વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે તૃતીયોધ્યાયઃ (3)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
ક્ષારોદેન યથા દ્વીપો જમ્બૂસંજ્ઞો ઽભિવેષ્ટિતઃ ।
સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમુદધિં પ્લક્ષદ્વીપસ્ તથા સ્થિતઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ ।
સ એવં દ્વિગુણો બ્રહ્મન્ પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ

સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ ।
જ્યેષ્ઠ શાન્તહયો નામ શિશિરસ્તદનન્તરઃ

સુખોદયસ્તથાનન્દઃ શિવઃ ક્ષેમક એવ ચ ।
ધ્રુવશ્ ચ સપ્તમસ્તેષાં પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા હિ તે

પૂર્વં શાન્તહયં વર્ષં શિશિરં ચ સુખં તથા ।
આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ધ્રુવમેવ ચ

મર્યાદાકારકાસ્તેષાં તથાન્યે વર્ષપર્વતાઃ ।
સપ્તૈવ તેષાં નામાનિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ

ગોમદેશ્ચૈવ ચન્દ્રશ્ ચ નારદૌ દુન્દુભિસ્ તથા ।
સોમકઃ મુમનાશ્ચૈવ વૈભ્રાજશ્ચૈવ સપ્તમઃ

વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ વર્ષેષ્વેતેષુ ચાનઘાઃ ।
વસંતિ દેવગન્ધર્વસહિતાઃ સતતં પ્રજાઃ

તેષુ પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ ।
નાધયો વ્યાધયો વાપિ સર્વકાલસુખં હિ તત્

તેષાં નદ્યસ્તુ સપ્તૈવ વર્ષાણાં ચ સમુદ્રગાઃ ।
નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતાઃ પાપં હરન્તિ યાઃ

અનુતપ્તા શિખી ચૈવ વિપાશા ત્રિદિવાક્લમઃ ।
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાસ્તત્ર નિમ્નગાઃ

એતે શૈલાસ્ તથા નદ્યઃ પ્રધાનાઃ કથિતાસ્તવ ।
ક્ષુદ્રશૈલાસ્ તથા નદ્યસ્તત્ર સન્તિ સહસ્રશઃ ।
તાઃ પિબન્દિ સદાહૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુતે

અપસર્પિણી ન તેષાં વૈ ન ચૈવોત્સર્પિણી દ્વિજ ।
ન ત્વેવાસ્તિ યુગાવસ્થા તેષુ સ્તાનેષુ સપ્તસુ

ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદૈવ મહામતે ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ બ્રહ્મઞ્ શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ

પઞ્ચ વર્ષસહસ્રાણિ જના જીવન્ત્યનામયાઃ ।
ધર્મઃ પઞ્ચસ્વથૈતેષુ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ

વર્ણાશ્ ચ તત્ર ચત્વારસ્તાન્નિબોધ વદામિ તે

આર્યકાઃ કુરારશ્ચૈવ વિદિશ્યા ભાવિનશ્ચે તે ।
વિપ્રક્ષત્રિવૈશ્યાસ્તે શૂદ્રાશ્ ચ મુનિસત્તમ

જ્મબૂવૃક્ષપ્રમાણસ્તુ તન્મધ્યે સુમહાંસ્તરુઃ ।
પ્લક્ષસ્તન્નામસંજ્ઞોયં પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમ

ઇજ્યતે તત્ર ભગવાંસ્તૈર્ વર્ણૈર્ આર્યકાદિભિઃ ।
સીમરૂપિ જગત્સ્ત્રષ્ટા સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ

પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણેન પ્લક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ ।
તથૈવેક્ષુરમોદેન પરિવેષાનુકારિણા

ઇત્યેવં તવ મૈત્રેય પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ ।
સંક્ષેપેણ મયા ભૂયઃ શાલ્મલં મે નિસામય

શાલ્મમસ્યેશ્વરોઃવીરો વપુષ્માંસ્તત્સુતાઞ્છૃણુ ।
તેષાં તુ નામસંજ્ઞાનિ સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ

શ્વેતોથ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્ તથા ।
વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભશ્ ચ મહામુને

શાલ્મલેન સમુદ્રોસૌ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ ।
વિસ્તારદ્વિગુણેનાથ સર્વતઃ સંવૃતઃ સ્થિતઃ

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ ।
વર્ષાભિવ્યઞ્જકા યે તુ તથા સપ્ત ચ નિમ્નગાઃ

કુમુદશ્ચેન્નતશ્ચૈવ તૃતીયશ્ ચ બલાહકઃ ।
દ્રોણો યત્ર મહૌષધ્યઃ સ ચતુર્થો મહીધરઃ

કઙ્કસ્તુપઞ્ચમઃ ષષ્ઠી મહિષઃ સપ્તમસ્ તથા ।
કકુદ્માન્પર્વતવરઃ સરિન્નામાનિ મે શૃણુ

યોનિતોયો વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા મુક્તા વિમોચની ।
નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં સ્મૃતાસ્તાઃ પાપશાન્તિદાઃ

શ્વેતઞ્ચ હરિતં ચૈવ વૈદ્યુતં માનસં તથા ।
જીમૂતં રોહિતં ચૈવ સુપ્રભં ચાપિ શોભનમ્ ।
સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ વૈ

શાલ્મલે યે તુ વર્ણાશ્ ચ વસન્ત્યેતે મહામુને ।
કપિલાશ્ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ચૈવ પૃથક્ પૃથક્

બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચૈવ યજન્તિતમ્ ।
ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્ ।
વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્ યજ્વનો યજ્ઞસંસ્થિતિમ્

દેવાનામત્ર સાન્નધ્યમતીવ સુમનોહરે ।
શાલ્મલિઃ સુમહાન્વૃક્ષો નામ્ના નિર્વૃતિકારકઃ

એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ ।
વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ

સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ ।
શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તરાદ્દ્વિગુણેન સમન્તતઃ

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્ત પુત્રાઞ્છૃણુષ્વ તાન્

ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ વેરથો લમ્બનો ધૃતિઃ ।
પ્રભાકરોતિકપિલસ્તન્નામા વર્ષપદ્ધતિઃ

તસ્મિન્વસન્તિ મનુજાઃ સહ દૈતે યદાનવૈઃ ।
તથૈવ દેવગન્ધર્વયક્ષકિંપુરુષાદયઃ

વર્ણાસ્તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ ।
દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા મન્દેહાશ્ ચ મહામુને

બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ

યથોસ્કકર્મકર્તૃત્વાત્સ્વાધિકારોક્ષયાય તે ।
તત્રૈવ તં કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્ ।
યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્ય્ ઉગ્રમ્ અધિકારફલપ્રદમ્

વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ ચ દ્યતિમાન્ પુષ્પવાંસ્ તથા ।
કુશશયો હરિશ્ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ

વર્ષાચલાસ્તુ સપ્તૈતે તત્ર દ્વીપે મહામુને ।
નદ્યશ્ ચ સપ્ત તાસાં તુ શૃણુ નામાન્યનુક્રમાત્

ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્ તથા ।
વિદ્યુદમ્ભા મહી ચાન્યા સર્વપાપ હરાસ્ત્વિમાઃ

અન્યાઃ સહસ્રશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્તથાચલાઃ ।
કુશદ્વીપે ગુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્સ્મૃતમ્

તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ ।
ઘૃતોદશ્ ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મહાભાગ શ્રુયતાઞ્ચાપરો મહાન્ ।
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારા દ્દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહીપતિઃ

કુશલો મલ્લગશ્ચોષ્ણઃ પીવરોથાન્ધકારકઃ ।
મુનિશ્ ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા મુને

તત્રાપિ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ સુમનોહરાઃ ।
વર્ષાચલા મહાબુદ્ધે તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ ।
ચતુર્થો રત્નશૈલશ્ ચ સ્વાહિની હયસન્નિભઃ

દિવાવૃત્પઞ્ચમશ્ચાત્ર તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ ।
દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ત પરસ્પરમ્ ।
દ્વીપાદ્વીપેષુ યે શૈલા યથા દ્વીપાનિ તે તથા

વર્ષેષ્વેતેષુ રમ્યેષુ તથા શૈલવરેષુ ચ ।
નિવસંતિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ

પુષ્કરાઃ પુષ્કલા ધન્યાસ્તિતિખ્યાશ્ ચ મહામુને ।
બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ

નદીર્મૈત્રેય તે તત્ર યાઃ પિબન્તિ શૃણુષ્વ તાઃ ।
સપ્તપ્રધાનાઃ શતશસ્ તત્રાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ

ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ।
ક્ષાન્તિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ

તત્રાપિ વિષ્ણુર્ભગવાન્પુષ્કારાદ્યૈર્ જાનાર્દનઃ ।
યાગૌ રુદ્રસ્વરૂપશ્ ચ ઇજ્યતે યજ્ઞસન્નિધૌ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન ચ ।
આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચ દ્વીપતુલ્યેન માનતઃ

દધિમણ્ડોદકશ્ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન મહામુને

શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય મુમહાત્મનઃ ।
સપ્તૈવ તનયાસ્તષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ

જલદશ્ ચ કુમારશ્ ચ મુકુમારો મરીચકઃ ।
કુસુમોદશ્ ચ મૌદાકિઃ સપ્તમશ્ ચ મહાદ્રુમઃ

તત્સંજ્ઞાન્યેવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્યનુક્રમાત્ ।
તત્રાપિ પર્વતાઃ સ્પત વર્ષવિચ્છેદકારિણઃ

પૂર્વસ્તત્રોદયગિરિર્જલાધારસ્તથાપરઃ ।
તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્તથૈવાસ્તગિરિર્દ્વિજ ।
આમ્બિકેયસ્ તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ

શાકસ્તત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ ।
યત્રત્યવાતસંસ્પાર્શાદાહ્લાદો જાયતે પરઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ ।
નદ્યશ્ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ

સુકુમારી કુમારી ચ નલિની ધેનુકા ચ યા ।
ઇક્ષુશ્ ચ વેણુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા

અન્યાશ્ ચ શતશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો મહામુને ।
મહીધરાસ્ તથા સન્તિ શતશોથ સહસ્રશઃ

તાઃ પિબન્તિ મુદાયુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ ।
વર્ષષુ તે જનપદાઃ સ્વર્ગાદભ્યેત્ય મેદિનીમ્

ધર્મહાનિર્ન તેષ્વસ્તિ ન સંઘર્ષઃ પરસ્પરમ્ ।
મર્યાદાવ્યુત્ક્રમો નાપિ તેષુ દેશેષુ સપ્તસુ

વઙ્ગાશ્ ચ માગધાશ્ચૈવ માનસા મન્દગાસ્ તથા ।
વઙ્ગા બ્રહ્મણભૂયિષ્ઠા માગધાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તથા ।
વૈશ્યાસ્તુ માનસાસ્તેષાં શૂદ્રસ્તેષાં તુ મન્દગાઃ

શાકદ્વીપે તુ તૈર્ વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપધરો મુનેં ।
યથોક્તૌરિજ્યતે સમ્યક્કર્મભિર્ નિયતાત્મભિઃ

શાકદ્વીપસ્તુ મૈત્રેય ક્ષિરોદેન સમાવૃતઃ ।
શાકદ્વીપપ્રમાણેન વલયેનેવ વેષ્ટિતઃ

ક્ષિરાબ્ધિઃ સર્વતો બ્રહ્મન્પુષ્કરાખ્યેન વેષ્ટિતઃ ।
દ્વીપેન શાકદ્વીપાત્તુ દ્વીગુણેન સમન્તતઃ

પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીરો ઽભવત્સુતઃ ।
ધાતુકિશ્ ચ તયોસ્તત્ર દ્વે વર્ષે નામચિહ્નિતે ।
મહાવીરં તથૈવાન્યદ્ધાતુકીખણ્ડસંજ્ઞિતમ્

એકશ્ચત્ર મહાભાગ પ્રખ્યાતો વર્ષપર્વતઃ ।
માનાસોત્તરસંજ્ઞો વૈ મધ્યતો વલયાકૃતિઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ ।
તાવદેવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ

પુષ્કરદ્વીપવલયં મધ્યેન વિભજન્નિવ ।
સ્થિતોસૌ તેન વિછિન્નં જાતં તદ્વર્ષકદ્વયમ્

વલયાકારમેકૈકં તયોર્વર્ષં તથા ગિરિઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ ।
વિરામયા વિશોકાશ્ ચ રાગદ્વેષાદિવર્જિતાઃ

અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં ન વધ્યવધકૌ દ્વિજ ।
નેર્ષ્યાસૂયા ભયં દ્વેષો દોષો લોભાદિકો ન ચ

મહાપીતંબહિર્વર્ષં ધાતકીખણ્ડમન્તતઃ ।
માનસોત્તરશૌલસ્ય દેવદૈત્યાદિસેવિતમ્

સત્યાનૃતેન તત્રાસ્તાં દ્વીપે પુષ્કરસંજ્ઞિતે ।
ન તત્ર નદ્યઃ શૈલા વા દ્વીપે વર્ષદ્વયાન્વિતે

તુલ્યપેષાસ્તુ મનુજા દેવાસ્તત્રૈકરૂપિણઃ

વર્ણાશ્રમાચારહીનં ધર્માચરણવર્જિતમ્ ।
ત્રયીવાર્તાદણ્ડનીતિશુશ્રૂષારહિતઞ્ચ યત્

વર્ષદ્વયં તુ મૈત્રેય ભૌમઃ સ્વર્ગોયમુત્તમઃ ।
સર્વર્તુસુખદઃ કાલો જરારોગાદિવર્જિતઃ ।
ધાતકીખણ્ડસંજ્ઞે ઽથ મહાવીરે ચ વૈ મુને

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમુત્તમમ્ ।
તસ્મિન્નવસતિ બ્રહ્મા પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ ।
સમેન પુષ્કરસ્યૈવ વિસ્તારાન્મણ્ડલં તથા

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈશ્ ચ સપ્તસપ્તભિર્ આવૃતાઃ ।
દ્વીપશ્ચૈવ સમુદ્રશ્ ચ સમાનો દ્વિગુણૌ પરૌ

પયાંસિ સર્વદા સર્વસમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ ।
ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્નૈવ જાયતે

સ્થાલીસ્થમગ્નીસંયોગાદુદ્રેકિસલિલે યથ ।
તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમંભોધૌ મુનિસત્તમ

અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ ચ વર્ધન્ત્યાપો હ્રસંતિ ચ ।
ઉદયાસ્તમનેષ્વિન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ

દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનાં શતાનિ વૈ ।
અપાં વૃદ્ધિક્ષણો દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં મહામુને

ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ ।
ષડ્રસં ભુઞ્જતે વિપ્ર પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ

સ્વાદૂદકસ્ય પરિતો દૃસ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ ।
દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા

લોકાલોકસ્તતઃ શૈલો જોજનાયુતવિસ્તૃતઃ ।
ઉચ્છ્રાયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્યચલો હિ સઃ

તતસ્તમઃ સમાવૃત્ય તં શૌલં સર્વતઃ સ્થિતમ્ ।
તમશ્ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતમ્

પઞ્ચશત્કોટિવિસ્તારા સેયમુર્વ મહામુને ।
સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપાબ્ધિમહીધરા

સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા ।
આધારભૂ6તા સર્વેષાં મૈત્રેય જગતામિતિ