Vishnu Purana · Chapter 4.6

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃse pañcamo 'dhyāyaḥ (5)
maitreya uvāca
sūryasya vaṃśyā bhagavankathitā bhavatā mama /
somasyāpyakhilānvaśyāñchrotumicchāmi pārthivān

kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣāmadyāpi saṃtatiḥ /
prasādasumukhastānme brahmannākhyātumarhasi

śrīparāśara uvāca
śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ pratithatejasaḥ /
somasyānukramātkhyātā yatrorvīpatayo 'bhavan

ayaṃ hi vaṃśotibalaparākramadyutiśīlaceṣṭavadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṅkṛtaḥ tamahaṃ kathayāmi śrūyatām

akhilajagatstraṣṭurbhagavato nārāyaṇasya nābhikalojasamudbhavābjayonerbrahmaṇaḥ putro 'triḥ

atreḥsomaḥ

taṃ ca bhagavānabjayoniḥ aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇāmādhipatye 'bhyaṣecayat

sa ca rājasūyamakarot

tatprabhāvādatyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāccainaṃ mada āviveśa

madāvalepācca sakaladevagurorbṛspatestārāṃ nāma patnīṃ jahāra

bahuśaś ca bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānasakalaiś ca devarṣibhir yācamāno 'pi na mumoca

tasya candrasya ca bṛhaspaterdvaṣāduśānā pārṣṇigrāhobhūt

aṅgīrasaś ca sakāśādupalabdhavidyo bhagavānrudro bṛhaspateḥ sahāyyamakarot

yataścośanā tato jaṃbhakuṃbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntamudyamaṃ cakruḥ

bṛhaspaterapi sakaladevasainyayutaḥ sahāyaḥ śakro ''bhavat

evaṃ ca tayoratīvograsaṃgrāmastārānimittastārakāmayo nāmābhūt

tataś ca samastaśastraṇyamureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣdānavā mumucuḥ

evaṃ devāsurāhavasaṃkṣobhakṣubdhadṛdayamaśeṣameva jagadbrahmaṇaṃ śaraṇaṃ jagām // 18 //
tataś ca bhagavānabjayonirapyuśanasaṃ saṃkaramasurāndevāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārāmadāpayat

tāṃ cāntaḥprasavāmavalokya bṛhaspatirapyāha

naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥsamutsṛjainamalamalamatidhāṣṭaryeneti

sa ca tenaivamuktātipativratā bhartṛvacanānantaraṃ tamiṣīkāstaṃbe garbhamutsasarja

sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsyācikṣepa

bṛhaspatiminduṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhalāṣau dṛṣṭvā deviḥsamutpannasaṃdehāstārāṃ papracchuḥ

satyaṃ kathayāsmākamiti subhage somasyātha vā bṛhaspaterayaṃ putra iti

evaṃ tair uktā sā tārā hriyā kiñcinnovāca

bahuśopyabhihitā yadāsau devebhyo nāccakṣe tataḥsa kumārastāṃ śaptumudyataḥ prāha

duṣṭeṃba kasmānmama tātaṃ nākhyāsi

adyaiva te vyalīkalajjāvatyās tathā śāstimahaṃ karomi

yathā ca naivamadyāpyatimantharavacanābhaviṣyasīti

athāha bhagavān pitāmahaḥ taṃ kumāraṃ sannivārya svayamapṛcchattāṃ tārām

vatse kasyāyamātmajaḥ somasya vā bṛhaspatervā ityuktā lajjamānāha somasyeti

tataḥ prasphuraducdhvāsitāmalakapolakāntirbhagavānuḍupatiḥ kumāramāliṅgya sādhu sādhu vatsa prājñosītibudha iti tasya ca nāma cakre

tadākhyātamevaitat sa ca yathelāyāmātmajaṃ purūravamamutpādayāmāsa

purūravāstvatidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinamatirūpasvitaṃ manasvinaṃ mitrāvaruṇaśāpānmānuṣe loke mayā vastavyamiti kṛtamatirurvaśī dadarśa

dṛṣṭamātre ca tasminnapahāya mānamaśeṣamapāsya svargasukhābhilāṣaṃ tanmanaskā bhūtvā tamevopatasthe

so 'pi ca tāmatiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādigumāmavalokya tadāyattacittavṛttirbabhūva

ubhayamapi tanmanaskamananyadṛṣṭi parityaktasa mastānyaprayojanamabhūt

rājā tu prāgalbhyāttāmāha

subhru tvāmahamabhikāmo 'smi prasīdānurāgamudvahetyuktā lajjāvakhaṇḍitamurvaśī taṃ prāha

bhavatvevaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karotītyākhyāte punapi tāmāha

