Vishnu Purana · Chapter 2.4
iti śriviṣṇumahāpurāṇe dvitīye 'ṃśe tṛtīyodhyāyaḥ (3)
śrīparāśara uvāca
kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ /
saṃveṣṭya kṣāramudadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ
jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ /
sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai /
jyeṣṭha śāntahayo nāma śiśirastadanantaraḥ
sukhodayastathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca /
dhruvaś ca saptamasteṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te
pūrvaṃ śāntahayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ ca sukhaṃ tathā /
ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvameva ca
maryādākārakāsteṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ /
saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama
gomadeścaiva candraś ca nāradau dundubhis tathā /
somakaḥ mumanāścaiva vaibhrājaścaiva saptamaḥ
varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣveteṣu cānaghāḥ /
vasaṃti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ
teṣu puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ /
nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat
teṣāṃ nadyastu saptaiva varṣāṇāṃ ca samudragāḥ /
nāmatastāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ
anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivāklamaḥ /
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāstatra nimnagāḥ
ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitāstava /
kṣudraśailās tathā nadyastatra santi sahasraśaḥ /
tāḥ pibandi sadāhṛṣṭā nadīrjanapadāstute
apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija /
na tvevāsti yugāvasthā teṣu stāneṣu saptasu
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate /
plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai
pañca varṣasahasrāṇi janā jīvantyanāmayāḥ /
dharmaḥ pañcasvathaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ
varṇāś ca tatra catvārastānnibodha vadāmi te
āryakāḥ kurāraścaiva vidiśyā bhāvinaśce te /
viprakṣatrivaiśyāste śūdrāś ca munisattama
jmabūvṛkṣapramāṇastu tanmadhye sumahāṃstaruḥ /
plakṣastannāmasaṃjñoyaṃ plakṣadvīpo dvijottama
ijyate tatra bhagavāṃstair varṇair āryakādibhiḥ /
sīmarūpi jagatstraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ
plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ /
tathaivekṣuramodena pariveṣānukāriṇā
ityevaṃ tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ /
saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me nisāmaya
śālmamasyeśvaroḥvīro vapuṣmāṃstatsutāñchṛṇu /
teṣāṃ tu nāmasaṃjñāni saptavarṣāṇi tāni vai
śvetotha haritaścaiva jīmūto rohitas tathā /
vaidyuto mānasaścaiva suprabhaś ca mahāmune
śālmalena samudrosau dvīpenekṣurasodakaḥ /
vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ /
varṣābhivyañjakā ye tu tathā sapta ca nimnagāḥ
kumudaścennataścaiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ /
droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ
kaṅkastupañcamaḥ ṣaṣṭhī mahiṣaḥ saptamas tathā /
kakudmānparvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu
yonitoyo vitṛṣṇā ca candrā muktā vimocanī /
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtāstāḥ pāpaśāntidāḥ
śvetañca haritaṃ caiva vaidyutaṃ mānasaṃ tathā /
jīmūtaṃ rohitaṃ caiva suprabhaṃ cāpi śobhanam /
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai
śālmale ye tu varṇāś ca vasantyete mahāmune /
kapilāścāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāścaiva pṛthak pṛthak
brahmaṇāḥ kṣatrayā vaiśyāḥ śudrāścaiva yajantitam /
bhagavantaṃ samastasya viṣṇumātmānamavyayam /
vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvano yajñasaṃsthitim
devānāmatra sānnadhyamatīva sumanohare /
śālmaliḥ sumahānvṛkṣo nāmnā nirvṛtikārakaḥ
eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ /
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ /
śālmalasya tu vistarāddviguṇena samantataḥ
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrāñchṛṇuṣva tān
udbhido veṇumāṃścaiva veratho lambano dhṛtiḥ /
prabhākarotikapilastannāmā varṣapaddhatiḥ
tasminvasanti manujāḥ saha daite yadānavaiḥ /
tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ
varṇāstatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ /
daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune
brahmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānukramoditāḥ
yathoskakarmakartṛtvātsvādhikārokṣayāya te /
tatraiva taṃ kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam /
yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam
vidrumo hemaśailaś ca dyatimān puṣpavāṃs tathā /
kuśaśayo hariścaiva saptamo mandarācalaḥ
varṣācalāstu saptaite tatra dvīpe mahāmune /
nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmānyanukramāt
dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā /
vidyudambhā mahī cānyā sarvapāpa harāstvimāḥ
anyāḥ sahasraśastatra kṣudranadyastathācalāḥ /
kuśadvīpe guśastambaḥ saṃjñayā tasya tatsmṛtam
tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ /
ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ
krauñcadvīpo mahābhāga śruyatāñcāparo mahān /
kuśadvīpasya vistārā ddviguṇo yasya vistaraḥ
krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāstasya mahātmanaḥ /
tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ
kuśalo mallagaścoṣṇaḥ pīvarothāndhakārakaḥ /
muniś ca dundubhiścaiva saptaite tatsutā mune
tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoharāḥ /
varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
krauñcaś ca vāmanaścaiva tṛtīyaścāndhakārakaḥ /
caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasannibhaḥ
divāvṛtpañcamaścātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān /
dundubhiś ca mahāśailo dviguṇāsta parasparam /
dvīpādvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā
varṣeṣveteṣu ramyeṣu tathā śailavareṣu ca /
nivasaṃti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ
puṣkarāḥ puṣkalā dhanyāstitikhyāś ca mahāmune /
brahmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śudrāścānukramoditāḥ
nadīrmaitreya te tatra yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ /
saptapradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ
gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā /
kṣāntiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ
tatrāpi viṣṇurbhagavānpuṣkārādyair jānārdanaḥ /
yāgau rudrasvarūpaś ca ijyate yajñasannidhau
krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena ca /
āvṛtaḥ sarvataḥ krauñca dvīpatulyena mānataḥ
dadhimaṇḍodakaścāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ /
krauñcadvīpasya vistārāddviguṇena mahāmune
śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya mumahātmanaḥ /
saptaiva tanayāstaṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ
jaladaś ca kumāraś ca mukumāro marīcakaḥ /
kusumodaś ca maudākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ
tatsaṃjñānyeva tatrāpi sapta varṣāṇyanukramāt /
tatrāpi parvatāḥ spata varṣavicchedakāriṇaḥ
pūrvastatrodayagirirjalādhārastathāparaḥ /
tathā raivatakaḥ śyāmastathaivāstagirirdvija /
āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ
śākastatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ /
yatratyavātasaṃspārśādāhlādo jāyate paraḥ
tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ /
nadyaścātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ
sukumārī kumārī ca nalinī dhenukā ca yā /
ikṣuś ca veṇukā caiva gabhastī saptamī tathā
anyāś ca śataśastatra kṣudranadyo mahāmune /
mahīdharās tathā santi śataśotha sahasraśaḥ
tāḥ pibanti mudāyuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ /
varṣaṣu te janapadāḥ svargādabhyetya medinīm
dharmahānirna teṣvasti na saṃgharṣaḥ parasparam /
maryādāvyutkramo nāpi teṣu deśeṣu saptasu
vaṅgāś ca māgadhāścaiva mānasā mandagās tathā /
vaṅgā brahmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tathā /
vaiśyāstu mānasāsteṣāṃ śūdrasteṣāṃ tu mandagāḥ
śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo muneṃ /
yathoktaurijyate samyakkarmabhir niyatātmabhiḥ
śākadvīpastu maitreya kṣirodena samāvṛtaḥ /
śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ
kṣirābdhiḥ sarvato brahmanpuṣkarākhyena veṣṭitaḥ /
dvīpena śākadvīpāttu dvīguṇena samantataḥ
puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavatsutaḥ /
dhātukiś ca tayostatra dve varṣe nāmacihnite /
mahāvīraṃ tathaivānyaddhātukīkhaṇḍasaṃjñitam
ekaścatra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ /
mānāsottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ /
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ
puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajanniva /
sthitosau tena vichinnaṃ jātaṃ tadvarṣakadvayam
valayākāramekaikaṃ tayorvarṣaṃ tathā giriḥ
daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ /
virāmayā viśokāś ca rāgadveṣādivarjitāḥ
adhamottamau na teṣvāstāṃ na vadhyavadhakau dvija /
nerṣyāsūyā bhayaṃ dveṣo doṣo lobhādiko na ca
mahāpītaṃbahirvarṣaṃ dhātakīkhaṇḍamantataḥ /
mānasottaraśaulasya devadaityādisevitam
satyānṛtena tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite /
na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite
tulyapeṣāstu manujā devāstatraikarūpiṇaḥ
varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam /
trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitañca yat
varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargoyamuttamaḥ /
sarvartusukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ /
dhātakīkhaṇḍasaṃjñe 'tha mahāvīre ca vai mune
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānamuttamam /
tasminnavasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ /
samena puṣkarasyaiva vistārānmaṇḍalaṃ tathā
evaṃ dvīpāḥ samudraiś ca saptasaptabhir āvṛtāḥ /
dvīpaścaiva samudraś ca samāno dviguṇau parau
payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai /
nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācinnaiva jāyate
sthālīsthamagnīsaṃyogādudrekisalile yatha /
tathenduvṛddhau salilamaṃbhodhau munisattama
anyūnānatiriktāś ca vardhantyāpo hrasaṃti ca /
udayāstamaneṣvindoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulānāṃ śatāni vai /
apāṃ vṛddhikṣaṇo dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune
bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayamupasthitam /
ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi
svādūdakasya parito dṛsyate lokasaṃsthitiḥ /
dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā
lokālokastataḥ śailo jojanāyutavistṛtaḥ /
ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇyacalo hi saḥ
tatastamaḥ samāvṛtya taṃ śaulaṃ sarvataḥ sthitam /
tamaścāṇḍakaṭāhena samantātpariveṣṭitam
pañcaśatkoṭivistārā seyamurva mahāmune /
sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā
seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā /
ādhārabhū6tā sarveṣāṃ maitreya jagatāmiti
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0