Vishnu Purana · Chapter 4.1
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe tṛtīyāṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ (18)
śrīviṣṇumahāpurāṇe tṛtīyāṃśaḥsamāptaḥ
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete tṛtīyāṃśaḥ samāptaḥ /
atha śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete caturthaṃśaḥ prārabhyate /
śrīmate rāmānujāya nāmaḥ
maitreya uvāca
bhagavanyannaraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇyavasthitaiḥ /
tanmahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam
varmadharmāstathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu ca /
śrotumicchāmyahaṃ vaṃśaṃ rājñāṃ tadbrūhi me guro
śrīparāśara vāca
maitreya śrūyatāmayamanekayajśuravīradhīrabhūpālālaṅkṛto brahmādirmānavo vaṃśaḥ
tadasya vaṃśasyanupūrvīmaśeṣavaṃśapāpapraṇāśanāya maitreyaitāṃ kathaṃ śṛṇu
tadyathā sakalajagatāmādiranādibhūtaḥsa ṛgyajuḥsāmādimayo bhagavān viṣṇustasya brahmaṇo martaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍabhūto brahmā bhagavān prāgbabhūva
brahmaṇaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhajanmā dakṣaprajāpatiḥ dakṣasyāpyaditiraditervivasvān vivasvato manuḥ
manorikṣvākunṛgadhṛṣṭaśaryātinariṣyantaprāṃśunābhagadiṣṭakarūṣapṛṣadhrākhyā daśa putrā babhūvuḥ
iṣṭhaṭiṃ ca mitrāvaruṇayor manuḥ putrakāmaścakāra
tatra tāvadahnute hoturapacārādilā nāma kanyā babhūva
saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādātsudyumno nāma manoḥ putro maitreya āsīt
punaśceśvarakopātstrī satī sā tu somamūnorbudhasyāśramasamīpe babhrāma
sānurāgācca tasyāṃ budhaḥ purūravasamātmajamutpādayāmāsa
jātepi tasminnamitatejobhiḥ paramarṣibhir iṣṭimaya ṛṅmayo yajurmayaḥsāmamayotharvaṇamayaḥsar vavedamayo manomayo jñānamayo na kiñcinmayonnamayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvamabhilaṣadbhir yathāva diṣṭastatprasādādilā punarapu sudyumno 'bhavat
tasyāpyutakalagayavinatāstrayaḥ putrā babhūvuḥ
sudyumnastu strīpūrvakatvādrājyabhāgaṃ na lebhe
tatpitrā tu vasiṣṭhavacanātpratiṣṭhāna nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ taccāsau purūravase prādāt
tadanvayāścakṣatriyāḥsarvai dikṣvabhavan /
pṛṣadhrastu manuputro gurugovadhācchūdratvamagamat
manoḥ putraḥ karūṣaḥ karūṣātkārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramababhūvaḥ
diṣṭaputrastu nābhāgo vaiśyatāmagamattasmādbalandhanaḥ putrobhavat
balandhanādvatsaprītirudārakīrtiḥ
vatsaprīteḥ prāṃśurabhavat
prajāpatiś ca prāṃśoreko 'bhavat
tataś ca khanitraḥ
tasmāccakṣuṣaḥ
cakṣuṣāccatibalaparākramoviṃśurabhavat
tato viviṃśakaḥ
tasmācca khaninetraḥ
tataścātivibhūtiḥ
ativibhūteratibalaparākramaḥ karandhamaḥ putrobhavat
tasmādapyavikṣit
avikṣitopyatibalaparākramaḥ putro marutto nāmābhavat /
yasyemāvadyāpi ślokau gīyet
maruttasya yathā yajñas tathā kasyābhavadbhuvi /
sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastvatiśobhanam
amādyadidraḥsomena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ /
marutaḥ pariveṣṭāraḥsadasyāś ca divaukasaḥ
sa maruttaścakravarti nariṣyantanāmānaṃ putramavāpa
tasmācca damaḥ
damasya putro rājavardhano jajñe
rājavardhanātsuvṛddhiḥ
suvṛddheḥ kevalaḥ
kevalātsudhṛtirabhūt
tataś ca naraḥ
tasmāccandraḥ
tataḥ kevalobhūt
tataḥ kevalobhūt
bandhumato gṛvegavān
vegavato budhaḥ
tataś ca tṛṇabinduḥ
tasyāpyekā kanyā ilavilānāma
tataścālaṃbusānāma varāpsarāstṛṭaṇabinduṃ bheje
tasyāmapyasya viśālo jajñe yaḥ purīṃ viśālaṃ nirmame
hemacandraś ca viśālasya putrobhavat
tataścandraḥ
tattanayo dhūmrākṣaḥ
tasyāpi sṛṃjayo 'bhūt
sṛṃjayātsahadevaḥ
tataś ca kṛśāśvo nāma putrobhavat
somadattaḥ kṛśāśvājjajñe yośvamedhānāṃ śatamājahāra
tatputro janamejayaḥ
janamejayātsumatiḥ
ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ
ślokopyatra gīyate
tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ /
dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantotidharmikāḥ
śaryāteḥ kanyā sukanyānāmābhavat yāmupayemecyavan
ānartanāmā paramadhārmikaḥ śaryātiputrobhavat
ānartasyāpi revatanāmā putro jajñe yo 'sāvānarttaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīmadhyuvāsa
revatāsyāpi raivataḥ putraḥ kakudmināmā dharmātmā bhrātṛśatasya jyoṣṭho 'bhavat
tasya revatīnāmakanyābhavat
sa tāmādāya kasyoyamarhatīti bhagavantamabjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagām
tāvacca brahmaṇontike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyāmatitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvamagīyata
tacca trimārgaparivṛttair anekayugaparivṛttiṃ tiṣṭhannapi raivataḥ śṛṇvanmuhūrttamiva mene
gītāvasāne caja bhagavantamabjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varamapṛcchat
tataścāsau bhagavānakathayat kathaya yobhimataste vara iti
punaś ca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatānātmanaḥsa varān kathayāmāsa /
ka eṣāṃ bhagavatobhimata iti yasmai kanyāmimāṃ prayacchāmīti
tataḥ kiñcidavanataśirāḥsasmitaṃ bhagavānabjayoniha
ya ete bhavatobhimatā naiteṣāṃ sāṃprataṃ putrapautrāpatyāpatyasaṃtatirastyavanītale
bahūni tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataścaturyagānyatītāni
ya ete bhavatobhimatā mahītaleṣṭāviṃśatitamamanoścaturyugamatītaprāyañca vartate
āsanno hi kaliḥ
anyasmai kanyāratnamidaṃ bhavataikākinābhimatāya deyam
bhavatopi putramittrakalatramantribhṛtyabandhubalakośādayaḥsamastāḥ kālenaitenātyantamatītāḥ
tataḥ punarapyutpannasādhvaso rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha
bhagavannevamavasthite ma yeyaṃ kasmai deyeti
tataḥsa bhagavān kiñcidavanamrakandharaḥ kṛtāñjalirbhūtvā sarvalokagururaṃbhojayonirāha
brahmovāca
na hyādimadhyāntamajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ /
na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya
kalāmuhūrttādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ /
ajmanāśasya sadaikamurtteranāmarūpasya sanātanasya
yasya prasādādahamacyutasya mūrtiḥ prajāsṛṣṭikaro 'ntakārī /
krodhācca rudraḥ sthitihetubhūto yasmāc madhye puruṣaḥ parasmāt
tadrūpam āsthāya sṛjaty ajo yaḥ sthitau ca yo 'sau puruṣasvarūpī /
rudrasvarūpeṇa ca yotti viśvaṃ dhatte tathānantavapuḥsamastam
pākāya yognitvamupaiti lokānbibhartti pṛthvīvapukhyāyātmā /
śakrādirūpī paripāti viśvamarkendurūpaś ca tamo hinasti
karoti ceṣṭāḥ śvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī /
dadāti viśvasthitisaṃsthitastu sarvāvakāśaṃ ca nabhaḥsvarūpī
yaḥsṛjyate sargakṛdātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ /
viśvatmakaḥsaṃhṛyatentakārī pṛthak trayasyāsya ca yovyayātmā
yasmiñjagadyo jagadetadādyo yaṃ cāśritosmiñjagati svayaṃbhūḥ /
sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena puṣṇurnṛpa te 'vatīrṇaḥ
kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūdamarāvatīva /
sā dvārakā saṃprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā
tasmai tvamenāṃ tanayāṃ naredra prāyaccha māyāmanujāya jāyām /
śloghyo veresau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ
śrīparāśara uvāca
itīritosau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām /
dadarśa hrasvān puruṣān virūpānalpaujasaḥsvalpavivekaviryān
kuśasthaloṃ tāṃ ca puvarīmupetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau sa kanyām /
sīrāyudhāya sphaṭikācalābhavakṣasthalāyātuladhīrnaredraḥ
uccapramāṇāmiti tāmavekṣya svalāṅgalāgreṇa ca tālaketuḥ /
vinamrayāmāsa tataś ca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā
tāṃ revatīṃraivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho 'sau vidhinopayeme /
dattvātha sa nṛpo jagāma hemālayaṃ vai tapase dhṛtātmā
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0