વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 4.6

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ચતુર્થાંસે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ (5)
મૈત્રેય ઉવાચ
સૂર્યસ્ય વંશ્યા ભગવન્કથિતા ભવતા મમ ।
સોમસ્યાપ્યખિલાન્વશ્યાઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પાર્થિવાન્

કીર્ત્યતે સ્થિરકીર્તીનાં યેષામદ્યાપિ સંતતિઃ ।
પ્રસાદસુમુખસ્તાન્મે બ્રહ્મન્નાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
શ્રૂયતાં મુનિશાર્દૂલ વંશઃ પ્રતિથતેજસઃ ।
સોમસ્યાનુક્રમાત્ખ્યાતા યત્રોર્વીપતયો ઽભવન્

અયં હિ વંશોતિબલપરાક્રમદ્યુતિશીલચેષ્ટવદ્ભિર્ અતિગુણાન્વિતૈર્ નહુષયયાતિકાર્તવીર્યાર્જુનાદિભિર્ ભૂપાલૈર્ અલઙ્કૃતઃ તમહં કથયામિ શ્રૂયતામ્

અખિલજગત્સ્ત્રષ્ટુર્ભગવતો નારાયણસ્ય નાભિકલોજસમુદ્ભવાબ્જયોનેર્બ્રહ્મણઃ પુત્રો ઽત્રિઃ

અત્રેઃસોમઃ

તં ચ ભગવાનબ્જયોનિઃ અશેષૌષધીદ્વિજનક્ષત્રાણામાધિપત્યે ઽભ્યષેચયત્

સ ચ રાજસૂયમકરોત્

તત્પ્રભાવાદત્યુત્કૃષ્ટાધિપત્યાધિષ્ઠાતૃત્વાચ્ચૈનં મદ આવિવેશ

મદાવલેપાચ્ચ સકલદેવગુરોર્બૃસ્પતેસ્તારાં નામ પત્નીં જહાર

બહુશશ્ ચ બૃહસ્પતિચોદિતેન ભગવતા બ્રહ્મણા ચોદ્યમાનસકલૈશ્ ચ દેવર્ષિભિર્ યાચમાનો ઽપિ ન મુમોચ

તસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચ બૃહસ્પતેર્દ્વષાદુશાના પાર્ષ્ણિગ્રાહોભૂત્

અઙ્ગીરસશ્ ચ સકાશાદુપલબ્ધવિદ્યો ભગવાન્રુદ્રો બૃહસ્પતેઃ સહાય્યમકરોત્

યતશ્ચોશના તતો જંભકુંભાદ્યાઃ સમસ્તા એવ દૈત્યદાનવનિકાયા મહાન્તમુદ્યમં ચક્રુઃ

બૃહસ્પતેરપિ સકલદેવસૈન્યયુતઃ સહાયઃ શક્રો ઽઽભવત્

એવં ચ તયોરતીવોગ્રસંગ્રામસ્તારાનિમિત્તસ્તારકામયો નામાભૂત્

તતશ્ ચ સમસ્તશસ્ત્રણ્યમુરેષુ રુદ્રપુરોગમા દેવા દેવેષુ ચાશેષ્દાનવા મુમુચુઃ

એવં દેવાસુરાહવસંક્ષોભક્ષુબ્ધદૃદયમશેષમેવ જગદ્બ્રહ્મણં શરણં જગામ્ ॥ 18 ॥
તતશ્ ચ ભગવાનબ્જયોનિરપ્યુશનસં સંકરમસુરાન્દેવાંશ્ ચ નિવાર્ય બૃહસ્પતયે તારામદાપયત્

