વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 4.1

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે ઽષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ (18)
શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશઃસમાપ્તઃ
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્ય શ્રીધરીયવ્યાખ્યાદ્વયોપેતે તૃતીયાંશઃ સમાપ્તઃ ।
અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્ય શ્રીધરીયવ્યાખ્યાદ્વયોપેતે ચતુર્થંશઃ પ્રારભ્યતે ।
શ્રીમતે રામાનુજાય નામઃ
મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવન્યન્નરૈઃ કાર્યં સાધુકર્મણ્યવસ્થિતૈઃ ।
તન્મહ્યં ગુરુણાખ્યાતં નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકમ્

વર્મધર્માસ્તથાખ્યાતા ધર્મા યે ચાશ્રમેષુ ચ ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વંશં રાજ્ઞાં તદ્બ્રૂહિ મે ગુરો

શ્રીપરાશર વાચ
મૈત્રેય શ્રૂયતામયમનેકયજ્શુરવીરધીરભૂપાલાલઙ્કૃતો બ્રહ્માદિર્માનવો વંશઃ

તદસ્ય વંશસ્યનુપૂર્વીમશેષવંશપાપપ્રણાશનાય મૈત્રેયૈતાં કથં શૃણુ

તદ્યથા સકલજગતામાદિરનાદિભૂતઃસ ઋગ્યજુઃસામાદિમયો ભગવાન્ વિષ્ણુસ્તસ્ય બ્રહ્મણો મર્તં રૂપં હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્માણ્ડભૂતો બ્રહ્મા ભગવાન્ પ્રાગ્બભૂવ

બ્રહ્મણશ્ ચ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠજન્મા દક્ષપ્રજાપતિઃ દક્ષસ્યાપ્યદિતિરદિતેર્વિવસ્વાન્ વિવસ્વતો મનુઃ

મનોરિક્ષ્વાકુનૃગધૃષ્ટશર્યાતિનરિષ્યન્તપ્રાંશુનાભગદિષ્ટકરૂષપૃષધ્રાખ્યા દશ પુત્રા બભૂવુઃ

ઇષ્ઠટિં ચ મિત્રાવરુણયોર્ મનુઃ પુત્રકામશ્ચકાર

તત્ર તાવદહ્નુતે હોતુરપચારાદિલા નામ કન્યા બભૂવ

સૈવ ચ મિત્રાવરુણયોઃ પ્રસાદાત્સુદ્યુમ્નો નામ મનોઃ પુત્રો મૈત્રેય આસીત્

પુનશ્ચેશ્વરકોપાત્સ્ત્રી સતી સા તુ સોમમૂનોર્બુધસ્યાશ્રમસમીપે બભ્રામ

સાનુરાગાચ્ચ તસ્યાં બુધઃ પુરૂરવસમાત્મજમુત્પાદયામાસ

જાતેપિ તસ્મિન્નમિતતેજોભિઃ પરમર્ષિભિર્ ઇષ્ટિમય ઋઙ્મયો યજુર્મયઃસામમયોથર્વણમયઃસર્ વવેદમયો મનોમયો જ્ઞાનમયો ન કિઞ્ચિન્મયોન્નમયો ભગવાન્ યજ્ઞપુરુષસ્વરૂપી સુદ્યુમ્નસ્ય પુંસ્ત્વમભિલષદ્ભિર્ યથાવ દિષ્ટસ્તત્પ્રસાદાદિલા પુનરપુ સુદ્યુમ્નો ઽભવત્

તસ્યાપ્યુતકલગયવિનતાસ્ત્રયઃ પુત્રા બભૂવુઃ

સુદ્યુમ્નસ્તુ સ્ત્રીપૂર્વકત્વાદ્રાજ્યભાગં ન લેભે

તત્પિત્રા તુ વસિષ્ઠવચનાત્પ્રતિષ્ઠાન નામ નગરં સુદ્યુમ્નાય દત્તં તચ્ચાસૌ પુરૂરવસે પ્રાદાત્

