Vishnu Purana · Chapter 4.13
iti śrīviṣṇumāhāpurāṇe caturthāṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ (12)
śrīparāśara uvāca
bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇisaṃjñāḥsatvatasya putrā babhūvuḥ
bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣmayastathānye dvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāstrayaḥ
devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhavat
tayo ścāyaṃ śloko gīyate
yathaiva śṛṇumo dū6rātsaṃpaśyāmastathāntikāt /
babhruḥ śroṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥsamaḥ
puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca sahasrāṇi tathāṣṭa ye /
te 'mṛtatvamanuprāptā babhrordevāvṛdhādapi
mahābhojastvatidharmātmā tasyānvaye bhojāḥ mṛtti kāvarapuranivāsino mārtikāvarā babhūvuḥ
vṛṣṇe sumitro yudhājicca putrāvabhūtām
tataścānamitraḥ tathānamitrānnighnaḥ
nighnasya prasena satrājitau
tasya ca satrājito bhagavānādityaḥ sakhābhavat
ekadā tvaṃbhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājittuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvānabhiṣṭūyamāno 'gratastasthau
tatastvaspaṣṭamūrtiraṃ cainamānokya satrājitsūryamāha
yathaiva vyomni bahnipiṇḍopamantvāmahamapaśyaṃ tathaivādyāgrato gatamapyatra bhagavatā kiñcinna prasādīkṛtaṃ viśeṣamupalakṣayāmītyevamukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhādunmucya syamantakaṃ nāma mahāmaṇivaramavatāryaikānte nyastam
tatastamātāmrojjvalaṃ hrasvavapuṣamīṣadāpiṅgalanayanamādityamadrākṣīt
kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitamāha bhagavānādityaḥsahasradīdhitiḥ varamasmattobhimataṃ vṛṇīṣveti
sa ca tadeva maṇiratnamayācata
sa cāpi tasmai taddattvā dīdhitipatirviyati svadhiṣmyamāruroha
satrājito 'pyamalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇyudbhāsayan dvārakāṃ viveśa
dvārakāvāsī janastu tamāyāntamavekṣya bhagavantamādipuruṣaṃ puruṣottamamavanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhārimaṃ praṇipatyāha
bhagavan bhavantaṃ draṣṭraṃ nūnamayamāditya āyātītyukto bhagavānuvāca
bhagavānnāyamādityaḥ satrājito 'yamādityadattasyamantakākhyaṃ mahāmaṇiratnaṃ bibhradatropayāti
tadenaṃ vistrabdhāḥ paśyatetyuktāste tathaiva dadṛśuḥ
sa ca taṃ syamantakamaṇimātmaniveśane cakre
pratidinaṃ tanmaṇiratnamaṣṭau kanakabhārānstravati
tatprabhāvācca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnito yaddurbhikṣādibhayaṃ na bhavati
acyuto 'pi taddivyaṃ ratnamugrasenasya bhūpateryogyametaditi lipsāṃ cakre
gotrabhedabhayācchaktopi na jahāra // 28 //
satrājidapyacyuto māmetadyācayiṣyatītyavagamya ratnalobhādbhrātre prasenāya tadratnamadāt
tacca śucinā dhriyamāṇamaśeṣameva suvarṇastravādikaṃ guṇajātamutpādayati anyathā dhārayantameva hantītyajānannasāvapi prasenastena kaṇṭhasaktena syamantakenāśvamāruhyāṭavyāṃ mṛgayāmagacchat
tatra ca siṃhādvadhamavāpa
sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃhopyamalamaṇiratnamāsyāgreṇādāṃya gantumabhyudyataḥ ṛkṣādhipatinā jāṃbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca
jāṃbavānapyamalamaṇiratnamādāya svabilaṃ praviveśa
sukumārasaṃjñāya bālakāya ca krīḍanakamakarot
anāgacchati tasminprasene kṛṣṇo maṇiratnamabhilaṣitavānsa ca prāptanānnūnametadasya karmetyakhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karmākarṇyākathayat
viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān sarvayadusainyaparivāraparivṛtaḥ prasenāśvapadavīmanusasāra
dadarśa cāśvasamavetaṃ prasenaṃ siṃhena vinihatam
akhilajanamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhaḥ siṃhapadamanusasāra
ṛkṣapatinihataṃ ca siṃhamapyalpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataścatadratnagauravādṛkṣasyāpi padānyanuyayau
giritaṭe ca sakalameva tadyadusainyamavasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa
antaḥ praviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakamullālayantyā vāṇīṃ śuśrāva
siṃhaḥ prasenamavadhītsiṃho jāmbavatā hataḥ /
sukumārakamā rodīstava hyeṣa syamantakaḥ
ityākarṇyopalabdhasyamantakontaḥpraviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvacalyamānaṃsyamantakaṃ dadarśa
taṃ ca syamantakābhilaṣitacakṣuṣamapūrvapuruṣamāgataṃ samavekṣya dhātrī trāhitrāhīti vyājahāra
tadārtaravaśravaṇānantaraṃ cāmarṣūrṇahṛdayaḥ sa jāṃbavānājagāma
tayoś ca parasparamuddhatāmarṣayoryuddhamakaviṃśatidinānyabhavat
te ca yadusainikāstatra maptāṣṭādināni tanniṣkrāntimudikṣamāṇāstasthuḥ
aniṣkramaṇe ca madhuripurasāvavaśyamatra bile 'tyantaṃ nāśamavāpto bhaviṣyatyanyathā tasya jīvataḥ kathametāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhaviṣyatīti kṛtādhyavasāyā dvārakāmāgamya hataḥ kṛṣṇa iti kathayāmāsuḥ
tadvāndhavāś ca tatkālocitamakhilamuttarakriyākalāpaṃ cakruḥ
tataścāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭopapātrayuktānnatoyādinā śrīkṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭacirabhūt
itarasyānudinamatigurupuruṣabhedyamānasya atiniṣṭhuraprahārapātapījitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahānirabhūt
nirjitaś ca bhagavatā jāṃbavānapraṇipatya vyājahāra
surāsuragandharvayakṣarākṣalasādibhir apyakhilair bhavān na jetuṃ śakyaḥ kimutāvanigocarair alpavīryair narernarāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punarasmadvidhair avaśyaṃ bhavatāsmatsvāminā rāmeṇena nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyamityuktastasmai bhagavānakhilāvanibhārāvataraṇārthamavataraṇamācacakṣe
prītyabhivyañjitakaratalasparśanena cainamapagatayuddhakhedaṃ cakāra
sa ca praṇipatya punarapyenaṃ prasādya jāṃbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgatāyārghyabhūtāṃ grāhayāmāsa
syamantakamaṇiratnamapi praṇipatya tasmai pradadau
acyutopyatipraṇatāttasmādagrāhyamapi tanmaṇiratnamātmasaṃśodhanāyajagrāha
saha jāṃbavatyā sa dvārakāmājagāma
bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇavalokanāttatkṣaṇamevātipariṇatavayaso 'pi navayauvanamivābhavat
diṣṭyādiṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayāmāsuḥ
bhagavānapi yathānubhūtamaśeṣaṃyādavasamāje yathāvadāccakṣe
syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastipariśuddhimavāpa
jāṃbavatīṃ cāntaḥpuraṃ niveśayāmāsa
satrājitopi mayāsyābhūtamalinamāropitamiti jātasaṃtrāsātsvasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryārthaṃ dadau
tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ prāgvarayāmbabhūvuḥ
tatastatpradānādavajñātamevātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ
akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānamūcuḥ
ayamatīva durātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca prārthito 'pyātmajāmasmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān
tadalamanena jīvatā ghātayitvainaṃ tanmahāratnaṃ syamantakākhyaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate vayamabhyupapatsyāmo yadyacyutastavopari vairānubandhaṃ kariṣyatītyevamuktastathetyasāvapyāha
jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśauthilyakaraṇārtha pārthānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ
gate ca tasmin suptameva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādadāt
pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanamārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditetyakṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ tacca syaṃmantakamaṇiratnamapahṛtaṃ yasyāvabhāsanenāpahṛtatimiraṃ trailokyaṃ bhaviṣyati
tadīyaṃ tvadīyāpahāsanā tadālocya yadatra yuktaṃ tatkriyatāmiti kṛṣṇamāha
tayā caivamuktāḥ parītuṣṭāntaḥ karaṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmāmamarṣatāmranayanaḥ prāha
satye mamaivaiṣāpahāsanā nāhametāṃ tasya durātmanaḥsahiṣye
na hyanullaṅghya parapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṅgamā vadhyante tadalamamunāsmatpurataḥ saukaproritavākyaparikareṇetyuktvā dvārakāmabhyetyai kānte baladevaṃ vāsudevaḥ prāha
mṛgayāgataṃ prasenamaṭavyāṃ mṛgapatirjaghāna
satrājito 'pyadhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ
tadubhayavināśāttanmaṇiratnamāvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati
taduttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurvityabhihitastatheti samanvicchitavān
kṛtodyamau ca tāvubhāvupalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇamupetya pārṣṇipūramakarmanimittamacodayat
āha cainaṃ kṛtavarmā
nāhaṃ baladevavāsudevābhyāṃ saha virodhāyālamityuktaścākrūramacodayat
asāvapyāha
na hi kaścidbhagavatā pādaprahāraparikaṃpitajagattrayeṇa surariṣuvanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokanākhilaniśātanenātiguruvairivāraṇāpakarṣaṇāvikṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānāmamaravarāṇāmapi yoddhuṃ samarthaḥ
kimutāhaṃ tadanyaḥ śaraṇamabhilaṣyatāmityuktaḥ śatadhanurāha
yadyasmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavānātmanamadhigacchati tadayamasmattastāvanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatāmiti
ekamuktaḥ so 'pyāha
yadyantyayāmapyavasthāyāṃ na kasmaicidbhavān kathayiṣyati tadahametaṃ grahīṣyāmīti
tathetyukte cākrūrastanmaṇiratnaṃ jagrāha
śatadhanurapya tulavegāṃ śatayojanavāhinīṃvaḍavāmāruhyapakrāntaḥ
śaivyasugrīvamghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathasthitau baladevavāsudevai tamanuprayātau
sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgamatītā punarapi vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇānutsasarja
śatadhanurapi tāṃ parityajya padātirevādravat
kṛṣṇopi balabhadramāha
tāvadatra syandane bhavatā stheyamahamenamadhamācāraṃ padātireva padātimanugamya yāvaddhātayāmi atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣāḥsabhayā ato naiteśvā bhavatemaṃ bhūmibhāgamullaṅghanīyāḥ
tathetyuktva baladevo ratha eva tasthau
kṛṣṇopi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgamanusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanuṣaḥ śiraściccheda
taccharīrāṃbarādiṣu ca bahuprakāramanvicchannapi syamantakamaṇiṃ nāvāpa padā tadopagamya balabhadramāha
vṛthaivāsmābhiḥ śatadhanurghātitaḥ na prāptamaśilajagatsārabhūtaṃ tanmahāratnaṃ syamantakākhyamityākarṇyodbhūtakopo baladevo vāsudevamāha
dhiktvāṃ yastvamevamarthalipsuretacca te bhrātṛtvānmayā kṣāntaṃ tadayaṃ panthāḥsvecchayā gamyatāṃ na me dvārakayā na tvayā na cāśeṣabandhubhiḥ kāryamalamalamebhir mamāgrato 'līkaśapathair ityākṣipya tatkathāṃ kathañcitprasādyamānopi na tasthau
sa videhapurīṃ praviveśa
janakarājaścārghyapūrvakamenaṃ gṛhaṃ praveśayāmāsa
sa tatraiva ca tasthau
vāsudevo 'pi dvārakāmājagāma
yāvacca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvaddhārtarāṣṭro duryodhanastatsakāśādgadāśikṣāmaśikṣayat
varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tadratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtamiti kṛtāvagatibhir videhanagarīṃ gatvā baladevaḥsaṃpratyāyya dvārakāmānītaḥ
akrūropyuttamamaṇisamudbhutasuvarṇena bhagavaddhyānaparo 'navarataṃ yajñāniyāja
savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnanbrahyāhā bhavatītyevaṃprakāraṃ dīkṣākavacaṃ praviṣṭaḍa eva tasthau
dviṣaṣṭivarṣāṇyeva tanmaṇiprabhāvāttatropasargadurbhikṣamārikāmaraṇādikaṃ nābhūt
athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakāmapahāyāpakrāntaḥ
tadapakrāntidinādārabhya tatropasargadurbhikṣavyālānāvṛṣṭimārikādyupadravā babhūvuḥ
atha yādavā balabhadrograsenasamavetā mantramamantrayan
bhagavānuragāriketanaḥ kimidamekadaiva pracuropadravāgamanametadālocyatāmityuktendhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha
asyākrūrasya pitṛśvaphalko yatra yatrābhūttatratatra durbhikṣamārikānāvṛṣṭyādikaṃ nābhūt
kāśīrājasya viṣaye tvanāvṛṣṭyā ca śvaphalko nītaḥ tataś ca tatkṣaṇāddevo vavarṣa
kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāratnaṃ pūrvamāsīt
sā ca kanyā pūrṇepi prasūtikāle naiva niścakrāma
evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśavarśaṇyaniṣkrāmato yayuḥ
kāśīrājaś ca tāmātmajāṃ garbhasthāmāha
putri kasmānna jāyase niṣkramya tāmāsyaṃ te draṣṭumicchāmi etāṃ ca mātaraṃ kimiticiraṃ kleśayiṣyasītyuktā garbhasthaiva vyājahāra
tāta yadyekaikāṃ gāṃ dinedine brāhmaṇāya prayacchasi tadahamanyais tribhir varṣair asmādgarbhāttato 'vaśyaṃ niṣkramiṣyāmītyedvacanamākarṇya rājā dinedine brāhmaṇāya gāṃ prādāt
sāpi tāvatā kālena jātā
tatastasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra
tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śphalakāyopakāriṇe gṛhamāgatāyārghya bhūtāṃ prādāt
tasyāmayamakrūraḥ śvaphalakājjajñe
tasyaivaṅguṇamithunādutpattiḥ
tatkathamasminnapakrānte atra durbhikṣamārikādyupadravā na bhaviṣyanti
tadayamātrānīyatāmalamatiguṇavatyaparādhānveṣaṇeneti yaduvṛddhasyāndhakasyaitadvacanamākarmya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣubhir abhayaṃ dattvā śvaphalakaputraḥśvapumānītaḥ
tatra cāgatamātra eva tasya syamantakamaṇeḥ prabhāvādanāvṛṣṭimārikādurbhikṣavyālādyupadravopaśamā babhūvuḥ
kṛṣṇaścintayāmāsa
svalpametatkāraṇaṃ yadayaṃ gāndinyāṃ śvaphalakenākrūro janitaḥ
sumahāṃścāyamanāvṛṣṭidurbhikṣamārikādyupadravāpratiṣedhakārī prabhāvaḥ
tannṛna masya sarāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyastiṣṭhati
tasya hyovaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śruyante
ayamapi ca yajñādanantaramanyatkratvantaraṃ tasyānantaramanyadyajñāntaraṃ cājastramavicchinnaṃ yajatīti
analpopādānaṃ cāsyāsaṃśayamatra'sau maṇivarastiṣṭhitīti kṛtādhyavasāyo 'nyatprayojanamuddiśya sakalayādavasamājamātmagṛha evācīkarat
tatra copaviṣṭoṣvakhileṣu yaduṣu pūrvaṃ prayojanamupanyasya paryavasite ca tasmin prasaṃgāntaraparihāsakathāmakrūreṇa kṛtvā janārdanastamakrūramāha
dānapate jānīma eva vaya yathā śatadhanvanā tadidamakhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaṃ ratnaṃ bhavataḥ tadaśeṣarāṣṭropakarakaṃ bhavatsakāśe tiṣṭhati tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tveṣa balabhadro 'smānāśaṅkitavāṃśtadasmatprītaye darśayasvetyabhidāya joṣaṃ sthite bhagavati vāsudeve saratnaḥsocintayat
kimatrānuṣṭheyamanyathā cedbravīmyahaṃ tatkevalāṃbaratirodhānamanviṣyanto ratnamete drakṣyanti ativirodho na kṣama iti saṃcintya tamakhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇamāhakrūraḥ
bhagavanmamaitatsyamantakaratnaṃ satadhanuṣā samarpitamapagate ca tasminnadya śvaḥ paraśvo vā bhagavān yācayiṣyatīti kṛtamatiratikṛcchreṇaitāvantaṃ kālamadhārayam
tasya ca dhāraṇaśeklenāhamaśeṣopabhogeṣvasaṃgimānaso na vedbhisvasukhakalāmapi
etāvanmātramapyaśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknoti bhavānmanyata ityātmanā na coditavān
tadīdaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatāmicchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām
tataḥ svodaravastranigopitamatisaghukanakasamudgakagataṃ prakaṭīkṛtavān
tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasminyadukulasamāje mumoca
muktamātre ca tasminnatikāntyā tadakhilamāsthānamudyotitam
athāhākruraḥ sa eṣa maṇiḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpitaḥ yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātu iti
tamālokyasarvayādavānāṃ sādhusādhviti vismitamanasāṃ vāco 'śrūyanta
tamālokyātīva balabhadro mamāyamacyutenaiva sāmānyaḥsamanvicchita iti kṛtaspṛho 'bhūt
mamaivāyaṃ pitṛdhanamityatīva ca satyabhāmāpi spṛhayāñcakāra
balasatyāvalokanātkṛṣṇopyātmānaṃ gocakrāntarāvasthitamivamene
sakalayādavasamakṣaṃ cākrūramāha
etaddhi maṇiratnamātmasaṃsodhanāya eteṣāṃ yadūnāṃ mayā darśitam etacca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitatsatyabhāmāyā nānyasyaitat
etacca sarvakālaṃ śucinā brahmacaryādiguṇavatā dhriyamāmamaśeṣarāṣṭrasyopakārakamaśucinā dhrayamāṇamādhārameva hanti
atohamasya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahādasamartho dhāraṇe kathametatsatyabāmā svīkaroti
ārbalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ karyaḥ
tadalaṃ yadulokoyaṃ balabhadraḥ ahaṃ ca satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ
tadbhavāneva dhārayituṃ samarthaḥ
tvaddhṛtaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tadbhavānaśeṣarāṣṭranimittametatpūrvavaddhārayatvanyanna vaktavyamityukto dānapatistathetyāha jagrāha ca tanmahāratnam
tataḥprabhṛtyakrūraḥ prakaṭenaiva tenātijājjvalyamnenātmakaṇṭhāvasaktenāditya ivāṃśumālī cacāra
ityetadbhagavato mithyābhiśastikṣālanaṃ yaḥ smarati na tasya kadācidalpāpi mithyābhiśastirbhavati avyāhatāśilendriyaścākhilapāpamokṣamavāpnoti
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0