ca
itihāsapurāṇe ca tathā vyākaraṇaṃ prabho /
mīmāṃsā nyāyaśāstraṃ ca dharmaśāstrāṇyadhokṣaja
ātmā'tmadehaguṇavadvicārācāri yadvaca /
tadapyādyapate nānyadadhyātmātmasvarūpavat
tvamavyaktamanirdeśyamacintyānāmavarmavat /
apāṇipādarūpaṃ ca śuddhaṃ nityaṃ parātparam
śṛṇoṣyakarṇaḥ paripaśyasi tvamacakṣurūpo bahurūparūpaḥ /
apādahasto javano grahītā tvaṃ vetsi sarvaṃ ca sarvavedyaḥ
aṇoraṇīyāṃ samasatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato jñānanivṛttiragryā /
dhīrasya dhīrasya bibharti nānyadvareṇyarūpātparataḥ parātman
tvaṃ viśvanābhir bhuvanasya goptā sarvāṇi bhūtāni tavāntarāṇi /
yadbhūtabhavyaṃ yadaṇoraṇīyaḥ pumāṃs tvam ekaḥ prakṛteḥ parastāt
ekaścaturdhā bhagavānhutāśo varcovibhūtaṃ jagato dadāsi /
tvaṃ viśvataścakṣuranantamūrte tredhā padaṃ tvaṃ nidadhāsi dhātaḥ
yathāgnireko bahudhā samidhyate vikārabhedair avikārarūpaḥ /
tathā bhavānsarvagataikarūpī rūpāṇyaśeṣāṇyanupuṣyatīśa
ekaṃ tavāgryaṃ paramaṃ padaṃ yatpaśyanti tvāṃ sūrayo jñānadṛśyam /
tvatto nānyatkiñcidasti svarūpaṃ yadvā bhūtaṃ yacca bhavyaṃ parātman
vyaktāvyaktasvarūpastvaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpavān /
sarvajñaḥsarvanitsarvaśaktijñānabalardhimān
anyūnaścāpyavṛddhiś ca svādhīno nādimānvaśī /
klamatandrī bhayakrodhakāmādibhir asaṃyutaḥ
niravadyaḥ paraḥ prāpterniradhiṣṭho 'kṣaraḥ kramaḥ /
sarveśvaraḥ parādhāro dhāmnāṃ dhāmātmako 'kṣayaḥ
sakalāvaraṇānītanirālaṃbanabhāvana /
mahāvibhūtisaṃsthāna namaste puruṣottama
nākāraṇātkāraṇādvā kāraṇākāraṇānna ca /
śarīragrahaṇaṃ vāpi dharmatrāṇāya kevalam
śrīparāśara uvāca
ityevaṃ saṃstavaṃ śrutvā manasā bhagavānajaḥ /
brahmāṇamāha prītena viśvarūpaṃ prakāśayan
śrībhagavānuvāca
bhobho brahmaṃstvayā mattaḥsaha devair yadiṣyate /
taducyatāmaśeṣaṃ ca siddhamevāvadhāryatām
śrīparāśara uvāca
tato brahmā harerdivya viśvirūpamavekṣya tat /
tuṣṭāva bhūyo deveṣu sādhvasāvanatātmasu
brahmovāca
namo namastestu sahasrakṛtvaḥsahasrabāho bahuvaktrapāda /
namonamaste jagataḥ pravṛttivināśasaṃsthānakarāprameya
sūkṣmātisūkṣmātibṛhatpramāma garīyasāmapyatigauravātman /
pradhānabuddhīndriyavatpradhānamūlātparātmanbhagavanprasīda
eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā /
parāyaṇaṃ tvāṃ jagatāmupaiti bhārāvatārārthamapārasāra
ete vayaṃ vṛtraripustathāyaṃ nāsatyadastrau varuṇastathaiva /
ime ca rudrā vasavaḥsasūryāḥsamīraṇāgniprasukhāstathānye
surāḥsamastāḥsuranāthakāryamebhir mayā yacca tadīśa sarvām /
ājñāpayājñāṃ paripālayantastavaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ
śrīparāśara uvāca
evaṃ saṃstūyamānastu bhagavānparameśvaraḥ /
ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau mahāmune
uvāca ca surānetau matkeśau vasudhātale /
avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ
surāś ca sakalāḥsvāṃśair avatīrya mahītale /
kurvantu yuddhamunmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ
tataḥ kṣayamaśeṣāste daiteyā dharamītale /
prayāsyanti na saṃdeho maddṛpātavicūrṇitāḥ
vasudevasya yā patnī devakī devatopamā /
tatrāyamaṣṭamo garbho matkeśo bhavitā surāḥ
avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi /
kālanemīṃ samudbhūtamityuktvāntardadhe hariḥ
adṛśyāya tatastasmai praṇipatya mahāmune /
merupṛṣṭhaṃ surā jagmuravateruś ca bhūtale
kaṃsāya cāṣṭamo garbho devakyā dharaṇīdharaḥ /
bhaviṣyatītyāca cakṣe bhagavānnārado muniḥ
kaṃso 'pi tadupaśrutya nāradātkupitastataḥ /
devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāvadhārayat
vasudevena kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā /
tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvija
hiraṇyakaśipoḥ putrāḥṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ /
viṣṇuprayuktā stānnidrākramādgarbhānayojayat
yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā /
avidyayā jagatsarvaṃ tāmāha bhagavānhariḥ
śrībhagavānuvāca
nidre gaccha mamādeśātpātālātalasaṃśrayān /
ekaikatvena ṣaḍgarbhāndevakījaṭharaṃ naya
hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyoṃśastato mama /
aṃśāṃśonādare tasyāḥsaptamaḥ saṃbhaviṣyati
gokule vasudevasya bhāryānyā rohiṇī sthitā /
tasyāḥsa saṃbhūtisamaṃ devi neyastvayodaram
saptamo bhojarā jasya bhayādrodhoparodhataḥ /
devakyāḥ pitito garbha iti loko vadiṣyati
garbhasaṃkarṣaṇātso 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai /
saṃjñāmavāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ
tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe /
bhargaṃ tvayā yaśodāyā gantavyamavilaṃbitam
prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyāmahaṃ niśi /
utpatsyāmi navamyāṃ tu prasūtiṃ tvamavāpsyasi
yaśodāśayane māṃ tu devakyāstvāmanindite /
macchaktiproritamatirvasudevo nayiṣyati
kaṃsaś ca tvāmupādāya devi śailaśilātale /
prakṣepsyatyantārikṣe ca saṃsthānaṃ tvamavāpsyasi
tatastvāṃ śatadṛkchakraḥ praṇamya mama gauravāt /
praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati
tvaṃ ca śuṃbhaniśuṃbhādīnhatvā daityānsahasraśaḥ /
sthānair anekaiḥ pṛthivīmaśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi
tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kṣāntiḥ kāntirdyauḥ pṛthivī dhṛtiḥ /
lajjāpuṣṭī ruṣā yā tu kācidanyā tvameva sā
ye tvāmāryeti durgeti vedagarbhāṃbiketi ca /
bhadreti bhadrakālīti kṣemadā bhagyadeti ca
prātaścaivāparāhne ca stoṣyantyānamramūrtayaḥ /
teṣāṃ hi prārthitaṃ sarvaṃ matprasādādbhaviṣyati
surāmāṃsopaharaiś ca bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā /
nṝṇāmaśeṣasāmāṃstvaṃ prasannā saṃpradāsyasi
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0