Vishnu Purana · Chapter 1.9

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe aṣṭamo 'dhyāyaḥ (8)
śrīparāśara uvāca
idaṃ ca śṛṇu maitreya yatpṛṣṭohamiha tvayā /
śrīsambandhaṃ māyāpyetacchrutamāsīnmarīcitaḥ

durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśaścāra pṛthivimimāma /
sa dadarśa srajaṃ divyāmṛṣirvidyādharīkare

saṃtānakānāmakhilaṃ yasyā gandhena vāsitam /
atisevyamabhūdbrahyan tadvanaṃ vanacāriṇām

unmattavratadhṛgviprastāṃ dṛṣṭvā śobhanāṃ srajam /
tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ

yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā /
dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya tam

tāmādāyātmano mūrdhni srajamunmattarūpadhṛk /
kṛtvā sa vipro maitreya paribabhrāma medinīm

sa dadarśa tamāyāntamunmattairāvate sthitam /
trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim

tāmātmanaḥ sa śirasaḥ srajamunmatta ṣaṭpadām /
ādāyāmararājāya cikṣeponmattavanmuniḥ

gṛhītvāmararājena sragairāvatamūrdhani /
nyastā rarāja kailāsaśikhare jāhnavī yathā

madāndhakāritākṣosau gandhākṛṣṭena vāraṇaḥ /
kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale

tataścukrodha bhagavāndurvāsā muni sattamaḥ /
maitreya devarājānaṃ kruddhaścaitaduvāca ha

durvāsā uvāca
aiśvaryamadaduṣṭātmannatistabdhosi vāsava /
śriyo dhāma srajaṃ yastvaṃ maddattāṃ nābhinandasi

prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥ saram /
harṣotphullakapolena na cāpi śirasā dhṛtā

mayā dattāmi māṃ mālaṃ yasmānna bahu manyase /
trailokyaśrīrato mūḍha vināśamupayāsyati

māṃ manyase tvaṃ madṛśaṃ nūnaṃ śakrataradvijaiḥ /
atovamā namasmāsu māninā bhavatā kṛtam

maddatta bhavatā yasmātkṣiptā mālā mahītale /
tasmātpraṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati

yasya saṃjātakopasya bhayameti carācaram /
taṃ tvaṃ māmatigarveṇa devarājavamanyase

śrīparāśara uvāca
mahendro vāraṇaskandhādavatīrya tvarānvitaḥ /
prasādayāmāsa muniṃ durvāsasamakalmaṣam

prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram /
ityuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattama

durvāsā uvāca
nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na camāṃ bhajate kṣamā /
anye te munayaḥ śakra durvāsasamavehi māma

gautamādibhir anyais tvaṃ garvamāropito mudhā /
akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasamavehi mām

vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ /
garvaṃ gato si yenaivaṃ māmapyadyāvamanyase

jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham /
nirīkṣya kastribhuvane mama yo na gato bhayam

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kimuktena śatakrato /
viḍaṃbanāmimāṃ bhūyaḥ karoṣyanunayātmikām

śrīparāśara uvāca
ityuktvā prayayai vipro devarājopi taṃ punaḥ /
āruhyairāvataṃ brahman prayayāvamarāvatīm

tataḥ prabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam /
maitreyāsīdapadhvastaṃ saṃkṣā ṇauṣadhivīrudham

na yajñāḥ samavartante na tapasyanti tāpasāḥ /
na ca dānādidharmeṇu manaścakre tadā janaḥ

niḥsattvāḥ sakalā lokā lobhādyupahatendriyāḥ /
svalpepi hi babhūvuste sābhilāṣā dvijottama

yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca /
niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ sattvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ

balaśauryādyabhāvaś ca puruṣāṇāṃ guṇair vinā /
lavanāyaḥ samastasya balaśauryavivarjitaḥ

bhavatyapadhvastamatirlaghitaḥ prathitaḥ pumān /
evamatyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjite

davān prati balodyogaṃ cakrurdaiteyadānavāḥ

lobhābhibhūtā niḥśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ /
śripāvihīnair niḥsattvair devaiś cakrus tato raṇam

vijitāstridaśā daityair indrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ /
pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ

yathāvatkathito devair brahmā prāha tataḥ surān /
parāvareśaṃ śaraṇaṃ vrajadhvamasurārdanam

utpattisthitināśānāmahetuṃ hetumīśvaram /
prajā patipatiṃ viṣṇumanantamaparājitam

pradhānapuṃsorajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ /
praṇatārtiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati

śrīparāśara uvāca
evamuktvā surānsarvān brahmā lokapitāmahaḥ /
kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ tair eva sahito yayau

sa gatvā tridaśaiḥ sarvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ /
tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ parāvarapatiṃ harim

brahmovāca
namāmi sarvaṃ sarveśamanantamajamavyayam /
lokadhāma dharādhāramaprakāśamabhedinam

nārāyaṇamaṇīyāṃsamaśeṣaṇāmaṇīyasām /
samastānāṃ gariṣṭhaṃ ca bhūrādīnāṃ garīyasām

yatra sarvaṃ yataḥ sarvamutpannaṃ matpuraḥsaram /
sarvabhūtaś ca yo devaḥ parāṇāmapi yaḥ paraḥ

paraḥ parasmātpuruṣātparamātmasvarūpadhṛk /
yogibhiścintyate yo 'sau suktihetormumukṣubhiḥ

sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ /
sa śuddhaḥ sarvaśuddhebhyaḥ pumānādyaḥ prasīdatu

kalā kāṣṭhā muhūrtādikālāsūtrasya gocare /
yasya śaktirna śuddhasya sa no viṣṇuḥ prasīdatu

procyate parameśo hi yaḥ śuddho 'pyupacārataḥ /
prasīdatu sa no viṣṇurātmā yaḥ sarvadehinām

yaḥ kāraṇaṃ ca kāryaṃ ca kāraṇasyāpi kāraṇam /
kārya syāpi ca yaḥ kāryaṃ prasīdatu sa no hariḥ

kāryakāryasya yatkāryaṃ tatkāryasyāpi yaḥ svayam /
tatkāryakāryabhūto yastataś ca praṇatāsma tam

kāraṇaṃ kāraṇasyāpi tasya kāraṇakāraṇam /
tatkāraṇānāṃ hetuṃ taṃ praṇatā sma pareśvaram

bhoktāraṃ bhogyabhūtaṃ ca sraṣṭāraṃ sṛjyameva ca /
kāryakartṛsvarūpaṃ taṃ praṇatā sma paraṃ padam

viśuddhabodhavannityamajamakṣayamavyayam /
avyaktamavikāraṃ yattadviṣṇoḥ paramaṃ padam

na sthulaṃ na ca sūkṣmaṃ yanna viśeṣaṇagocaram /
tatpadaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāma sadāmalam

yasyā yutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktiriyaṃ sthitā /
parabrahmasvarūpaṃ yatpraṇamāmastamavyayam

yadyoginaḥ sadodyuktāḥ puṇyapāpakṣayekṣayam /
paśyanti praṇave cintyaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

yanna devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṅkaraḥ /
jānanti parameśa sya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivātmikāḥ /
bhavantyabhūtapūrvasya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

sarveśa sarvabhūtātmansarva sarvāśrayācyuta /
prasīda viṣṇo bhaktānāṃ vraja no dṛṣṭigocaram

śrīparāśara uvāca
ityudīritamākarṇya brahmaṇastridaśāstataḥ /
praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭi gocaram

yannāyaṃ bhagavān brahma jānāti paramaṃ padam /
tannatāḥ sma-jagaddhāma tava sarvagatācyuta

ityante vacasasteṣāṃ devānāṃ brahmaṇasta thā /
ūcurdevarṣayaḥsarva bṛhaspatipurogamāḥ

adyo yajñaḥ pumānīḍyaḥ pūrveṣāṃ yaś ca pūrvajaḥ /
tannatāḥ sma jagatstraṣṭuḥ sraṣṭārama viśeṣaṇam

bhagavanbhūtabhavyeśa yajñamūrtidharāvyaya /
prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ dehi darśanam

eṣa brahma sahāsmābhiḥ saha rudrais trilocanaḥ /
sarvādityaiḥ samaṃ pūṣā pāvako 'yaṃ sahāgnibhaḥ

aśvinau vasavaśceme sarve caite marudgaṇāḥ /
sādhyā viśve tathā devā devendraścāyamīśvaraḥ

praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaiḥ parājitāḥ /
śaraṇaṃ tvāmanuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ

śrīparāśara uvāca
evaṃ saṃstūyamānastu bhagavāñchaṃkhacakradhṛk /
jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parame śvaraḥ

taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śaṅkhacakragadādharam /
apūrvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśimūrjitam

praṇamya praṇatāḥ sarve saṃkṣobha stimitekṣaṇāḥ /
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ

devā ūcuḥ /
namonamo viśeṣastvaṃ tvaṃ brahma tvaṃ pinākadhṛk /
indrastvama gniḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ

vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevagaṇā bhavān /
yo 'yaṃ tavāgrato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ /
sa tvameva jagatstraṣṭā yataḥ sarvagato bhavān

tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ prajāpatiḥ /
vidyā vedyaṃ ca sarvātmaṃstvanmayaṃ cākhilaṃ jagat

tvamārtāḥ śaraṇaṃ viṣṇo prayātā daityanirjitāḥ /
vayaṃ prasīda sarvātmaṃstejasāpyāyayasva naḥ

tāvadārtis tathā vāñchā tāva nmohas tathā mukham /
yāvanna yāti śaraṇaṃ tvāmaśeṣāghanāśanam

tvaṃ prasādaṃ prasannatman prapannānāṃ kuruṣva naḥ /
tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśaktyāpyāyanaṃ kuru

śrīparāśara uvāca
evaṃ saṃstūyamānastu praṇatair amarair hariḥ /
prasannadṛśṭirbhagavānidamāha sa viśvakṛt

tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmyupabṛṃhaṇam /
vadāmyahaṃ yatkriyatāṃ bhavadbhis tadidaṃ surāḥ

ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau saralau ṣadhīḥ /
prakṣipyātramṛtārthaṃ tāḥ sakalā daityadānavaiḥ /
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim

mathyatāmamṛte devāḥ sahāye mayyavasthite

sāmapūrvaṃ ca daiteyāstatra sāhāyyakarmaṇi /
sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha

mathyamāne ca tatrābdhau yatsamutpatsyate 'mṛtam /
tatpānādbalino yūyamamarāś ca bhaviṣyatha

tathā cāhaṃ kariṣyāmi te yathā tridaśadviṣaḥ /
na prāpsyantyamṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ

śrīparāśara uvāca
ityuktā devadevena sarva eva tadā surāḥ /
sandhānamasūraiḥ kṛtvā yatnavanto 'mṛte 'bhavan

nānauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ /
kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śara dabhrāmalatviṣi

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim /
tato mathitumārabdhā maitreya tarasāmṛtam

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ kṛtāḥ /
kṛṣṇena vāsukerdaityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ

te tasya mukhaniśvāsavahnitāpahatatviṣaḥ /
nistejaso 'surāḥ sarve babhūvuramitaujasaḥ

tenaiva mukhaniśvāsavāyunāstabalāhakaiḥ /
pucchapradeśe varṣadbhis tadā cāpyāyitāḥ surāḥ

kṣīro damadhye bhagavānkūrmarūpī svayaṃ hariḥ /
manthanādreradhiṣṭhānaṃ bhramato 'bhūnmahāmune

rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ /
cakarṣa nāga rājānaṃ daityamadhye 'pareṇa ca

uparyākrāntavāñśailaṃ bṛhadrūpeṇa keśavaḥ /
tathāpareṇa maitreya yanna dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ

tejasā nāgarā jānaṃ tathāpyāyitavānhariḥ /
anyena tejasā devānupabṛṃhitavānprabhuḥ

mathyamāne tatastasminkṣirābdho devadānavaiḥ /
havirdhāmābhavatpūrvaṃ surabhiḥ surapūjītā

jagmurmudaṃ tato devā dānavāś ca mahāmune /
vyākṣiptacetasaścaiva babhūvustimitekṣaṇāḥ

kimetaditisiddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ /
babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā

kṛtāvartāttatastasmātkṣīrodādvāsayañjagat /
gandhena pārījātobhūddevastrīnandanastaruḥ

rūpaudāryaguṇopetas tathā cāpsarasāṃ gaṇaḥ /
kṣīrodadheḥ samutpanno maitreya paramādbhutaḥ

tataḥ śītāṃśurabhavajjagṛhe taṃ maheśvaraḥ /
jagṛhuś ca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodābdhisamutthitam

tato dhanvantarirdevaḥ śvetāmbaradharasvayam /
bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇamamṛtasya samutthitaḥ

tataḥ svasthamanaskāste sarve daitaiyadānavāḥ /
babhūvurmuditāḥ sarve maitreya munibhiḥ saha

tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā /
śrīrdevī payasastasmādudbhūtā dhṛtapaṅkajā

tāṃ tuṣṭuvurmudā yuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ

viśvāvasumukhāstasyā gandharvāḥ purato jaguḥ /
ghṛtācīpramukhāstatra nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

gaṅgādyāḥ saritastoyaiḥ snānārthamupatasthire /
diggajā hemapātrasthamādāya vimalaṃ jalam /
strāpayāñcakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm

kṣīrodo rūpadhṛktasyai mālāmamlānapaṅkajām /
dadau vibhūṣaṇānyaṅge viśvakarmā cakāra ha

divyamālyāmbaradharāstrātā bhūṣaṇabhūṣitā /
paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau vakṣasthalaṃ hareḥ

tayā vilokitā devā harivakṣasthalasthayā /
lakṣmyā maitreya sahasā parāṃ nirvṛtimāgatāḥ

udvegaṃ paramaṃ jagmurdaityā viṣṇuparāṅmukhāḥ /
tyaktā lakṣmyā mahābhāga vipracittirurogamāḥ

tataste jagṛhurdaityā dhanvantarikarasthitam /
kamaṇḍaluṃ mahāvīryā yatrā'ste 'mṛtamuttamam

māyayā mohayitvā tānviṣṇuḥ strīrūpasaṃsthitaḥ /
dānavebhyastadādāya devebhyaḥ pradadau prabhuḥ

tataḥ papuḥ suraguṇāḥ śakrādyāstattadāmṛtam /
udyatāyudhanistraṃśā daityāstāṃś ca samābhyayuḥ

pīte 'mṛte ca balibhir devair daityacamūstadā /
vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ ca viveśa vai

tato devā mudā yuktāḥ śaṅkhacakragadābhṛtam /
praṇipatya yathāpūrvamāśāsattattriviṣṭapam

tataḥ prasannabhāḥ sūryaḥ prayayau svena vartmanā /
jyotīṃṣi ca yathāmārgaṃ prayayurmunisattama

jajvāla bhagavāṃścoccaiś cārudīptirvibhāvasuḥ /
dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matirajāyata

trailokyaṃ ca śriyā juṣṭaṃ babhūva dvijasattama /
śakraś ca tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmā najāyata

siṃhāsanagataḥ śakraḥsaṃprāpya tridivaṃ punaḥ /
devarājye stito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ

indra uvāca
namasye sarvalokānāṃ jananīmabjasambhavām /
śriyamunnidrapadmākṣīṃ viṣṇuvakṣasthalasthitām

padmālayāṃ padmakarāṃ padmapatranibhekṣaṇām /
vande padmasukhīṃ devīṃ padmanābhapriyāmaham

tvaṃ siddhistvaṃ svadhā svāhā sudhā tvaṃ lokapāvanī /
sandhyā rātriḥ prabhā bhūtirmedhā śraddhā sarasvatī

yajñavidyā mahāvidya guhyavidya ca śobhane /
ātmavidyā ca devi tvaṃ visuktiphaladāyinī

