વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.13

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ (12)
મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવન્સમ્યગાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોસિ મયા કિલ ।
ભૂસમુદ્રાદિસરિતાં સંસ્થાનં ગ્રહસં સ્થિતિઃ

વિષ્ણ્વાધારં યથા ચૈતત્ત્રૈલોક્યં સમવસ્થિતમ્ ।
પરમાર્થસ્તુ તે પ્રોક્તો યથાજ્ઞાનં પ્રધાનતઃ

યત્ત્વેતદ્ભગવાનાહ ભરતસ્ય મહીપતેઃ ।
શ્રોતુમિચ્છમિ ચરિતં તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ

ભરતઃ સ મહીપાલઃ સાલગ્રામે ઽવસત્કિલ ।
યોગયુક્તઃ સમાધાય વાસુદેવે સદા મનઃ

પુણ્યેદેશપ્રભાવેન ધ્યાયતશ્ ચ સદા હરિમ્ ।
કથં તુ નાભવન્મુક્તિર્યદભૂત્સ દ્વિજઃ પુનઃ

વિપ્રત્વે ચ કૃતં તેન યદ્ભૂયઃ સુમહાત્મના ।
ભરતેન મુનિશ્રેષ્ઠ તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સાલગ્રામે મહાભાગો ભગવન્ન્યસ્તમાનસઃ ।
સ ઉવાસ ચિરં કાલં મૈત્રેય પૃતિવીપતિઃ

અહિંસાદિષ્વશેષેષુ ગુણેષુ ગુણિનાં વરઃ ।
અવાપ પરમાં કાષ્ઠાં મનસશ્ચાપિ સંયમે

યજ્ઞેશાચ્યુત ગોવિન્દ માધવાનન્ત કેશવ ।
કૃષ્ણ વિષ્ણો હૃષીકેશ વાસુદેવ નમોસ્તુ તે

ઇતિ રાજાહ ભરતો હરેર્નામાનિ કેવલમ્ ।
નાન્યજ્જગાદ મૈત્રેય કિઞ્ચિત્સ્વપ્રાન્તરેપિ ચ ।
એતત્પદન્તદર્થં ચ વિના નાન્યદચિન્તયત્

સમિત્પુષ્પકુશાદાનં ચક્રે દેવક્રિયાકૃતે ।
નાન્યાનિ ચક્રે કર્માણિ નિઃસઙ્ગો યોગતાપસઃ

જગામ સોભિષેકાર્થમેકદા તુ મહાનદીમ્ ।
સસ્નૌ તત્ર તદા ચક્રે સ્નાનસ્યાનન્તરક્રિયાઃ

અથાજગામ તત્તીરં જલં પાતું પિપાસિતા ।
આસન્નપ્રસવા બ્રહ્મન્નેકૈવ હરિણી વનાત્

તતઃ સમભવત્તત્ર પીતપ્રાયે જલે તથા ।
સિંહસ્ય નાદઃ સુમહાન્સર્વપ્રાણિભયઙ્કરઃ

તતઃ સા સહસા ત્રાસાદાપ્લુતા નિમ્નગાતટમ્ ।
અત્યુચ્ચારોહણેનાસ્યા નદ્યાં ગર્ભઃ પપાત હ

તમૂહ્યમાનં વેગેન વીચિમાલાપરિપ્લુતમ્ ।
જગ્રાહ સ નૃપો ગર્ભાત્પતિતં મૃગપોતકમ્

ગર્ભપ્રચ્યુતિદોષેણ પ્રોત્તુઙ્ગાક્રમણેન ચ ।
મૈત્રેય સાપિ હરિણી પપાત ચ મમાર ચ

હરિણીં તાં વિલોક્યાથ વિપન્નાં તૃપતાપસઃ ।
મૃગપોતં સમાદાય નિજમાશ્રમમાગતઃ

ચકારાનુદિનં ચાસૌ મૃગપોતસ્ય વૈ નૃપઃ ।
પોષણં પુષ્યમાણશ્ ચ સ તેન વવૃધે મુને

ચચારાશ્રમપર્યન્તે તૃણાનિ ગહનેષુ સઃ ।
દ્વરં ગત્વા ચ શાર્દુલત્રાસાદભ્યાયયૌ પુનઃ

પ્રાતર્ગત્વાતિદૂરં ચ સાયમાયાત્યથાશ્રમમ્ ।
પુનશ્ ચ ભરતસ્યભૂદાશ્રમસ્યોટજાજિરે

તસ્ય તસ્મિન્મૃગે દૂરસમીપપરિવર્તિનિ ।
આસીચ્ચેતઃ સમાસક્તં ન યયાવન્યતો દ્વિજ

વિમુક્તરાજ્યતનયઃ પ્રોજ્ઝિતાશેષબાન્ધવઃ ।
મમત્વં સ ચકારોચ્ચૈસ્ તસ્મિન્હરિણબાલકે

કિં વૃકૈર્ ભક્ષિતો વ્યઘ્રૈઃ કિં સિંહેન નિપાતિતઃ ।
ચિરાયમાણે નિષ્ક્રાન્તે તસ્યાસીદિતિ માનસમ્

એષા વસુમતી તસ્ય ખુરાગ્રક્ષતકર્બુરા

પ્રીતયે મમ જાતોસૌ ક્વ મમૈણકબાલકઃ ।
વિષામાગ્રોણ મદ્બાહું કણ્ડૂયનપરો હિ સઃ ।
ક્ષેમેણાભ્યાગતોરણ્યાદપિ માં સુખયિષ્યતિ

એતે લૂનશિખાસ્તસ્ય દશનૈર્ અચિરોદ્ગતૈઃ ।
કુશાઃ કાશા વિરાજન્તે બટવઃ સામાગા ઇવ

ઇત્થં ચિરગતે તસ્મિન્સ ચક્રે માનસં મુનિઃ ।
પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્મૃગે

સમાધિભઙ્ગસ્તસ્યાસીત્તન્મયત્વાદૃતાત્મનઃ ।
સન્ત્યક્તરાજ્યભોગર્ધિસ્વજનસ્યાપિ ભૂપતેઃ

ચપલં ચપલે તસ્મિન્દૂરગં દૂરગામિનિ ।
મૃગપોતે ઽભવચ્ચિત્તં સ્તૈર્યવત્તસ્ય ભૂપતેઃ

કાલેન ગચ્છતા સો ઽથ કાલં ચક્રે મહીપતિઃ ।
પિતેવ સાસ્ત્રં પુત્રેણ મૃગપોતેન વીક્ષિતઃ

મૃગમેવ તદાદ્રાક્ષીત્ત્યજન્પ્રાણાનસાવપિ ।
તન્મયત્વેન મૈત્રેય નાન્યત્કિઞ્ચિદચિન્તયત્

તતશ્ ચ તત્કાલકૃતાં ભાવનાં પ્રાપ્ય તાદૃશીમ્ ।
જમ્બૂમાર્ગે મહારણ્યે જાતો જાતિસ્મરોમૃગઃ

જાતિસ્મરત્વદુદ્વિગ્નઃ સંસારસ્ય દ્વિજોત્તમ ।
વિહાય માતરં ભૂયઃ સાલગ્રામમુપાયયો

શુષ્કૈસ્ તૃણૈસ્ તથા પર્ણૈઃ સ કુર્વન્ન્ આત્મપોષણમ્ ।
મૃગત્વહેતુભૂતસ્ય કર્મણો નિષ્કૃતિં યયૌ

તત્ર ચોત્સૃષ્ટદેહો ઽસૌ જજ્ઞે જાતિસ્મરો દ્વિજઃ ।
સદાચારવતાંશુદ્ધે યોગિનાં પ્રવરે કુલે

સર્વવિજ્ઞાનસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રર્થતત્ત્વવિત્ ।
અપશ્યત્ય ચ મૈત્રેય આત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્

આત્મનો ઽધિગતજ્ઞાનો દેવાદીનિ મહામુને ।
સર્વભૂતાન્યભેદેન સ દદર્શ તદાત્મનઃ

ન પપાઠ ગુરુપ્રોક્તં કૃતોપનયનઃ શ્રુતિમ્ ।
ન દદર્શ ચ કર્માણિ શાસ્ત્રાણિ જગૃહે ન ચ

ઉક્તોપિ બહુશઃ કિઞ્ચિજ્જડવાક્યમભાષત ।
તદપ્યસંસ્કારગુણં ગ્રામ્યવાક્યોક્તિસંશ્રિતમ્

અપધ્વસ્તવપુઃ સો ઽપિ મલિનામ્બરગ્દ્વિજઃ ।
ક્લિન્નદન્તાન્તરઃ સર્વૈઃ પરિભૂતઃ સ નાગરૈઃ

સંમાનનાપરાં હાનિં યોગર્ધઃ કુરુતે યતઃ ।
જનેનાવમતો યોગી યોગસિદ્ધં ચ વિન્દતિ

તસ્માચ્ચરેત વૈ યોગી સતાં ધર્મમદૂષયન્ ।
જના યથા વમન્યેરન્ગચ્છેયુર્નૈવ સઙ્ગતિમ્

હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ ।
આત્માનં દર્શયામાસ જડોન્મત્તાકૃતિં જને

