Vishnu Purana · Chapter 2.13

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe dvitīye 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ (12)
maitreya uvāca
bhagavansamyagākhyātaṃ yatpṛṣṭosi mayā kila /
bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃ sthitiḥ

viṣṇvādhāraṃ yathā caitattrailokyaṃ samavasthitam /
paramārthastu te prokto yathājñānaṃ pradhānataḥ

yattvetadbhagavānāha bharatasya mahīpateḥ /
śrotumicchami caritaṃ tanmamākhyātumarhasi

bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasatkila /
yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve sadā manaḥ

puṇyedeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim /
kathaṃ tu nābhavanmuktiryadabhūtsa dvijaḥ punaḥ

vipratve ca kṛtaṃ tena yadbhūyaḥ sumahātmanā /
bharatena muniśreṣṭha tatsarvaṃ vaktumarhasi

śrīparāśara uvāca
sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ /
sa uvāsa ciraṃ kālaṃ maitreya pṛtivīpatiḥ

ahiṃsādiṣvaśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ /
avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaścāpi saṃyame

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava /
kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa vāsudeva namostu te

iti rājāha bharato harernāmāni kevalam /
nānyajjagāda maitreya kiñcitsvaprāntarepi ca /
etatpadantadarthaṃ ca vinā nānyadacintayat

samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte /
nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ

jagāma sobhiṣekārthamekadā tu mahānadīm /
sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ

athājagāma tattīraṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā /
āsannaprasavā brahmannekaiva hariṇī vanāt

tataḥ samabhavattatra pītaprāye jale tathā /
siṃhasya nādaḥ sumahānsarvaprāṇibhayaṅkaraḥ

tataḥ sā sahasā trāsādāplutā nimnagātaṭam /
atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta ha

tamūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam /
jagrāha sa nṛpo garbhātpatitaṃ mṛgapotakam

garbhapracyutidoṣeṇa prottuṅgākramaṇena ca /
maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ tṛpatāpasaḥ /
mṛgapotaṃ samādāya nijamāśramamāgataḥ

cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ /
poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune

cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ /
dvaraṃ gatvā ca śārdulatrāsādabhyāyayau punaḥ

prātargatvātidūraṃ ca sāyamāyātyathāśramam /
punaś ca bharatasyabhūdāśramasyoṭajājire

tasya tasminmṛge dūrasamīpaparivartini /
āsīccetaḥ samāsaktaṃ na yayāvanyato dvija

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ /
mamatvaṃ sa cakāroccais tasminhariṇabālake

kiṃ vṛkair bhakṣito vyaghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ /
cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīditi mānasam

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā

prītaye mama jātosau kva mamaiṇakabālakaḥ /
viṣāmāgroṇa madbāhuṃ kaṇḍūyanaparo hi saḥ /
kṣemeṇābhyāgatoraṇyādapi māṃ sukhayiṣyati

ete lūnaśikhāstasya daśanair acirodgataiḥ /
kuśāḥ kāśā virājante baṭavaḥ sāmāgā iva

itthaṃ ciragate tasminsa cakre mānasaṃ muniḥ /
prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavanmṛge

samādhibhaṅgastasyāsīttanmayatvādṛtātmanaḥ /
santyaktarājyabhogardhisvajanasyāpi bhūpateḥ

capalaṃ capale tasmindūragaṃ dūragāmini /
mṛgapote 'bhavaccittaṃ stairyavattasya bhūpateḥ

kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ /
piteva sāstraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ

mṛgameva tadādrākṣīttyajanprāṇānasāvapi /
tanmayatvena maitreya nānyatkiñcidacintayat

tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm /
jambūmārge mahāraṇye jāto jātismaromṛgaḥ

jātismaratvadudvignaḥ saṃsārasya dvijottama /
vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmamupāyayo

śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam /
mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau

tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ /
sadācāravatāṃśuddhe yogināṃ pravare kule

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrarthatattvavit /
apaśyatya ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param

ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune /
sarvabhūtānyabhedena sa dadarśa tadātmanaḥ

na papāṭha guruproktaṃ kṛtopanayanaḥ śrutim /
na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca

uktopi bahuśaḥ kiñcijjaḍavākyamabhāṣata /
tadapyasaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam

apadhvastavapuḥ so 'pi malināmbaragdvijaḥ /
klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ

saṃmānanāparāṃ hāniṃ yogardhaḥ kurute yataḥ /
janenāvamato yogī yogasiddhaṃ ca vindati

tasmāccareta vai yogī satāṃ dharmamadūṣayan /
janā yathā vamanyerangaccheyurnaiva saṅgatim

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ /
ātmānaṃ darśayāmāsa jaḍonmattākṛtiṃ jane

bhukte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān /
yadyadāpnoti subahu tadatte kālasaṃyamam

pitaryuparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ /
kāritaḥ kṣetrakarmādikadannāhārapoṣitaḥ

samākṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi /
sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāracetanaḥ

taṃ tādṛśamasaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam /
kṣattāsauvīrarājasya kālyai paśumakalpayat

rātrau taṃ samalaṅkṛtya vaiśasasya vidhānataḥ /
adhiṣṭhitaṃ mahākālī jñātvā yogeśvaraṃ tathā

tataḥ khaṅgaṃ samādāya niśitaṃ niśi sā tathā /
kṣattāraṃ krūrakarmāṇamacchinatkaṇṭhamūlataḥ /
svapārṣadayutā devī papau rudhiramulbaṇam

tataḥsauvīrarājasya prayātasya mahātmanaḥ /
viṣṭakartātha manyeta viṣṭiyogyoyamityapi

taṃ tādṛśaṃ mahātmānaṃ bhasmacchannamivānalam /
kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyamamanyata

sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatirdvija /
babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam

śreyaḥ kimatra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇāmiti /
praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim

uvāha śibikāṃ tasya kṣatturvacanacoditaḥ /
nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānāmanyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanam /
jātismarosau papāsya kṣayakāma uvāha tām

yayau jaḍamatiḥ sotha mṛgamātrāvalokanam /
kurvanmatimatāṃ śraṣṭhastadanye tvaritaṃ yayuḥ

vilokya nṛpatiḥ sotha viṣamāṃ śibikāgatim /
kimetadityāha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ

punastathaiva śibikaṃ vilokya viṣamāṃ hi saḥ /
nṛpaḥ kimetadityāha bhavadbhir gamyatenyathā

bhūpatervadatastasya śrutvetthaṃbahuśo vacaḥ /
śibikāvāhakāḥ projurayaṃ yātītyasatvaram

rājovāca
kiṃ śrintosyalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama /
kimāyā sasaho na tvaṃ pīvānasi nirīkṣyase

brāhmaṇa uvāca
nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā /
na śrāntosmi na cāyāso soḍhavyosti mahīpate

rājovāca
pratyakṣaṃ dṛśyase pīvānadyāpi śibikā tvayi /
śramaś ca bhārodvahane bhavatyeva hi dehinām

brahmaṇa uvāca
pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yaddṛṣṭaṃ mama tadvada /
balavānabalaśceti vācyaṃ paścādviśeṣaṇam

tvayoḍhā śibikā ceti tvayyadyāpi ca saṃsthitā /
mithyaitadatra tu bhavāñchṛṇotu vacanaṃ mama

bhūmau pādayugaṃ tvāste jaṅghe pādadvaye sthite /
ūrvorjaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram

vakṣasthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau /
skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhārotra kiṃ kṛtaḥ

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ vapustvadupalakṣitam /
tatra tvamahamapyatra projyate cedamanyathā

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma parthiva /
guṇapravāhapatito bhūtavargaupi yātyayam

karmavaśyā guṇaścaite sattvādyāḥ pṛthivīpate /
avidyāsaṃcitaṃ karma taccāseṣeṣu jantuṣu