ākhyāhi me samayamiti

atha pṛṣṭā punarapyabravīt

śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam

bhavāṃś ca mayā na nagnodraṣṭavyaḥ

ghṛtamātraṃ ca mamāhāra iti

evameveti bhūpātirapyāha

tayā saha sa cāvanipatiralākayāṃ caitrarathādivaneṣvamalapadmakhaṇḍeṣu mānasādisaraḥsvatiramaṇīyeṣu ramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇyanudinapravardadhamānapramodo 'nayat

urvaśī ca tadupabhogātpratidinapravardhamānānu rāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra

vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat

tataścorvaśī purūravasoḥsamayavidviśvāsurgandharvasamaveto niśi śayanābhyāśādekamuraṇakaṃ jahāra

tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdamaśṛṇot

evamuvāca ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpahriyate kaṃ śaraṇamupayāmīti

tadākarṇya rājā māṃ devī vīkṣyatīti na yayau

athānyamapyuraṇakamādāya gandharvā yayuḥ

tasyāpyapahriyamāṇasyākarṇya śabdamākāśe punarapyanāthāsmyahamabhartṛkā kāpuruṣā śrayetyārtarāviṇī babhūva

rājāpyamarṣavaśādandhakārametaditi khaḍgamādāya duṣṭaduṣṭa hatosīti vyāharannabhyadhāvat

tāvacca gandharvai rapyatīvojjvalā vidyujjanitā

tatprabhayā corvaśī rājānamapagatāṃbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇādevāpakrāntā

parityajya tāvapyuraṇakau gandarvāḥsuralokamupagatāḥ

rājāpi ca tau meṣāvādāyātihṛṣṭamanāḥ svaśayanamāyāto norvaśīṃ dadarśa

tāṃ cāpaśyan vyapagatāṃbara evonmattarūpo babhrāma

kurukṣetre cāṃbhojasarasyanyābhiścatasṛbhir apsarobhiḥ samavetāmurvaśīṃ dadarśa

tataśconmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi dhore tiṣṭha vacasi kapaṭike tiṣṭhetyevamanekaprakāraṃ sūktamavocat

āha corvaśī

mahārājālamanenāvivekaceṣṭitena

antarvatnyahamabdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāraste bhabiṣyati ekāṃ ca niśāmahaṃ tvayā saha vatsyāmītyuktaḥ prahṛṣṭaḥsvapuraṃ jagāma

tāsāṃ cāpsarasāmūrvaśī kathayāmāsa

ayaṃ sa puruṣotkṛṣṭo yenāhametāvantaṃ kālamanurāgākṛṣṭamānasā sahoṣiteti

evamuktāstāścāpsarasa ūcuḥ

sādhusādhvasya rūpamapyanena sahāsmākamapi sarvakālamāsyā bhavediti

abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma

kumāraṃ cāyuṣamasmai corvaśī dadau

dattvā caikāṃ niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañca putrotpattaye garbhamavāpa

uvāca cainaṃ rājānamasmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥsaṃvṛttāḥ vriyatāṃ ca vara iti

āha ca rājā

vijitasakalārātiravihatendriyasāmarthyo bandhumānamitabalakośo 'smi nānyadasmākamurvaśīsālokyātprāptavyamastitadahamanayā sahorvaśyā kālaṃ netumabhilaṣāmītyukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ

ūcuścainamagnimāmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvervaśī salokatāmanorathamuddiśya samyagyajethāḥ tato 'vasyamabhilaṣitamavāpsyatītyuktastāmagnistālīmādāya jagāma

antaraṭavyāmacitayat aho me 'tīva muḍhatā kimahamakaravam

vahnisthālī mayaiṣānītā norvaśīti

athaināmaṭavyāmevāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ ca jagām

vyatīter'ddharātre vinidraścācintayat

mamorvaśīsālokyaprāptayarthamagnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā

tadahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmītyutthāya tatrāpyupagato nāgnisthālīmapaśyat

śamīgarbhaṃ cāśvātthamagnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat

mayātrāgnisthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt

tadenamevāhamagnirūpamādāya svapuramabhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgnerupāstiṃ kariṣyāmīti

evameva svapuramabhigamyāraṇiṃ cakāra

tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīmapaṭhat

paṭhataścākṣarasaṃkhyānyevāṅgulānyaraṇyabhavat

tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayamāmnāyānusārī bhūtvā juhāva

urvaśīsālokyaṃ phalamabhisaṃdhitavān

tenaiva cāgnividhinā bahuvidhān yajñāniṣṭvā gāndharvalokāna vāpyorvaśyā sahāviyogamavāpa

eko 'gnirādāvabhavat ekena tvatra manvantare tredhā pravartitāḥ