તદન્વયાશ્ચક્ષત્રિયાઃસર્વૈ દિક્ષ્વભવન્ ।
પૃષધ્રસ્તુ મનુપુત્રો ગુરુગોવધાચ્છૂદ્રત્વમગમત્

મનોઃ પુત્રઃ કરૂષઃ કરૂષાત્કારૂષાઃ ક્ષત્રિયા મહાબલપરાક્રમબભૂવઃ

દિષ્ટપુત્રસ્તુ નાભાગો વૈશ્યતામગમત્તસ્માદ્બલન્ધનઃ પુત્રોભવત્

બલન્ધનાદ્વત્સપ્રીતિરુદારકીર્તિઃ

વત્સપ્રીતેઃ પ્રાંશુરભવત્

પ્રજાપતિશ્ ચ પ્રાંશોરેકો ઽભવત્

તતશ્ ચ ખનિત્રઃ

તસ્માચ્ચક્ષુષઃ

ચક્ષુષાચ્ચતિબલપરાક્રમોવિંશુરભવત્

તતો વિવિંશકઃ

તસ્માચ્ચ ખનિનેત્રઃ

તતશ્ચાતિવિભૂતિઃ

અતિવિભૂતેરતિબલપરાક્રમઃ કરન્ધમઃ પુત્રોભવત્

તસ્માદપ્યવિક્ષિત્

અવિક્ષિતોપ્યતિબલપરાક્રમઃ પુત્રો મરુત્તો નામાભવત્ ।
યસ્યેમાવદ્યાપિ શ્લોકૌ ગીયેત્

મરુત્તસ્ય યથા યજ્ઞસ્ તથા કસ્યાભવદ્ભુવિ ।
સર્વં હિરણ્મયં યસ્ય યજ્ઞવસ્ત્વતિશોભનમ્

અમાદ્યદિદ્રઃસોમેન દક્ષિણાભિર્ દ્વિજાતયઃ ।
મરુતઃ પરિવેષ્ટારઃસદસ્યાશ્ ચ દિવૌકસઃ

સ મરુત્તશ્ચક્રવર્તિ નરિષ્યન્તનામાનં પુત્રમવાપ

તસ્માચ્ચ દમઃ

દમસ્ય પુત્રો રાજવર્ધનો જજ્ઞે

રાજવર્ધનાત્સુવૃદ્ધિઃ

સુવૃદ્ધેઃ કેવલઃ

કેવલાત્સુધૃતિરભૂત્

તતશ્ ચ નરઃ

તસ્માચ્ચન્દ્રઃ

તતઃ કેવલોભૂત્

તતઃ કેવલોભૂત્

બન્ધુમતો ગૃવેગવાન્

વેગવતો બુધઃ

તતશ્ ચ તૃણબિન્દુઃ

તસ્યાપ્યેકા કન્યા ઇલવિલાનામ

તતશ્ચાલંબુસાનામ વરાપ્સરાસ્તૃટણબિન્દું ભેજે

તસ્યામપ્યસ્ય વિશાલો જજ્ઞે યઃ પુરીં વિશાલં નિર્મમે

હેમચન્દ્રશ્ ચ વિશાલસ્ય પુત્રોભવત્

તતશ્ચન્દ્રઃ

તત્તનયો ધૂમ્રાક્ષઃ

તસ્યાપિ સૃંજયો ઽભૂત્

સૃંજયાત્સહદેવઃ

તતશ્ ચ કૃશાશ્વો નામ પુત્રોભવત્

સોમદત્તઃ કૃશાશ્વાજ્જજ્ઞે યોશ્વમેધાનાં શતમાજહાર

તત્પુત્રો જનમેજયઃ

જનમેજયાત્સુમતિઃ

એતે વૈશાલિકા ભૂભૃતઃ

શ્લોકોપ્યત્ર ગીયતે

તૃણબિન્દોઃ પ્રસાદેન સર્વે વૈશાલિકા નૃપાઃ ।
દીર્ઘાયુષો મહાત્માનો વીર્યવન્તોતિધર્મિકાઃ