તાં ચાન્તઃપ્રસવામવલોક્ય બૃહસ્પતિરપ્યાહ

નૈષ મમ ક્ષેત્રે ભવત્યાન્યસ્ય સુતો ધાર્યઃસમુત્સૃજૈનમલમલમતિધાષ્ટર્યેનેતિ

સ ચ તેનૈવમુક્તાતિપતિવ્રતા ભર્તૃવચનાનન્તરં તમિષીકાસ્તંબે ગર્ભમુત્સસર્જ

સ ચોત્સૃષ્ટમાત્ર એવાતિતેજસા દેવાનાં તેજાંસ્યાચિક્ષેપ

બૃહસ્પતિમિન્દું ચ તસ્ય કુમારસ્યાતિચારુતયા સાભલાષૌ દૃષ્ટ્વા દેવિઃસમુત્પન્નસંદેહાસ્તારાં પપ્રચ્છુઃ

સત્યં કથયાસ્માકમિતિ સુભગે સોમસ્યાથ વા બૃહસ્પતેરયં પુત્ર ઇતિ

એવં તૈર્ ઉક્તા સા તારા હ્રિયા કિઞ્ચિન્નોવાચ

બહુશોપ્યભિહિતા યદાસૌ દેવેભ્યો નાચ્ચક્ષે તતઃસ કુમારસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ પ્રાહ

દુષ્ટેંબ કસ્માન્મમ તાતં નાખ્યાસિ

અદ્યૈવ તે વ્યલીકલજ્જાવત્યાસ્ તથા શાસ્તિમહં કરોમિ

યથા ચ નૈવમદ્યાપ્યતિમન્થરવચનાભવિષ્યસીતિ

અથાહ ભગવાન્ પિતામહઃ તં કુમારં સન્નિવાર્ય સ્વયમપૃચ્છત્તાં તારામ્

વત્સે કસ્યાયમાત્મજઃ સોમસ્ય વા બૃહસ્પતેર્વા ઇત્યુક્તા લજ્જમાનાહ સોમસ્યેતિ

તતઃ પ્રસ્ફુરદુચ્ધ્વાસિતામલકપોલકાન્તિર્ભગવાનુડુપતિઃ કુમારમાલિઙ્ગ્ય સાધુ સાધુ વત્સ પ્રાજ્ઞોસીતિબુધ ઇતિ તસ્ય ચ નામ ચક્રે

તદાખ્યાતમેવૈતત્ સ ચ યથેલાયામાત્મજં પુરૂરવમમુત્પાદયામાસ

પુરૂરવાસ્ત્વતિદાનશીલો ઽતિયજ્વાતિતેજસ્વી યં સત્યવાદિનમતિરૂપસ્વિતં મનસ્વિનં મિત્રાવરુણશાપાન્માનુષે લોકે મયા વસ્તવ્યમિતિ કૃતમતિરુર્વશી દદર્શ

દૃષ્ટમાત્રે ચ તસ્મિન્નપહાય માનમશેષમપાસ્ય સ્વર્ગસુખાભિલાષં તન્મનસ્કા ભૂત્વા તમેવોપતસ્થે

સો ઽપિ ચ તામતિશયિતસકલલોકસ્ત્રીકાન્તિસૌકુમાર્યલાવણ્યગતિવિલાસહાસાદિગુમામવલોક્ય તદાયત્તચિત્તવૃત્તિર્બભૂવ

ઉભયમપિ તન્મનસ્કમનન્યદૃષ્ટિ પરિત્યક્તસ મસ્તાન્યપ્રયોજનમભૂત્

રાજા તુ પ્રાગલ્ભ્યાત્તામાહ

સુભ્રુ ત્વામહમભિકામો ઽસ્મિ પ્રસીદાનુરાગમુદ્વહેત્યુક્તા લજ્જાવખણ્ડિતમુર્વશી તં પ્રાહ

ભવત્વેવં યદિ મે સમયપરિપાલનં ભવાન્ કરોતીત્યાખ્યાતે પુનપિ તામાહ

આખ્યાહિ મે સમયમિતિ

અથ પૃષ્ટા પુનરપ્યબ્રવીત્

શયનસમીપે મમોરણકદ્વયં પુત્રભૂતં નાપનેયમ્

ભવાંશ્ ચ મયા ન નગ્નોદ્રષ્ટવ્યઃ

ઘૃતમાત્રં ચ મમાહાર ઇતિ

એવમેવેતિ ભૂપાતિરપ્યાહ

તયા સહ સ ચાવનિપતિરલાકયાં ચૈત્રરથાદિવનેષ્વમલપદ્મખણ્ડેષુ માનસાદિસરઃસ્વતિરમણીયેષુ રમમાણ એકષષ્ટિવર્ષાણ્યનુદિનપ્રવર્દધમાનપ્રમોદો ઽનયત્