ભુક્તે કુલ્માષવાટ્યાદિશાકં વન્યં ફલં કણાન્ ।
યદ્યદાપ્નોતિ સુબહુ તદત્તે કાલસંયમમ્

પિતર્યુપરતે સો ઽથ ભ્રાતૃભ્રાતૃવ્યબાન્ધવૈઃ ।
કારિતઃ ક્ષેત્રકર્માદિકદન્નાહારપોષિતઃ

સમાક્ષપીનાવયવો જડકારી ચ કર્મણિ ।
સર્વલોકોપકરણં બભૂવાહારચેતનઃ

તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્ ।
ક્ષત્તાસૌવીરરાજસ્ય કાલ્યૈ પશુમકલ્પયત્

રાત્રૌ તં સમલઙ્કૃત્ય વૈશસસ્ય વિધાનતઃ ।
અધિષ્ઠિતં મહાકાલી જ્ઞાત્વા યોગેશ્વરં તથા

તતઃ ખઙ્ગં સમાદાય નિશિતં નિશિ સા તથા ।
ક્ષત્તારં ક્રૂરકર્માણમચ્છિનત્કણ્ઠમૂલતઃ ।
સ્વપાર્ષદયુતા દેવી પપૌ રુધિરમુલ્બણમ્

તતઃસૌવીરરાજસ્ય પ્રયાતસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિષ્ટકર્તાથ મન્યેત વિષ્ટિયોગ્યોયમિત્યપિ

તં તાદૃશં મહાત્માનં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ।
ક્ષત્તા સૌવીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગ્યમમન્યત

સ રાજા શિબિકારૂઢો ગન્તું કૃતમતિર્દ્વિજ ।
બભૂવેક્ષુમતીતીરે કપિલર્ષેર્ વરાશ્રમમ્

શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃખપ્રાયે નૃણામિતિ ।
પ્રષ્ટું તં મોક્ષધર્મજ્ઞં કપિલાખ્યં મહામુનિમ્

ઉવાહ શિબિકાં તસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ ।
નૃણાં વિષ્ટિગૃહીતાનામન્યેષાં સો ઽપિ મધ્યગઃ

ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્રઃ સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્ ।
જાતિસ્મરોસૌ પપાસ્ય ક્ષયકામ ઉવાહ તામ્

યયૌ જડમતિઃ સોથ મૃગમાત્રાવલોકનમ્ ।
કુર્વન્મતિમતાં શ્રષ્ઠસ્તદન્યે ત્વરિતં યયુઃ

વિલોક્ય નૃપતિઃ સોથ વિષમાં શિબિકાગતિમ્ ।
કિમેતદિત્યાહ સમં ગમ્યતાં શિબિકાવહાઃ

પુનસ્તથૈવ શિબિકં વિલોક્ય વિષમાં હિ સઃ ।
નૃપઃ કિમેતદિત્યાહ ભવદ્ભિર્ ગમ્યતેન્યથા

ભૂપતેર્વદતસ્તસ્ય શ્રુત્વેત્થંબહુશો વચઃ ।
શિબિકાવાહકાઃ પ્રોજુરયં યાતીત્યસત્વરમ્

રાજોવાચ
કિં શ્રિન્તોસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢા શિબિકા મમ ।
કિમાયા સસહો ન ત્વં પીવાનસિ નિરીક્ષ્યસે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
નાહં પીવા ન ચૈવોઢા શિબિકા ભવતો મયા ।
ન શ્રાન્તોસ્મિ ન ચાયાસો સોઢવ્યોસ્તિ મહીપતે

રાજોવાચ
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યસે પીવાનદ્યાપિ શિબિકા ત્વયિ ।
શ્રમશ્ ચ ભારોદ્વહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્

બ્રહ્મણ ઉવાચ
પ્રત્યક્ષં ભવતા ભૂપ યદ્દૃષ્ટં મમ તદ્વદ ।
બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્ચાદ્વિશેષણમ્

ત્વયોઢા શિબિકા ચેતિ ત્વય્યદ્યાપિ ચ સંસ્થિતા ।
મિથ્યૈતદત્ર તુ ભવાઞ્છૃણોતુ વચનં મમ

ભૂમૌ પાદયુગં ત્વાસ્તે જઙ્ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે ।
ઊર્વોર્જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્

વક્ષસ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ ।
સ્કન્ધાશ્રિતેયં શિબિકા મમ ભારોત્ર કિં કૃતઃ

શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં વપુસ્ત્વદુપલક્ષિતમ્ ।
તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોજ્યતે ચેદમન્યથા

અહં ત્વં ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈર્ ઉહ્યામ પર્થિવ ।
ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગૌપિ યાત્યયમ્

કર્મવશ્યા ગુણશ્ચૈતે સત્ત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે ।
અવિદ્યાસંચિતં કર્મ તચ્ચાસેષેષુ જન્તુષુ

આત્મા શુદ્ધોક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ

યદા નોપચયસ્તસ્ય ન ચૈવાપચયો નૃપ ।
તદા પીવાનસીતીત્થં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતમ્

