વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.1

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમાહપુરાણે ચતુર્થાંશે ચતુર્વિંશોધ્યાયઃ (24)
શ્રીવિષ્ણુમાહપુરાણે ચતુથાસઃ સમાપ્તઃ
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્ય શ્રીધરીયવ્યાખ્યાદ્વયોપેતે ચતુર્થોશઃ સમાપ્તઃ ।
અત શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્ય શ્રીધરીયવ્યાખ્યાદ્વયોપેતે પઞ્ચમાશઃ પ્રારભ્યતે
શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ
મૈત્રેય ઉવાચ
નૃપાણાં કથિતઃસર્વો ભવતા વંશવિસ્તરઃ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ યથાવદનુવર્ણિતમ્ ।
અંશાવતારો બ્રહ્મર્ષે યો ઽયં યદુકુલોદ્ભવઃ ।
વિષ્ણોસ્તં વિસ્તરેણાહં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

ચકાર યાનિ કર્માણિ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
અંશાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં તત્ર તાનિ મુને વદ

શ્રીપારશર ઉવાચ
મૈત્રેય શ્રૂયતામેતદ્યત્પૃષ્ટો ઽહમિહ ત્વયા ।
વિષ્ણોરંશાંશસંભૂતિચરિતં જગતો હિતમ્

દેવકસ્ય સુતાં પૂર્વં વસુદેવો મહામુને ।
ઉપયેમે મહાભાગાં દેવકીં દેવતોપમામ્

કંસસ્તયોર્વરરથં ચોદયામાસ સારથિઃ ।
વસુદેવસ્ય દેવક્યા સંયોગે ભોજનન્દનઃ

આથાન્તરિક્ષે વાગુચ્ચૈઃ કંસમાભાષ્ય સાદરમ્ ।
મેઘગંભીરનિર્ઘોષં સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્

યામેતાં વહસે મૂઢ સહ ભર્ત્રા રથે સ્થિતામ્ ।
અસ્યાસ્ તવાષ્ટમો ગર્ભઃ પ્રાણાન્ અપહરિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્યં સમુત્પાટ્ય ખડ્ગં કંસો મહાબલઃ ।
દેવકીં હન્તુમારબ્ધો વસુદેવો ઽબ્રવીદિદમ્

ન હન્તવ્યા મહાભાગ દેવકી ભવતાનઘ ।
સમર્પયિષ્યે સકલાન્ગર્ભાનસ્યોદરોદ્ભવાન્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તથેત્યાહ તતઃ કંસો વસુદેવં દ્વિજોત્તમ ।
ન ઘાતયામાસ ચ તાં દેવકીંસત્યગૌરવાત્

એતસ્મિન્નેવકાલે તુ ભૂરિભારાવપીડિતા ।
જગામ ધરણી મેરૌ સમાજં ત્રિદિવૌકસામ્

સ બ્રહ્મકાન્સુરાન્સર્વાન્પ્રણિપત્યાથ મેદિનિ ।
કથયામાસ તત્સર્વં ખેદાત્કરુણભાષિણી

ભૂમિરુવાચ
અગ્નિઃસુવર્ણસ્ય ગુરુર્ગવાં સૂર્યઃ પરો ગુરુઃ ।
મમાપ્યખિલલો કાનાં કુરુર્નારાયણો ગરુઃ

પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ ।
કલાકાષ્ઠાનિમેષાત્મા કાલશ્ચાવ્યક્તમૂર્તિમાન્

તદંશભૂતઃસર્વૈષાં સમૂહો વઃસુરોત્તમાઃ

આદિત્યા સરુતઃસાધ્યા રુદ્રા વસ્વશ્વિવહ્નયઃ ।
પિતરો યે ચ લોકાનાં સ્રષ્ટારો ઽત્રિપુરોગમાઃ

એતે તસ્યાપ્રમેયસ્ય વિષ્ણો રૂપં મહાત્મનઃ

યક્ષરાક્ષસદૈતેયપિશાચોરગદાનવાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવરૂપં વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ

ગ્રહર્ક્ષતારકાચિત્રગગનાગ્નિજલાનિલાઃ ।
અહં ચ વિષયાશ્ચૈવ સર્વ વિષ્ણુમયં જગત્

તથા ચાનેકરૂપસ્ય યસ્ય રૂપાણ્ય હર્નિશમ્ ।
બાધ્યબાધકતાં યાન્તિ કલ્લોલા ઇવ સાગરે

તત્સાંપ્રતમમી દૈત્યાઃ કાલનેમિપુરોગમાઃ ।
મર્ત્યલોકં સમાક્રમ્ય બાધન્તે ઽહર્નિશં પ્રજાઃ

