Vishnu Purana · Chapter 4.2
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāśe prathamodhyāyaḥ (1)
śrīparāśara uvāca
yāvacca brahmalokātsa kakudmī raivato nābhyeti tāvatpuṇyajanasaṃjñā rākṣasāstāmasya purīṃ kuśasthalīṃ najaghnuḥ
taccāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsāddiśo bheje
tadanvayāścakṣatriyāḥsarvadikṣvabhavan
vṛṣṭasyāpi vārṣṭakaṃ kṣatramabhavat
nābhāgasyātmajo nābhāgasaṃtrobhavat
tasyāpyaṃbarīṣaḥ
aṃbarīṣasyāpi virūpobhavat
virūpātpṛṣadaśvo jajñe
tataś ca rathītaraḥ
ātrāyaṃ ślokaḥ
ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasāḥ smṛtā /
rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ
kṣutavataś ca manorikṣvākuḥ putro ja-jñe ghrāṇataḥ
tasya putraśatapradhānā vikukṣinimidaṇḍākhyāstrayaḥ putrā babhūvuḥ
pañcāśatputrāḥ uttarātharakṣitāro babhūvuḥ
catvāriṃśadaṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ
sa cekṣvākuraṣṭakāyāḥ śrāddhamutpādya śrāddhārhaṃ māṃsamānayeti vikukṣimājñāpayāmāsa
sa tathe ti gṛhītājño vidhṛtaśārāsano vanamabhyetyānekaśo mṛgān hatvā śrāntotikṣutparīto vikukṣirekaṃ śaśamabhakṣayat /
śeṣaṃ ca māṃsamānīya pitrenivedayāmāsa
ikṣvākukulācāryo vaśiṣṭhastatprokṣaṇāya coditaḥ prāha /
alamanenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanā tava putreṇaitanmāṃsamupahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ
tataścāsau vikukṣirgurūṇaivamuktaḥ śaśādasaṃjñāmavāpa pitrā ca parityaktaḥ
pitaryuparate cāsāvakhilāmetāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śāśāsa
śaśādasya tasya purañjayonāma putrobhavat
tasyedaṃ cānyat
purā hi tretāyāṃ devāsurayuddhamatibhīṣaṇamabhavat
tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitāste bhagavantaṃ viṣṇumārādhayāñcakruḥ
prasannaś ca devānāmanādinidhanokhilajamatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha
jñātametanmayā yuṣmābhir yadabhilaṣitaṃ tadarthamidaṃ śrūyatām
purañjayo nāma rājarṣeḥ śaśādasya tanayaḥ kṣatriyavaro yastasya śarīrehamaṃśena svayamevāvatīrya tānaśeṣanasurānnihaniṣyāmi tadbhavadbhiḥ purañjayo 'suravadhārthamudyogaṃ kāryatāmiti
etacca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇumamarāḥ purañjayasakāśamājagmurūcuścainam
bhobhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākamarātivadhodyatānāṃ kartavyaṃ sāhāyyamicchāmaḥ tadbhavatāsmākamabhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kārya ityuktaḥ puṃrajayaḥ prāha
trailokyanātho yoyaṃ yuṣmākamidraḥ śatakraturasya yadyahaṃ skandhādhirūḍho yuṣmākamarātibhaḥsaha yotsye tadahaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ syām
ityākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍhamityevaṃ samanvicchitam
tataś ca śatakratorvṛṣarūpadhārīmaḥ kakudi sthito 'tiroṣasamanvito bhagavataścarāguroracyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastānevāsurānnijaghāna
yataś ca vṛṣabhakakudi sthitena rājñā daiteyabalaṃ niṣūditamataścāsau kakutsthasaṃjñāmavāpa
kakutsthasyāpyanenāḥ putro 'bhavat
puthunenasaḥ
puthorviṣṭarāśvaḥ
tasyāpi cāndro yuvanāśvaḥ
cāndrasya tasya yuvanāśvasya śāvastaḥ yaḥ purīṃ śāvastīṃ niveśayāmāsa
śāvastasya vṛhadaśvaḥ
tasyāpi kuvālāyāśvaḥ
yosāvudakasya maharṣerapakāriṇaṃ dundunāmānamasuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśadbhiḥ parivṛto javāna dundumārasaṃjñāmavāpa
tasya ca tanayāsptamastā eva dundumukhanisvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ
dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvāś ca trayaḥ kevalaṃ śeṣitāḥ
vṛḍhāśvāddharyaśvaḥ
tasmācca nikuṃbhaḥ
nikuṃbhasyāmitāśvaḥ
tataś ca kṛśāśvaḥ
tasmācca prasenajit
prasenajito yuvanāśvobhavat
tasya cāputrasyātinirvedāmunīnāmāśramamaṇḍale nivasato dayālubhir munibhir apatyotpādanāyeṣṭaḥ kṛtā
tasyāṃ ca madhyārātrau nivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye nivesya te munayaḥ suṣupuḥ
supteṣu teṣu atīva tṛṭparītaḥsa bhūpālastamāśramaṃ viveśa
tānṛṣīnnaivotthāpayāmāsa
tacca kalaśamaparimeyamāhatmayamantrapūtaṃ papau
prabuddhāś ca ṛṣayaḥ paprachuḥ kenaitaṃ mantrapūtaṃ vāri pītam
atra hi rājño yuvanāsvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyati /
ityākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītamityāha
garbhaś ca yuvanāśvasyodare abhavat krameṇa ca vavṛdhe
prāptasamayaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhena kukṣimavanipaternirbhidya niścakrāma
sa cāsau rājā mamāra
jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti te munayaḥ procuḥ
athāgatya devarājobrajīt māmayaṃ dhāsyatīti
tato mādhātṛnāmā sobhavat /
vakre cāsya pradeśinī nyastā devendreṇa nyastātāṃ papau
tāṃ cāmṛtastrāviṇīmāsvādyāhnaiva sa vyavardhata
tatastu māndhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ vubhuje
tatrāyaṃ śvokaḥ
yāvatsūrya udetyastaṃ yāvacca pratitiṣṭhati /
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātupaḥ kṣetramucyate
māndhātā śatabindor duhitaraṃ bundumatīmupayem
purukutsamaṃbarīṣaṃ mucukundaṃ ca tasyāṃ putratrayamutpādayāmāsa
pañcāśadduhitarastasyāmeva tasya nṛpaterbabhūvuḥ
ekasminnantare bahūvṛcaścaja saubharirnāma maharṣirantarjale dvādaśābdaṃ kālamuvāsa
tatra cāntarjale saṃmado nāmātibabahu prajotimātrapramāṇo mīnādhipatirāsīt // 70 //
tasya ca putrapautradauhitrāḥ pṛṣṭhato 'grataḥ pārśvayoḥ pakṣapucchaśirasāṃ copari bhramantastenaiva sadāharniśamatinirvṛttā remire
sa cāpatyasparśopacīyamānapraharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatastair ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ surāṃ reme
athāntarjalāvasthitaḥsaubharirekāgrataḥsamādhimapahāyānudinaṃ tasya satsyasyātmajaputrapautradauhitrā dibhiḥ sahātiramaṇīyatāmavekṣyācintayat
aho dhanyoyamīdṛśamanabhimataṃ yonyantaramavāpyaibhir ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha ramamāṇodīvāsmākaṃ spṛhāmutpādayati
vayamapyevaṃ putrādibhiḥ saha lalitaṃ ramiṣyāma ityevamabhikāṅkṣan sa tasmādantarja-lānniṣkramya saṃtānāya niveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māndhātāraṃ rājānamagacchat
āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyagarghyādinā saṃpūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubhariruvāca rājānam
anyepi saṃtyeva nṛpāḥ pṛthivyāṃ māndhātareṣāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣiḥ /
na hyarthinaḥ kāryavaśādupetāḥ kakutsthavaṃśe vimukhāḥ prayānti
anyepi saṃtyeva nṛpāḥ pṛtivyāṃ māndhātareṣāṃ tanayāḥ prasūtāḥ /
kiṃ tvarthināmarthitadānadīkṣākṛtavrataślāghyamidaṃ kulaṃ te
śatārdhasaṃkhyā stava saṃti kanyāstāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha /
yatprārthanābhaṅgabhayādbibhemi tasmādahaṃ rājavarādiduḥkhāt
śrīparāśara uvāca
iti ṛṣivacanamākarṇya sa rājā jarārjaritadehamṛṣimālokya pratyākhyānakātarastasmāccaca śāpabhīto bibhyatkiñcidadhomukhaściraṃ dadhyau ca
saubhariruvāca
naredrakasmātsumupaiṣi cīntāmahyamuktaṃ na mayātra kiñcit /
yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdhā
śrīparāśara uvāca
atha tasya bhagavataḥ śāpabhītaḥsapraśrayastamuvācāsau rājā
rājovāca
bhagavan asmatkulasthitiriyaṃ ya eva kanyābhir ucito 'bhijavānvarastasmai kanyā pradīyate bhagavadyācñā cāsmanmanorathānāmapyatigocajaravartinī kathamapyeṣā saṃjātā tadevamupasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ityetanmayācintyata ityabhihite ca tena bhūbhujā muniracintayat
ayamanyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddhoyamanabhimataḥ strīṇāṃ kimata kanyākānāmityamunā saṃcintyaitadabhihitamevamastu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māndhātāramuvāca
yadyevaṃ tadādiśyatāmasmākaṃ praveśāya /
kaṃnyāntaḥpuraṃ varṣavaro yadi kanyaiva kācinmāmabhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmi anyathā cettadalamasmākametenātītakālāraṃbhaṇenetyuktvā virarāma
tataś ca māndhātrā muniśāpaśaṃ kitena kanyāntaḥpuravarṣadharaḥsamājñaptaḥ
tena saha kanyāntaḥpuraṃ praviśānneva bhagavānakhilasiddhagandharvebhyotiśayena kamanīyaṃ rūpamakarot
praveśya ca tamṛṣimantaḥpure varṣadharastāḥ kanyāḥ prāha
bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥsamājñāpayati
ayamasmān brahmarṣiḥ kanyārthaṃ samabhyāgataḥ
mayā cāsya pratijñātaṃ yadyasmatkanyā yā kācidbhagavantaṃ varayati tatkanyācchande nāhaṃ paripaṃṣathānaṃ kariṣyāmītyākarmya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ sapramadāḥ keṇava iva mṛgayūthapatiṃ tamṛṣimahamahamikayā varayāṃbabhūvurūcuś ca
alaṃ bhaginyohamimaṃ vṛṇomi vṛṇomyahaṃ naiṣa tavānurūpaḥ /
mamaiṣa bhartā vidhinaiva sṛṣṭaḥsṛṣṭāhamasyopaśamaṃ prayāhi
vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśanneva vihanyase kim /
mayā mayotikṣitipātmajānāṃ tadarthamatyarthakalirbabhūva
yadā munis tābhir atīvahārdāddhṛtaḥsa kanyābhir anindyakīrtiḥ /
tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvajācaṣṭa vinamramūrtiḥ
śrīparāśara uvāca
tadavagamātkiṅkibhetatkathadhametatkiṃ kiṃ karomi kiṃ mayābhihitamityākulamatiranicchannapi kathamapi rājānumene
kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥsakalā eva tāḥ kanyāḥsvamāśramamanayat
tatra cāseṣaśilpakalpapraṇetāraṃ dhātāramivānyaṃ viśvakarmāṇamāhūya sakalakanyānāmekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādivihaṅgamābhirāmajalāśayāḥsopadhānāḥ /
sāvakāsāḥsādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantāmityādideśa
tacca tathaivānuṣṭhitamaśeṣaśilpaviseṣācāryastvaṣṭā darśitavān
tataḥ paramarṣiṇā saubhariṇājñaptasteṣu gṛheṣvanivāryānandakundamahānidhirāsāṃcakre
tato 'navalatena bhakṣyabhojyalehyādyupabhogaurāgatānugatabhṛtyādīnaharniśamaśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitiśaduhirato bhojayāmāmuḥ
ekadātu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥsa mahīpatiratiduḥkhitāstā uta sukhitā vā iti vicintya tasya maharṣerāśramasamīpamupetya sphuradaṃśumālālalāmāṃ sphaṭikamayaprāsādamālāmatiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa
praviśya caikaṃ prāsādamātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāṃbugarbhanayanobravīt
apyatra vatse bhavatyāḥsukhamuna kiñcidamukhamapi te maharṣiḥsnehavānuta na smaryatesmadguhavāsa ityuktā taṃ tanayā pitaramāha
tātātiramaṇīyaḥ prāsādotrātimanojñamupavanamete kalavākyavihaṅgamābhirutāḥ protphullapadmākarajalāśayāḥ manonurūlabhakṣyabhojyānulepanavastrabhūṣaṇādibhogo mṛdūni śayanāsanāni sarvasaṃpatsametaṃ me gārhasthyam
tathāpi kena vā janmabhūmirna smaryate
tvatprasādādidamaśeṣamatiśobhanam
kiṃ tvekaṃ mamaitadduḥkhakāraṇaṃ yadasmadgṛhānmaharṣirayaṃmadbhartā na viṣkrāmati mamaiva kevalamatiprītyā samīpaparivartinīnāmanyāsāmasmadbhaginīnām
evaṃ ca mama sodaryotiduḥkhitā ityevamatiduḥkhakāraṇamityuktastayā dvitīyaṃ prāsādamupetya svatanayāṃ pariṣvajyopiṣṭastathaiva vṛṣṭavān
tayāpi ca sarvametattatprāsādādyupabhogasukhaṃ bhṛśamākhyātaṃ mamaiva kevalamatiprītyā pārśvaparivartinīnāmanyāsāmasmadbhaginīnāmityevamādiśrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayāṃ tanayāṃ tathaivāvṛcchat
sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbhavavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharikekāntāvasthitamupetya kṛtapṛjobravīt
dṛṣṭaste bhagavan sumahāneṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidhamanyasya kasyacidasmābhir vibhūtibhir vilāsitamupalakṣitaṃ yadetadbhagavatastapasaḥ phalamityabhipūjya tamṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa casaha kiñcitkālamabhimatopabhogān bubhuje svapuraṃ ca jagām
kālena gacchatā tasya tāsu rājatanayāsu putraśataṃ sārdhamabhavat
anudinānurūḍhasnehaprasāś ca sa tatrātīvamamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat
apyete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ pabhdyāṃ gaccheyuḥ apyete yauvanino bhaveyuḥ api kṛtadārānetān paśyeyamapyeṣāṃ putrā bhaveyuḥ apyetatputrānputrasamanvitānpasyāmītyādimanorathānanudinaṃ kālasaṃpattipravṛddhānupekṣyaitaccintayāmāsa
aho me mohasyātivistāraḥ
manorathānāṃ na samāptirasti varṣāyutenāpyatha vāpi lakṣaiḥ /
pūrṇeṣupūrṇeṣu manorathānāmutpattayaḥsaṃti punarnavānām
padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogamitāḥ prasūtāḥ /
dṛṣṭāḥ sutāstattanayaprasūtindraṣṭuṃ punarvāñcchati meṃ'tarātmā
drakṣyāmi teṣāmiti cetprasūtiṃ manoratho me bhavitā tatonyaḥ /
purṇopi tatrāpyaparasya janma nivaryate kena manorathasya
āmṛtyuto naiva manorathānāmantosti vijñātamidaṃ mayādya /
manorthāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṃgi
sa me samādhirjalavāsamitramatsyasya saṃgātsa hasaiva naṣṭaḥ /
parigrahaḥsaṃgakṛto mayāyaṃ parigrahotthā ca mamātilipsā
duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyākamidaṃ prasūtam /
parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tata
mutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ parigraheṇa /
vistārameṣyatyadiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatābhidhānaḥ
cīrṇaṃ tapo yattu jalāśrayeṇa tasyārdhireṣā tapasoṃtarāyaḥ /
matsyasya saṃgādabhavacca yo me sutādirāgo muṣitosmi nena
niḥsaṃgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṃgādaśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ /
ārūḍhayogo vinipātyatedhaḥsaṃgena yogī kimutālpabuddhiḥ
ahaṃ cariṣyāmi tadātmanorthe pariprahagrāhagṛhītabuddhiḥ /
yadā hi bhūyaḥ parihinadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī
sarvasya dhātārama cintyarūpamaṇoraṇīyāṃsamatipramāṇam /
sitāsitaṃ ceśvaramīśvarāṇāmārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum
tasminnaśeṣaujasi sarvarūpaṇyavyaktavispaṣṭatanāvanante /
mamācalaṃ cittamapetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāvamavāya bhūyaḥ
samastabhūtādamalādanantātsarveśvarādanyadanādimadhyāt /
yasmānna kiñcittamahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayamemi viṣṇumā
śrīparāśara uvāca
ityātmānimātmanaivābidāyāsau saubharirapahāya putragṛhāsanaparigrahādikamaśeṣamarthajātaṃ sakalabhāryāsamanvitoṃ vanaṃ praviveśa
tatrāpyanudinaṃ vaikhānasaniṣpādyamaśeṣakriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttirātmanyagnīnsamāropya bhikṣurabhavat
bhagavatyāsajyākhilaṃ karmakalāpaṃ hitvānaṃ tamajamanādinidhanamavikāramaraṇādidharmamavāpa paramanantaṃ paravatatmacyutaṃ padam
ityetanmāndhātṛduhitṛsaṃbandhādākhyātam
yaścaitatsaubharicaritamanusmarati paṭhati pāṭhayati śṛṇoti śrāvayati dharatyavadhārayati likhati lekhayati śikṣayatyadhyāpayatyupadiśati vā tasya ṣaṭ janmāni duḥsaṃtatirasaddharmo vāḍmanasorasanmārgācaraṇasaśeṣahetuṣu vā mamatvaṃ na bhavati
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0