ઉર્વશી ચ તદુપભોગાત્પ્રતિદિનપ્રવર્ધમાનાનુ રાગા અમરલોકવાસે ઽપિ ન સ્પૃહાં ચકાર

વિના ચોર્વશ્યા સુરલોકો ઽપ્સરસાં સિદ્ધગન્ધર્વાણાં ચ નાતિરમણીયો ઽભવત્

તતશ્ચોર્વશી પુરૂરવસોઃસમયવિદ્વિશ્વાસુર્ગન્ધર્વસમવેતો નિશિ શયનાભ્યાશાદેકમુરણકં જહાર

તસ્યાકાશે નીયમાનસ્યોર્વશી શબ્દમશૃણોત્

એવમુવાચ ચ મમાનાથાયાઃ પુત્રઃ કેનાપહ્રિયતે કં શરણમુપયામીતિ

તદાકર્ણ્ય રાજા માં દેવી વીક્ષ્યતીતિ ન યયૌ

અથાન્યમપ્યુરણકમાદાય ગન્ધર્વા યયુઃ

તસ્યાપ્યપહ્રિયમાણસ્યાકર્ણ્ય શબ્દમાકાશે પુનરપ્યનાથાસ્મ્યહમભર્તૃકા કાપુરુષા શ્રયેત્યાર્તરાવિણી બભૂવ

રાજાપ્યમર્ષવશાદન્ધકારમેતદિતિ ખડ્ગમાદાય દુષ્ટદુષ્ટ હતોસીતિ વ્યાહરન્નભ્યધાવત્

તાવચ્ચ ગન્ધર્વૈ રપ્યતીવોજ્જ્વલા વિદ્યુજ્જનિતા

તત્પ્રભયા ચોર્વશી રાજાનમપગતાંબરં દૃષ્ટ્વાપવૃત્તસમયા તત્ક્ષણાદેવાપક્રાન્તા

પરિત્યજ્ય તાવપ્યુરણકૌ ગન્દર્વાઃસુરલોકમુપગતાઃ

રાજાપિ ચ તૌ મેષાવાદાયાતિહૃષ્ટમનાઃ સ્વશયનમાયાતો નોર્વશીં દદર્શ

તાં ચાપશ્યન્ વ્યપગતાંબર એવોન્મત્તરૂપો બભ્રામ

કુરુક્ષેત્રે ચાંભોજસરસ્યન્યાભિશ્ચતસૃભિર્ અપ્સરોભિઃ સમવેતામુર્વશીં દદર્શ

તતશ્ચોન્મત્તરૂપો જાયે હે તિષ્ઠ મનસિ ધોરે તિષ્ઠ વચસિ કપટિકે તિષ્ઠેત્યેવમનેકપ્રકારં સૂક્તમવોચત્

આહ ચોર્વશી

મહારાજાલમનેનાવિવેકચેષ્ટિતેન

અન્તર્વત્ન્યહમબ્દાન્તે ભવતાત્રાગન્તવ્યં કુમારસ્તે ભબિષ્યતિ એકાં ચ નિશામહં ત્વયા સહ વત્સ્યામીત્યુક્તઃ પ્રહૃષ્ટઃસ્વપુરં જગામ