કાલનેમિર્હતો યો ઽસૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃસંભૂતઃસ મહાસુરઃ

આરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલંબો નરકસ્ તથા ।
સુંદો ઽસુરસ્તથાત્યુગ્રો બાણશ્ચાપિ બલેઃસુતઃ

તથાન્યે ચ મહાવીર્યા નૃપાણાં ભવનેષુ યે ।
સમુત્પન્ના દુરાત્માનસ્તાન્ન સંખ્યાતુમુત્સહે

અક્ષોહિણ્યોત્ર બહુલા દિવ્યમૂર્તિધરાઃસુરાઃ ।
મહાબલાનાં દૃપ્તાનાં દૈત્યેન્દ્રણાં મમોપરિ

તદ્ભૂરિભાર પીડાર્તા ન શક્નોમ્યમરેશ્વરાઃ ।
બિભર્તુમાત્માનમહમિતિ વિજ્ઞાપયામિ વઃ

ક્રિયતાં તન્મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્ ।
યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમતિવિહ્વલા

ઇત્યાકર્ણ્ય ધરાવાક્યમશેષૈસ્ ત્રિદશેશ્વરૈઃ ।
ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ પ્રચોદિતઃ

બ્રહ્મોવાચ
યથાહ વસુધા સર્વં સત્યમેવ દિવૌકસઃ ।
અહં ભવો ભવન્તશ્ ચ સર્વે નારાયણાત્મકાઃ

વિભૂતયશ્ ચ યાસ્તસ્ય તાસામેવ પરસ્પરમ્ ।
આધિક્યન્યૂ6નતાબાધ્યબાધકત્વેન વર્તતે

તદાગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્તટમુત્તમમ્ ।
તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ

સર્વથૈવ જગત્યર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ ।
સત્ત્વાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયો તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ ।
સમાહિતમનાશ્ચૈવં તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્

બ્રહ્મોવાચ
દ્વે વિદ્યે ત્વમનામ્નાયપરા ચૈવાપરા તથા ।
ત એવ ભવતો રૂપે મૂર્તામૂર્તાત્મિકે પ્રભો

દ્વે બ્રહ્મણી ત્વણીયોતિસ્થૂલાત્મન્સર્વ સર્વવિત્ ।
શબ્દબ્રહ્મપરં ચૈવ બ્રહ્મ બ્રહ્મમયસ્ય યત્

ઋગ્વેદસ્ત્વં યજુર્વેદઃસામવેદસ્ત્વથર્વણઃ ।
શિક્ષાકલ્પો નિરુક્તં ચ ચ્છન્દો જ્યોતિષમેવ ચ

ઇતિહાસપુરાણે ચ તથા વ્યાકરણં પ્રભો ।
મીમાંસા ન્યાયશાસ્ત્રં ચ ધર્મશાસ્ત્રાણ્યધોક્ષજ

આત્માઽત્મદેહગુણવદ્વિચારાચારિ યદ્વચ ।
તદપ્યાદ્યપતે નાન્યદધ્યાત્માત્મસ્વરૂપવત્

ત્વમવ્યક્તમનિર્દેશ્યમચિન્ત્યાનામવર્મવત્ ।
અપાણિપાદરૂપં ચ શુદ્ધં નિત્યં પરાત્પરમ્

શૃણોષ્યકર્ણઃ પરિપશ્યસિ ત્વમચક્ષુરૂપો બહુરૂપરૂપઃ ।
અપાદહસ્તો જવનો ગ્રહીતા ત્વં વેત્સિ સર્વં ચ સર્વવેદ્યઃ

અણોરણીયાં સમસત્સ્વરૂપં ત્વાં પશ્યતો જ્ઞાનનિવૃત્તિરગ્ર્યા ।
ધીરસ્ય ધીરસ્ય બિભર્તિ નાન્યદ્વરેણ્યરૂપાત્પરતઃ પરાત્મન્

ત્વં વિશ્વનાભિર્ ભુવનસ્ય ગોપ્તા સર્વાણિ ભૂતાનિ તવાન્તરાણિ ।
યદ્ભૂતભવ્યં યદણોરણીયઃ પુમાંસ્ ત્વમ્ એકઃ પ્રકૃતેઃ પરસ્તાત્