શર્યાતેઃ કન્યા સુકન્યાનામાભવત્ યામુપયેમેચ્યવન્

આનર્તનામા પરમધાર્મિકઃ શર્યાતિપુત્રોભવત્

આનર્તસ્યાપિ રેવતનામા પુત્રો જજ્ઞે યો ઽસાવાનર્ત્તવિષયં બુભુજે પુરીં ચ કુશસ્થલીમધ્યુવાસ

રેવતાસ્યાપિ રૈવતઃ પુત્રઃ કકુદ્મિનામા ધર્માત્મા ભ્રાતૃશતસ્ય જ્યોષ્ઠો ઽભવત્

તસ્ય રેવતીનામકન્યાભવત્

સ તામાદાય કસ્યોયમર્હતીતિ ભગવન્તમબ્જયોનિં પ્રષ્ટું બ્રહ્મલોકં જગામ્

તાવચ્ચ બ્રહ્મણોન્તિકે હાહાહૂહૂસંજ્ઞાભ્યાં ગન્ધર્વાભ્યામતિતાનં નામ દિવ્યં ગાન્ધર્વમગીયત

તચ્ચ ત્રિમાર્ગપરિવૃત્તૈર્ અનેકયુગપરિવૃત્તિં તિષ્ઠન્નપિ રૈવતઃ શૃણ્વન્મુહૂર્ત્તમિવ મેને

ગીતાવસાને ચજ ભગવન્તમબ્જયોનિં પ્રણમ્ય રૈવતઃ કન્યાયોગ્યં વરમપૃચ્છત્

તતશ્ચાસૌ ભગવાનકથયત્ કથય યોભિમતસ્તે વર ઇતિ

પુનશ્ ચ પ્રણમ્ય ભગવતે તસ્મૈ યથાભિમતાનાત્મનઃસ વરાન્ કથયામાસ ।
ક એષાં ભગવતોભિમત ઇતિ યસ્મૈ કન્યામિમાં પ્રયચ્છામીતિ

તતઃ કિઞ્ચિદવનતશિરાઃસસ્મિતં ભગવાનબ્જયોનિહ

ય એતે ભવતોભિમતા નૈતેષાં સાંપ્રતં પુત્રપૌત્રાપત્યાપત્યસંતતિરસ્ત્યવનીતલે

બહૂનિ તવાત્રૈવ ગાન્ધર્વં શૃણ્વતશ્ચતુર્યગાન્યતીતાનિ

ય એતે ભવતોભિમતા મહીતલેષ્ટાવિંશતિતમમનોશ્ચતુર્યુગમતીતપ્રાયઞ્ચ વર્તતે

આસન્નો હિ કલિઃ

અન્યસ્મૈ કન્યારત્નમિદં ભવતૈકાકિનાભિમતાય દેયમ્

ભવતોપિ પુત્રમિત્ત્રકલત્રમન્ત્રિભૃત્યબન્ધુબલકોશાદયઃસમસ્તાઃ કાલેનૈતેનાત્યન્તમતીતાઃ

તતઃ પુનરપ્યુત્પન્નસાધ્વસો રાજા ભગવન્તં પ્રણમ્ય પપ્રચ્છ

ભગવન્નેવમવસ્થિતે મ યેયં કસ્મૈ દેયેતિ

તતઃસ ભગવાન્ કિઞ્ચિદવનમ્રકન્ધરઃ કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વા સર્વલોકગુરુરંભોજયોનિરાહ

બ્રહ્મોવાચ
ન હ્યાદિમધ્યાન્તમજસ્ય યસ્ય વિદ્મો વયં સર્વમયસ્ય ધાતુઃ ।
ન ચ સ્વરૂપં ન પરં સ્વભાવં ન ચૈવ સારં પરમેશ્વરસ્ય

કલામુહૂર્ત્તાદિમયશ્ ચ કાલો ન યદ્વિભૂતેઃ પરિણામહેતુઃ ।
અજ્મનાશસ્ય સદૈકમુર્ત્તેરનામરૂપસ્ય સનાતનસ્ય

યસ્ય પ્રસાદાદહમચ્યુતસ્ય મૂર્તિઃ પ્રજાસૃષ્ટિકરો ઽન્તકારી ।
ક્રોધાચ્ચ રુદ્રઃ સ્થિતિહેતુભૂતો યસ્માચ્ મધ્યે પુરુષઃ પરસ્માત્

તદ્રૂપમ્ આસ્થાય સૃજત્ય્ અજો યઃ સ્થિતૌ ચ યો ઽસૌ પુરુષસ્વરૂપી ।
રુદ્રસ્વરૂપેણ ચ યોત્તિ વિશ્વં ધત્તે તથાનન્તવપુઃસમસ્તમ્

પાકાય યોગ્નિત્વમુપૈતિ લોકાન્બિભર્ત્તિ પૃથ્વીવપુખ્યાયાત્મા ।
શક્રાદિરૂપી પરિપાતિ વિશ્વમર્કેન્દુરૂપશ્ ચ તમો હિનસ્તિ

કરોતિ ચેષ્ટાઃ શ્વસનસ્વરૂપી લોકસ્ય તૃપ્તિં ચ જલાન્નરૂપી ।
દદાતિ વિશ્વસ્થિતિસંસ્થિતસ્તુ સર્વાવકાશં ચ નભઃસ્વરૂપી

યઃસૃજ્યતે સર્ગકૃદાત્મનૈવ યઃ પાલ્યતે પાલયિતા ચ દેવઃ ।
વિશ્વત્મકઃસંહૃયતેન્તકારી પૃથક્ ત્રયસ્યાસ્ય ચ યોવ્યયાત્મા

યસ્મિઞ્જગદ્યો જગદેતદાદ્યો યં ચાશ્રિતોસ્મિઞ્જગતિ સ્વયંભૂઃ ।
સ સર્વભૂતપ્રભવો ધરિત્ર્યાં સ્વાંશેન પુષ્ણુર્નૃપ તે ઽવતીર્ણઃ

કુશસ્થલી યા તવ ભૂપ રમ્યા પુરી પુરાભૂદમરાવતીવ ।
સા દ્વારકા સંપ્રતિ તત્ર ચાસ્તે સ કેશવાંશો બલદેવનામા

તસ્મૈ ત્વમેનાં તનયાં નરેદ્ર પ્રાયચ્છ માયામનુજાય જાયામ્ ।
શ્લોઘ્યો વેરેસૌ તનયા તવેયં સ્ત્રીરત્નભૂતા સદૃશો હિ યોગઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતીરિતોસૌ કમલોદ્ભવેન ભુવં સમાસાદ્ય પતિઃ પ્રજાનામ્ ।
દદર્શ હ્રસ્વાન્ પુરુષાન્ વિરૂપાનલ્પૌજસઃસ્વલ્પવિવેકવિર્યાન્

કુશસ્થલોં તાં ચ પુવરીમુપેત્ય દૃષ્ટ્વાન્યરૂપાં પ્રદદૌ સ કન્યામ્ ।
સીરાયુધાય સ્ફટિકાચલાભવક્ષસ્થલાયાતુલધીર્નરેદ્રઃ

ઉચ્ચપ્રમાણામિતિ તામવેક્ષ્ય સ્વલાઙ્ગલાગ્રેણ ચ તાલકેતુઃ ।
વિનમ્રયામાસ તતશ્ ચ સાપિ બભૂવ સદ્યો વનિતા યથાન્યા

તાં રેવતીંરૈવતભૂપકન્યાં સીરાયુધો ઽસૌ વિધિનોપયેમે ।
દત્ત્વાથ સ નૃપો જગામ હેમાલયં વૈ તપસે ધૃતાત્મા