તાસાં ચાપ્સરસામૂર્વશી કથયામાસ

અયં સ પુરુષોત્કૃષ્ટો યેનાહમેતાવન્તં કાલમનુરાગાકૃષ્ટમાનસા સહોષિતેતિ

એવમુક્તાસ્તાશ્ચાપ્સરસ ઊચુઃ

સાધુસાધ્વસ્ય રૂપમપ્યનેન સહાસ્માકમપિ સર્વકાલમાસ્યા ભવેદિતિ

અબ્દે ચ પૂર્ણે સ રાજા તત્રાજગામ

કુમારં ચાયુષમસ્મૈ ચોર્વશી દદૌ

દત્ત્વા ચૈકાં નિશાં તેન રાજ્ઞા સહોષિત્વા પઞ્ચ પુત્રોત્પત્તયે ગર્ભમવાપ

ઉવાચ ચૈનં રાજાનમસ્મત્પ્રીત્યા મહારાજાય સર્વ એવ ગન્ધર્વા વરદાઃસંવૃત્તાઃ વ્રિયતાં ચ વર ઇતિ

આહ ચ રાજા

વિજિતસકલારાતિરવિહતેન્દ્રિયસામર્થ્યો બન્ધુમાનમિતબલકોશો ઽસ્મિ નાન્યદસ્માકમુર્વશીસાલોક્યાત્પ્રાપ્તવ્યમસ્તિતદહમનયા સહોર્વશ્યા કાલં નેતુમભિલષામીત્યુક્તે ગન્ધર્વા રાજ્ઞે ઽગ્નિસ્થાલીં દદુઃ

ઊચુશ્ચૈનમગ્નિમામ્નાયાનુસારી ભૂત્વા ત્રિધા કૃત્વેર્વશી સલોકતામનોરથમુદ્દિશ્ય સમ્યગ્યજેથાઃ તતો ઽવસ્યમભિલષિતમવાપ્સ્યતીત્યુક્તસ્તામગ્નિસ્તાલીમાદાય જગામ

અન્તરટવ્યામચિતયત્ અહો મે ઽતીવ મુઢતા કિમહમકરવમ્

વહ્નિસ્થાલી મયૈષાનીતા નોર્વશીતિ

અથૈનામટવ્યામેવાગ્નિસ્થાલીં તત્યાજ સ્વપુરં ચ જગામ્

વ્યતીતેર્ઽદ્ધરાત્રે વિનિદ્રશ્ચાચિન્તયત્

મમોર્વશીસાલોક્યપ્રાપ્તયર્થમગ્નિસ્થાલી ગન્ધર્વૈર્ દત્તા સા ચ મયાટવ્યાં પરિત્યક્તા

તદહં તત્ર તદાહરણાય યાસ્યામીત્યુત્થાય તત્રાપ્યુપગતો નાગ્નિસ્થાલીમપશ્યત્

શમીગર્ભં ચાશ્વાત્થમગ્નિસ્થાલીસ્થાને દૃષ્ટ્વાચિન્તયત્

મયાત્રાગ્નિસ્થાલી નિક્ષિપ્તા સા ચાશ્વત્થઃ શમીગર્ભો ઽભૂત્

તદેનમેવાહમગ્નિરૂપમાદાય સ્વપુરમભિગમ્યારણીં કૃત્વા તદુત્પન્નાગ્નેરુપાસ્તિં કરિષ્યામીતિ

એવમેવ સ્વપુરમભિગમ્યારણિં ચકાર

તત્પ્રમાણં ચાઙ્ગુલૈઃ કુર્વન્ ગાયત્રીમપઠત્

પઠતશ્ચાક્ષરસંખ્યાન્યેવાઙ્ગુલાન્યરણ્યભવત્

તત્રાગ્નિં નિર્મથ્યાગ્નિત્રયમામ્નાયાનુસારી ભૂત્વા જુહાવ

ઉર્વશીસાલોક્યં ફલમભિસંધિતવાન્

તેનૈવ ચાગ્નિવિધિના બહુવિધાન્ યજ્ઞાનિષ્ટ્વા ગાન્ધર્વલોકાન વાપ્યોર્વશ્યા સહાવિયોગમવાપ

એકો ઽગ્નિરાદાવભવત્ એકેન ત્વત્ર મન્વન્તરે ત્રેધા પ્રવર્તિતાઃ