એકશ્ચતુર્ધા ભગવાન્હુતાશો વર્ચોવિભૂતં જગતો દદાસિ ।
ત્વં વિશ્વતશ્ચક્ષુરનન્તમૂર્તે ત્રેધા પદં ત્વં નિદધાસિ ધાતઃ

યથાગ્નિરેકો બહુધા સમિધ્યતે વિકારભેદૈર્ અવિકારરૂપઃ ।
તથા ભવાન્સર્વગતૈકરૂપી રૂપાણ્યશેષાણ્યનુપુષ્યતીશ

એકં તવાગ્ર્યં પરમં પદં યત્પશ્યન્તિ ત્વાં સૂરયો જ્ઞાનદૃશ્યમ્ ।
ત્વત્તો નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ સ્વરૂપં યદ્વા ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં પરાત્મન્

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપસ્ત્વં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપવાન્ ।
સર્વજ્ઞઃસર્વનિત્સર્વશક્તિજ્ઞાનબલર્ધિમાન્

અન્યૂનશ્ચાપ્યવૃદ્ધિશ્ ચ સ્વાધીનો નાદિમાન્વશી ।
ક્લમતન્દ્રી ભયક્રોધકામાદિભિર્ અસંયુતઃ

નિરવદ્યઃ પરઃ પ્રાપ્તેર્નિરધિષ્ઠો ઽક્ષરઃ ક્રમઃ ।
સર્વેશ્વરઃ પરાધારો ધામ્નાં ધામાત્મકો ઽક્ષયઃ

સકલાવરણાનીતનિરાલંબનભાવન ।
મહાવિભૂતિસંસ્થાન નમસ્તે પુરુષોત્તમ

નાકારણાત્કારણાદ્વા કારણાકારણાન્ન ચ ।
શરીરગ્રહણં વાપિ ધર્મત્રાણાય કેવલમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યેવં સંસ્તવં શ્રુત્વા મનસા ભગવાનજઃ ।
બ્રહ્માણમાહ પ્રીતેન વિશ્વરૂપં પ્રકાશયન્

શ્રીભગવાનુવાચ
ભોભો બ્રહ્મંસ્ત્વયા મત્તઃસહ દેવૈર્ યદિષ્યતે ।
તદુચ્યતામશેષં ચ સિદ્ધમેવાવધાર્યતામ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતો બ્રહ્મા હરેર્દિવ્ય વિશ્વિરૂપમવેક્ષ્ય તત્ ।
તુષ્ટાવ ભૂયો દેવેષુ સાધ્વસાવનતાત્મસુ

બ્રહ્મોવાચ
નમો નમસ્તેસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃસહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ ।
નમોનમસ્તે જગતઃ પ્રવૃત્તિવિનાશસંસ્થાનકરાપ્રમેય

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માતિબૃહત્પ્રમામ ગરીયસામપ્યતિગૌરવાત્મન્ ।
પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવત્પ્રધાનમૂલાત્પરાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ

એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્ મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા ।
પરાયણં ત્વાં જગતામુપૈતિ ભારાવતારાર્થમપારસાર

એતે વયં વૃત્રરિપુસ્તથાયં નાસત્યદસ્ત્રૌ વરુણસ્તથૈવ ।
ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃસસૂર્યાઃસમીરણાગ્નિપ્રસુખાસ્તથાન્યે

સુરાઃસમસ્તાઃસુરનાથકાર્યમેભિર્ મયા યચ્ચ તદીશ સર્વામ્ ।
આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પરિપાલયન્તસ્તવૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ ભગવાન્પરમેશ્વરઃ ।
ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ મહામુને

ઉવાચ ચ સુરાનેતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે ।
અવતીર્ય ભુવો ભારક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ

સુરાશ્ ચ સકલાઃસ્વાંશૈર્ અવતીર્ય મહીતલે ।
કુર્વન્તુ યુદ્ધમુન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્ મહાસુરૈઃ

તતઃ ક્ષયમશેષાસ્તે દૈતેયા ધરમીતલે ।
પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો મદ્દૃપાતવિચૂર્ણિતાઃ

વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા ।
તત્રાયમષ્ટમો ગર્ભો મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ

અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ ।
કાલનેમીં સમુદ્ભૂતમિત્યુક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ

અદૃશ્યાય તતસ્તસ્મૈ પ્રણિપત્ય મહામુને ।
મેરુપૃષ્ઠં સુરા જગ્મુરવતેરુશ્ ચ ભૂતલે

કંસાય ચાષ્ટમો ગર્ભો દેવક્યા ધરણીધરઃ ।
ભવિષ્યતીત્યાચ ચક્ષે ભગવાન્નારદો મુનિઃ

કંસો ઽપિ તદુપશ્રુત્ય નારદાત્કુપિતસ્તતઃ ।
દેવકીં વસુદેવં ચ ગૃહે ગુપ્તાવધારયત્

વસુદેવેન કંસાય તેનૈવોક્તં યથા પુરા ।
તથૈવ વસુદેવો ઽપિ પુત્રમ્ અર્પિતવાન્ દ્વિજ

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃષડ્ગર્ભા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ।
વિષ્ણુપ્રયુક્તા સ્તાન્નિદ્રાક્રમાદ્ગર્ભાનયોજયત્

યોગનિદ્રા મહામાયા વૈષ્ણવી મોહિતં યયા ।
અવિદ્યયા જગત્સર્વં તામાહ ભગવાન્હરિઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
નિદ્રે ગચ્છ મમાદેશાત્પાતાલાતલસંશ્રયાન્ ।
એકૈકત્વેન ષડ્ગર્ભાન્દેવકીજઠરં નય

હતેષુ તેષુ કંસેન શેષાખ્યોંશસ્તતો મમ ।
અંશાંશોનાદરે તસ્યાઃસપ્તમઃ સંભવિષ્યતિ

ગોકુલે વસુદેવસ્ય ભાર્યાન્યા રોહિણી સ્થિતા ।
તસ્યાઃસ સંભૂતિસમં દેવિ નેયસ્ત્વયોદરમ્

સપ્તમો ભોજરા જસ્ય ભયાદ્રોધોપરોધતઃ ।
દેવક્યાઃ પિતિતો ગર્ભ ઇતિ લોકો વદિષ્યતિ

ગર્ભસંકર્ષણાત્સો ઽથ લોકે સંકર્ષણેતિ વૈ ।
સંજ્ઞામવાપ્સ્યતે વીરઃ શ્વેતાદ્રિશિખરોપમઃ

તતો ઽહં સંભવિષ્યામિ દેવકીજઠરે શુભે ।
ભર્ગં ત્વયા યશોદાયા ગન્તવ્યમવિલંબિતમ્

પ્રાવૃટ્કાલે ચ નભસિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યામહં નિશિ ।
ઉત્પત્સ્યામિ નવમ્યાં તુ પ્રસૂતિં ત્વમવાપ્સ્યસિ

યશોદાશયને માં તુ દેવક્યાસ્ત્વામનિન્દિતે ।
મચ્છક્તિપ્રોરિતમતિર્વસુદેવો નયિષ્યતિ

કંસશ્ ચ ત્વામુપાદાય દેવિ શૈલશિલાતલે ।
પ્રક્ષેપ્સ્યત્યન્તારિક્ષે ચ સંસ્થાનં ત્વમવાપ્સ્યસિ

તતસ્ત્વાં શતદૃક્છક્રઃ પ્રણમ્ય મમ ગૌરવાત્ ।
પ્રણિપાતાનતશિરા ભગિનીત્વે ગ્રહીષ્યતિ

ત્વં ચ શુંભનિશુંભાદીન્હત્વા દૈત્યાન્સહસ્રશઃ ।
સ્થાનૈર્ અનેકૈઃ પૃથિવીમશેષાં મણ્ડયિષ્યસિ

ત્વં ભૂતિઃ સન્નતિઃ ક્ષાન્તિઃ કાન્તિર્દ્યૌઃ પૃથિવી ધૃતિઃ ।
લજ્જાપુષ્ટી રુષા યા તુ કાચિદન્યા ત્વમેવ સા

યે ત્વામાર્યેતિ દુર્ગેતિ વેદગર્ભાંબિકેતિ ચ ।
ભદ્રેતિ ભદ્રકાલીતિ ક્ષેમદા ભગ્યદેતિ ચ

પ્રાતશ્ચૈવાપરાહ્ને ચ સ્તોષ્યન્ત્યાનમ્રમૂર્તયઃ ।
તેષાં હિ પ્રાર્થિતં સર્વં મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યતિ

સુરામાંસોપહરૈશ્ ચ ભક્ષ્યભોજ્યૈશ્ ચ પૂજિતા ।
નૄણામશેષસામાંસ્ત્વં પ્રસન્ના સંપ્રદાસ્યસિ