ભૂપાદજઙ્ઘાકટ્યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતે ।
શિબિકેયં યથા સ્કન્ધે તથા ભારઃ સમસ્ત્વયા

તથાન્યૈર્ જન્તુભિર્ ભૂપ શિબિકોઢા ન કેવલમ્ ।
શૈલદ્રુમગૃહોત્થોપિ પૃથિવી સંભવોપિ વા

યદા પુંસઃ સૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કારણેર્નૃપ ।
સોઢવ્યસ્તુ તદાયાસઃ કથં વા નૃપતે મયા

યદ્દ્રવ્યા શિબિકા ચેયં તદ્દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ ।
ભવતો મે ઽકિલસ્યાસ્ય મમત્વેનોપબૃંહિતઃ

શ્રીપારશર ઉવાચ
એવમુક્ત્વાભવન્મૌની સ વહઞ્છિબિકાં દ્વિજ ।
સો ઽપિ રાજાવતીર્યોવ્યાં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્

રાજોવાચ
ભોભોવિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્વિજઃ ।
કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલ્મરૂપધરઃ સ્થિતઃ

યો ભવાન્યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણમ્ ।
તત્સર્વં કથ્યતાં વિદ્વન્મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વયા

બ્રહ્મણ ઉવાચ
શ્રૂયતાં સોહમિત્યેતદ્વક્તું ભૂપ ન શક્યતે ।
ઉપભોગનિમિત્તં ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુપપાદકૌ ।
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ

સર્વસ્યૈવ હિ ભૂપાલ જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્ ।
ધર્માધર્મૌ યતઃ કસ્માત્કારણં પૃચ્છતે ત્વયા

રાજોવાચ
ધર્માધર્મૌ ન સન્દેહઃસર્વકાર્યેષુ કારણમ્ ।
ઉપભોગનિમિત્તં ચ દેહાદ્દેહાન્તરાગમઃ

યસ્ત્વેતદ્ભવતા પ્રોક્તં સોહમિત્યેતદાત્મનઃ ।
વક્તું ન સક્યતે શ્રોતું તન્મમેચ્છા પ્રવર્તતે

યોસ્તિ સોહમિતિ બ્રહ્મન્કથં વક્તું ન શક્યતે ।
આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્દોહમિતિ યો દ્વિજ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શબ્દોહમિતિ દોષાય નાત્મન્યેષ તથૈવ તત્ ।
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ

જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તોષ્ઠૌ તાલુકે નૃપ ।
એતેનાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ

કિં હેતુભિર્ વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયમ્ ।
અતઃ પીવાનસીત્યેતદ્ વક્તુમ્ ઇત્થં ન યુજ્યતે

પિણ્ડઃ પૃથગ્યતઃ પુંસઃ શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણઃ ।
તતોહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્કરોમ્યહમ્

યદ્યન્યોસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ ।
તદૈષોહમયં ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ ।
તદા હિ કો ભવાન્સોહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ

ત્વં રાજા શિબિકા ચેયમિમે વાહાઃ પુરઃ સરાઃ ।
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિબિકા ત્વદધિષ્ઠિતા ।
કિં વૃક્ષસંજ્ઞા વાસ્યાઃ સ્યાદ્દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ

વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ ।
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિશિબિકાગતમ્

શિબિકાદારુસંઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ ।
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભેદે શિબિકા ત્વયા

એવં છત્રશલાકાનાં પૃથગ્ભાવે વિમૃશ્યતામ્ ।
ક્વ યાતં છત્રમિત્યેતન્ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ

પુમાંસ્ત્રીગૌરજો વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ ।
દેહેષુલોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ

પુમાન્ન દેવો ન નરો ન પશુર્ન ચ પાદપઃ ।
શરીરાકૃતિભેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ

વસ્તુ રાજેતિ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ ।
તથાન્યચ્ચ નૃપેત્થં તન્ન સત્સંકલ્પનામયમ્

યત્તુ કાલાન્તેરેણાપિ નાન્યાં સંજ્ઞામુપૈતિ વૈ ।
પરિણામાદિસંભૂતાં તદ્વસ્તુ નૃપ તચ્ચ કિમ્

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપો રિપુઃ ।
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કિં ત્વં ભૂપવદામ્યહમ્

ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિં નુ ગ્રીવા તવ તથોદરમ્ ।
કિમુ પાદાદિકં ત્વં વા તવૈતત્કિં મહીપતે

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂય વ્યવસ્થિતઃ ।
કો ઽહમિત્યત્ર નિપુણો ભૂત્વા ચિન્તય પર્થિવ

એવં વ્યવસ્થિતે તત્ત્વે મયાહમિતિ ભાષિતુમ્ ।
પૃથક્કરણનિષ્પાદ્યં શક્યતે નૃપતે કથમ્