ātmā śuddhokṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ /
pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu

yadā nopacayastasya na caivāpacayo nṛpa /
tadā pīvānasītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam

bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite /
śibikeyaṃ yathā skandhe tathā bhāraḥ samastvayā

tathānyair jantubhir bhūpa śibikoḍhā na kevalam /
śailadrumagṛhotthopi pṛthivī saṃbhavopi vā

yadā puṃsaḥ sṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇernṛpa /
soḍhavyastu tadāyāsaḥ kathaṃ vā nṛpate mayā

yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ /
bhavato me 'kilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ

śrīpāraśara uvāca
evamuktvābhavanmaunī sa vahañchibikāṃ dvija /
so 'pi rājāvatīryovyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran

rājovāca
bhobhovisṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvijaḥ /
kathyatāṃ ko bhavānatra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ

yo bhavānyannimittaṃ vā yadāgamanakāraṇam /
tatsarvaṃ kathyatāṃ vidvanmahyaṃ śuśrūṣave tvayā

brahmaṇa uvāca
śrūyatāṃ sohamityetadvaktuṃ bhūpa na śakyate /
upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau /
dharmādharmodbhavau bhoktuṃ janturdehādimṛcchati

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam /
dharmādharmau yataḥ kasmātkāraṇaṃ pṛcchate tvayā

rājovāca
dharmādharmau na sandehaḥsarvakāryeṣu kāraṇam /
upabhoganimittaṃ ca dehāddehāntarāgamaḥ

yastvetadbhavatā proktaṃ sohamityetadātmanaḥ /
vaktuṃ na sakyate śrotuṃ tanmamecchā pravartate

yosti sohamiti brahmankathaṃ vaktuṃ na śakyate /
ātmanyeṣa na doṣāya śabdohamiti yo dvija

brāhmaṇa uvāca
śabdohamiti doṣāya nātmanyeṣa tathaiva tat /
anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ

jihvā bravītyahamiti dantoṣṭhau tāluke nṛpa /
etenāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ

kiṃ hetubhir vadatyeṣā vāgevāhamiti svayam /
ataḥ pīvānasītyetad vaktum itthaṃ na yujyate

piṇḍaḥ pṛthagyataḥ puṃsaḥ śiraḥ pāṇyādilakṣaṇaḥ /
tatohamiti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājankaromyaham

yadyanyosti paraḥ kopi mattaḥ pārthivasattama /
tadaiṣohamayaṃ cānyo vaktumevamapīṣyate

yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ /
tadā hi ko bhavānsohamityetadviphalaṃ vacaḥ

tvaṃ rājā śibikā ceyamime vāhāḥ puraḥ sarāḥ /
ayaṃ ca bhavato loko na sadetannṛpocyate

vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā /
kiṃ vṛkṣasaṃjñā vāsyāḥ syāddārusaṃjñātha vā nṛpa

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ /
na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravītiśibikāgatam

śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitaḥ /
anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāve vimṛśyatām /
kva yātaṃ chatramityetannyāyastvayi tathā mayi

pumāṃstrīgaurajo vājī kuñjaro vihagastaruḥ /
deheṣulokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu

pumānna devo na naro na paśurna ca pādapaḥ /
śarīrākṛtibhedāstu bhūpaite karmayonayaḥ

vastu rājeti yalloke yacca rājabhaṭātmakam /
tathānyacca nṛpetthaṃ tanna satsaṃkalpanāmayam

yattu kālāntereṇāpi nānyāṃ saṃjñāmupaiti vai /
pariṇāmādisaṃbhūtāṃ tadvastu nṛpa tacca kim

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ /
patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kiṃ tvaṃ bhūpavadāmyaham

tvaṃ kimetacchiraḥ kiṃ nu grīvā tava tathodaram /
kimu pādādikaṃ tvaṃ vā tavaitatkiṃ mahīpate

samastāvayavebhyastvaṃ pṛthagbhūya vyavasthitaḥ /
ko 'hamityatra nipuṇo bhūtvā cintaya parthiva

evaṃ vyavasthite tattve mayāhamiti bhāṣitum /
pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham