Vishnu Purana · Chapter 3.11
iti śrīviṣṇumahāpurāṇe tṛtīyāṃśe daśamo 'dhyāyaḥ (10)
sagara uvāca
gṛhasthasya sadācāraṃ śrotumicchāmyahaṃ mune /
lokādasmātparasmācca yamātiṣṭhanna hīyate
aurva uvāca
śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam /
sadācāravatā puṃsā jitau lokāvubhāvapi
sādhavaḥ kṣīṇadeṣāstu saccabdaḥ sādhuvācakaḥ /
teṣāmācaraṇaṃ yastu sadācāraḥsa ucyate
saptarṣayotha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā /
sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate
brāhmo muhūrte cotthāya manasā matimātrṛpa /
prabuddhaścintayeddharmamarthaṃ cāpyavirodhinam
apīḍayā tayoḥ kāmamubhayorapi cintayet /
dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśinā
parityajedarthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa /
dharmamapyasukhodarkaṃ lokavidveṣṭameva ca
tataḥ kālyaṃ samutthāya kuryānmūtraṃ nareśvara
nairṛtyāmiṣuvikṣepamatītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ /
dvarādāvasathānmūtra purīṣaṃ ca visarjayet
pādāvanejanocchiṣṭe prakṣipenna gṛhāṅgaṇe
ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā /
gurudvijādīṃstu budho nādhimehetkadācana
na kṛṣṭe sasyamadhye vā gauvraje janasaṃsadi /
na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha
nāpsu naivāṃbhasastīre śmaśāne na samācaret /
utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam
udaṅmukho divāmūtraṃ viparītamukho niśi /
kurvitānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva
tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ /
tiṣṭhennāticiraṃ tatra naiva kiñcidudīrayet
valmīkamūṣikodbhūtāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā /
śaucāvaśiṣṭāṃ gehāccanādadyāllepasaṃbhavām
aṇuprāṇyupapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva /
parityajenmṛdo hyetāḥsakalāḥ śaucakarmaṇi
ekā liṅge gude tistro dasa vāmakare nṛpa /
hastadvaye ca spata syurmṛdaḥ śaucopapādikāḥ
acchenāgandhalepena jalenābudbudena ca /
ācāmeccamṛdaṃbhūyas tathā dadyātsamāhitaḥ
niṣpāditāṅghriśaucastu pādāvabhyukṣya taiḥ punaḥ /
triḥ pibetsalilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet
śirṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca samālabhet /
bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet
svācāntastu tataḥ kuryātpumānkeśaprasādhanam /
ādarśāñjanamāṅgalyaṃ dūrvādyālaṃbhanāni ca
tataḥsvavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam /
kurvīta śraddhāsaṃpanno yajecca pṛthivīpate
somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāstu saṃsthitāḥ /
dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane
nadīnadataṭākeṣu devakhātajaleṣu ca /
nityakriyārthaṃ snāyīta gīriprastravaṇeṣu ca
kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi /
gṛheṣūddhṛtatoyena hyathavā bhuvyasaṃbhave
śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam /
teṣāmeva hi tīrthenakurvīta susamāhitaḥ
trirapaḥ prīṇanārthāya devānāmapavarjayet /
ṛṣīṇāṃ ca yathānyāyaṃ sakṛccāpi prajāpateḥ
pitṝṇāṃ prīṇanārthāya tadapaḥ pṛtivīpate /
pitāmahebhyaś ca tathā prīmayetprapitāmahān
mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ /
dadyātpaitreṇatīrthena kāmyaṃ cānyacchṛṇuṣva me
mātre svamātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa /
gurūṇāṃ mātulānāṃ ca snigdhamitrāya bhūbhūje
idaṃ cāpi japedaṃbu dadyādātmecchayānṛpa /
upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇam
devāsurās tathā yakṣā nāgagandharvarākṣasāḥ /
piśācā guhyakāḥsiddhāḥ kūṣmāḍāḥ paśavaḥ khagāḥ
jalecarā bhūlecarā bhūnilayā vāyvāhārāś ca jatavaḥ /
tṛptimetena yāntyāśu maddattenāṃbunākhilāḥ
narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca saṃsthitāḥ /
teṣāmāpyāyanāyautaddīyate salilaṃ mayā
ye bāndhavābāndhavā ye yenyajanmani bāndhavāḥ /
te tṛptimakhilā yāntu ye cāsmattobhivāñchati
yatra kvacanasaṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām /
idamāpyāyanāyāstu mayā dattaṃ tilodakam
kāmyodakapradānaṃ te mayaitatkathitaṃ nṛpa /
yaddattvā prīṇayatyetanmanuṣyaḥsakalaṃ jagat /
jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyamāpnoti cānadha
dattvā kāmyodakaṃ samyagetebhyaḥ śrāddhayānvitaḥ /
ācamya ca tato dadyātsūryāya salilāñjalim
namo vivasvate brahmabhāsvate viṣṇutejase /
jagatsavitre śucaye savitre karmasākṣiṇe
tato gṛhār'canaṃ kuryādabhīṣṭasurapūjanam /
jalābhiṣekaiḥ puṣpaiś ca dhūpādyaiś ca nivedanam
apūrvamāgnihontra ca kuryātprāgbrahmaṇe nṛpa
prajāpatiṃ samuddiśya dadyādāhutimādarāt /
gṛhebhyaḥ kāśya pāyātha tatonumataye kramāt
taccheṣaṃ maṇike pṛthvīrpajanyebhyaḥ kṣipettataḥ /
dvāre dhāturvidhātuś ca madhye ca brahmaṇe kṣipet
gṛhasya puraṣabyāghra digdevānapi me śṛṇu
indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave /
prācyādiṣu budho dadyāddhutaśeṣātmakaṃ balim
prāguttare ca digbhāge dhanvantāribaliṃ budhaḥ /
nirvapaidvaiśvadevaṃ ca karma kuryādataḥ param
vāyavyāṃ vāyave dikṣu samastāsu yathādiśam /
brahmaṇe cāntārīkṣāya bhānave ca kṣipedbalim
viśvedavānviśvabhūtānaṣṭau viśvapatīnpitṝn /
yakṣāṇāṃ ca samuddiśya baliṃ dadyānnareśvara
tatonyadannamādāya bhūmi bhāge śucau budhaḥ /
dadyādaśeṣabhūtebhyaḥ sveccayā susamāhitaḥ
devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥsayakṣoragadaityasaṃghāḥ /
pratoḥ piśācāstaravaḥsa mastā ye cānnamicchanti mayātra dattam
pipīlikāḥ kīṭapataṅgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ /
prayānti te tṛptimidaṃ mayānnantebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu
yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhurnaivānnasiddhirna nathānnamasti /
tattṛpye 'nnaṃ bhuvi dattameva te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu
bhūtāni sarvāṇi tathānnametadahaṃ ca viṣṇurna yatonyadasti /
tasmādahaṃ bhūtanikāyabhūtamannaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām
caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṃghāḥ /
tṛptyarthamannaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣāmidaṃ te muditā bhavantu
ityuccārya naro dadyādannaṃ śraddhāsamanvitaḥ /
bhuvi sarvopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ
śvacaṇḍālavihaṅgānāṃ bhuvi dadyānnareśvara /
ye cānye patitāḥ kecidaputrāḥ saṃtimānavāḥ
tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhedgṛhāṅgaṇe /
atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ tu tathaicchāyā
atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayetsvāgadādinā /
tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca
śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca /
gacchataścānuyānena prītimutpādayedgṛhī
ajñātakulanāmānamanyadeśādupāgatam /
pūjayedatithiṃ samyaṅnaikagrāmanivāsinam
akiñcanamasaṃbandhamajñātakulaśīlinam /
asaṃpūjyātithiṃ bhuktvā bhoktukāmaṃ vrajatyadhaḥ
svādhyāyagotrācaraṇamapṛṣṭvā ca tathā kulam /
hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī
pitrarthaṃ cāparaṃ vipramekamapyāśayennṛpa /
taddeśyaṃ viditācārasaṃbhūtiṃ pāñcayajñikam
annāgrañca samuddhṛtya hantakāropakalpitam /
nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet
dadyācca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacārīṇām /
icchayā ca budho dadyādvibhave satyavāritam
ityetetithayaḥ proktā prāguktā bhikṣavaś ca ye /
caturaḥ pūjāyitvaitānnṛpa pāpātpramucyate
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate /
sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati
dhātā prajāpatiḥ śakro vahnirvasugaṇor'yayā /
praviśyātithimete vai bhuñjantennaṃ nareśvara
tasmādatithipūjāyāṃ yateta satataṃnaraḥ /
sa kevalamaghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte hyatithiṃ vinā
tataḥ svavāsinīṃ duḥkhīṃ gurviṇīṃ vṛddhabālakān /
bhojayetsaṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī
abhuktavatsu caiteṣu bhuñjanbhuṅkte sa duṣkṛtam /
mṛtaś ca gatvā narakaṃ śloṣmabhugjāyate naraḥ
astrātāśī malaṃ bhukte hyajapī pūyaśoṇitam /
asaṃskṛtānnabhuṅmūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt
ahomī ca kṛmīnbhuṅkte adattvā viṣamāśnute
tasmācchṛṇuṣva rājandra yathā bhuñjīta vai gṛhī /
bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate
iha cārogyavipulaṃ balabuddhis tathā nṛpa /
bhavatyariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicāriṇaḥ
snāto tathāvatkṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam /
praśastaratnapāṇistu bhuñjīta prayato gṛhī
kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa /
dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca /
pumyagandhaśsastamālyadhārī caiva nareśvara
naikavastradharo nārdrapāṇipādo mahīpate /
vuśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ
prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ /
annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ
na kutsitāhṛ-taṃ naiva jugupsāpadasaṃskṛtam /
dattvā tu bhaktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī
praśastaśuddhapātre tu bhuñjītākupito dvijaḥ
nāsaṃdisaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara /
nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca narognaye
mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa /
anyatra phalamūlebhyaḥ śuṣkaśākhādikāttathā
tadvaddhārītakebhyaś ca guḍabhakṣyebhya eva ca /
bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadāpi nareśvara
na śeṣaṃ puruṣośnīyyādanyatra jagatīpate /
madhvaṃbudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān
aśnīyāttanmayo bhūtvā purvaṃ tu madhuraṃ rasam /
labaṇāmlo tathā madhye kaṭutiktādikāṃstataḥ
prāgdravaṃ puruṣośnīyānmadhye kaṭhinabhojanaḥ /
ante punardravāśī tu balārogye na muñcati
anindyaṃ bhakṣayeditthaṃ vāgyatonnamakutsayan /
pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanaṃ hi tat
bhuktvā samyagathācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā /
yathāvatpunarācāmetpāṇī prakṣālya mūlataḥ
svasthaḥ praśāntacittastu kṛtāsanaparigrahaḥ /
abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ
agnirāpyāyayeddhātuṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ /
dattāvakāśaṃnabhasā jarayatyastu me sukham
annaṃ balāya me bhūmerapāmagnyanilasya ca /
bhavatyetatparīṇataṃ mamāstyavyāhataṃ sukham
prāmāpānasamānānāmudānavyānayos tathā /
annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāpyavyāhataṃ sukham
agastiragnirvaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatvaśeṣam /
sukhaṃ ca me tpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantvarogaṃ mama cāstu dehe
viṣṇuḥsamastendriyadehadehī vṛthā na bhūto bhagavānyathaikaḥ /
satyena tenāttamaśeṣamannamārogyatāṃ me pariṇāmametu
viṣṇurattā tathaivānnaṃ parimāmaś ca vai tathā /
satyena tena madbhuktaṃ jīryatyannamidaṃ tathā
ityuccārya svahastena parimṛjya tathodaram /
anāyāsapa3dāyīni kuryātkarmaṇyatandritaḥ
sacchāstrādivinodena sanmārgādavirodhinā /
dinaṃ nayettataḥsaṃdhyāmupatiṣṭhetsamāhitaḥ
dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvāmṛkṣair yutāṃ budhaḥ /
upatiṣṭhedhyathānyāyyaṃ samyagācamya pārthiva
saryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa vā svapan /
anyatrāturabhāvāttu prāyaścittī bhavennaraḥ
tasmādanudite sūrye samutthāya mahīpate /
upatiṣṭhennaraḥsaṃdhyāmasvapaṃś ca dināntajām
upatiṣṭhanti vai saṃdhyāṃ ye na pūrvaṃ na paścimām /
vrajanti te durātmānastamistraṃ narakaṃ nṛpa
punaḥ pākamupādāya sāyamapyavanīpate /
vaiśvadevanimittaṃ vai patnyā sārdhaṃ baliṃ haret
tatrāpi śvapacādibyastathaivānnavisarjanam
atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayedbudhaḥ /
pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam /
tataścānnapradānena śayanena ca parthiva
divātithau tu vimukhe gate yatpātakaṃ nṛpa /
tadevāṣṭaguṇaṃpuṃsaḥsūryoḍhe vimukhe gate
tasmātsvaśaktyā rājendra sūryoḍhamatithiṃ naraḥ /
pūjayetpūjite tasminpūjitāḥsarvadevatā
annaśākāṃbudānena svaśaktyā pūjayetpumān /
śayanaprastaramahīpradānair athavāpi tam
sṛtapādādiśaucastu bhuktvā sāyaṃ tato guhī /
gacchecchayyāmaṃsphuṭitāmapi dārumayīṃ nṛpa
nāviśālaṃ na vai bhugnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca /
naca jantumayīṃśayyāmadhitiṣṭhedanāstṛtām
prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyāmatha vā nṛpa /
sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam
ṛtāvupagamaḥ śastaḥsvapatnyāmavanīpate /
punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhāyugmāsu rātriṣu
nādyunāṃ tu striyaṃ gacchennāturāṃ na rajasvalām /
nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ na trastāṃ na ca gārbhiṇīm
nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam /
kṣutkṣāmāṃ nātibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir gurṇair yutaḥ
snātaḥsraggandhadhṛkprīto nādhmātaḥ kṣudhitopi vā /
sakāmaḥsānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet
caturdaśyaṣṭamī caiva tathā mācātha pūrṇimā /
parvāṇyetāni rājandra ravīsaṃkrāntireva ca
tailastrīmāsasaṃbhogī sarvaiṃṣveteṣu vai pumān /
viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ
aśeṣaparvasveteṣu tasmātsaṃyamibhir budhaiḥ /
bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparair naraiḥ
nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā /
dvijadevagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśrame bhavet
caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe /
naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate
proktaparvasvaśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ /
gacchevdyavāyaṃ manasā na mūtroccārapīḍitaḥ
parvasvabhigamonindyo divā pāpaprado nṛpa /
bhuvi rogāvaho nṝṇāmapraśasto jalāśaye
paradārānna gaccheta manasāpi pathañcana /
kimu vācāsthibandhopi nāsti teṣu vyavāyinām
mṛto narakamabhyeti hīyate trāpi cāyuṣaḥ /
paradāraratiḥ puṃsāmiha cāmutra bhītidā
iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet /
yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣvanṛtāvapi
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0