ānvīkṣikītrayīvārta daṇḍanītistvameva ca /
saimyāsaumyair jagadrūpais tvayaittaddevi pūritam

kā tvanyā tvāmṛte devi sarvayajñamayaṃ vapuḥ /
adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ

tvāyā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam /
vinaṣṭaprāyamabhavattvayedānīṃ samedhitam

dārāḥ putrāstathāgārasuhṛddhānyadhanādikam /
bhavatyetanmahābhāge nityaṃ tvadvīkṣaṇāntṛṇām

śarīrārogyamaiśvaryam aripakṣakṣayaḥ sukham /
devi tvaddṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ na durlabham

tvaṃ mātā sarvalokānāṃ devadevo hariḥ pitā /
tvayaitadviṣṇunā cāmba jagavdyāptaṃ carācaram

mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricchadam /
mā śarīraṃ kalatraṃ ca tyajethāḥ sarvapāvani

mā putrānmā suhṛrdvaga mā paśunmā vibhūṣaṇam /
tyajethā mama devasya viṣṇorvakṣaḥsthalālaye

sattvena satyaśaucābhyāṃ tathā śīladibhir guṇaiḥ /
tyajyante te narāḥ sadyaḥ saṃtyaktā ye tvāyāmale

tvayā vilokitāḥ sadyaḥ śīlādyair akhilair guṇaiḥ /
kulaiśvaryaiś ca yujyante puruṣā nirguṇā api

sar ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān /
sa śūraḥ sa ca vikrānto yastvayā devi vīkṣitaḥ

sadyo vaiguṇyamāyānti śīlādyaḥ sakalā guṇāḥ /
parāṅmukhī jagaddhātrī yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe

na te varṇayituṃ śaktā guṇāñcihvāpi bedhasaḥ /
prasīda devi padmākṣi māsmāṃstyākṣīḥ kadāṭana

śrīparaśara uvāca
evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha devī śatakratum /
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvabhūtasthitā dvija

śrīruvāca
parituṣṭāsmi deveśe stotreṇānena te hare /
varaṃ vṛṇīṣva yastviṣṭo vara dāhaṃ tavāgatā

indra uvāca
varadā yadi me devi vārarhe yadi vāpyaham /
trailokyaṃ na tvayā tyājyameṣa mestu varaḥ paraḥ

stotreṇa yastathaitena tvāṃ stoṣyatyabdhisambhave /
sa tvayā na parītyājyo dvitīyostu varo mama

śrīruvāca
trailokyaṃ trida śaśreṣṭha na santyakṣyāmi vāsava /
datto varo mayāyante stautrārādhanatuṣṭayā

yaś ca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānena mānavaḥ /
māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅmukhī

śrīparāśara uvāca
evaṃ dadau varaṃ devī devarājāya vai purā /
maitreya śrīrmahābhāgā stotrārādhanatoṣitā

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā śrīḥ pūrvamudadheḥ punaḥ /
devadānavayatnena prasūtāmṛtamanthane

evaṃ yadā jagatsvāmī devadevo janārdanaḥ /
avatāraṃ karotyeṣā tadā śrīstatmahāyini

punaś ca padmādutpannā ādityobhūdyadā hariḥ /
yadā tu bhārgavo rāmastadābhūddharaṇī tviyam

rāghavatve 'bhavatsītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani /
anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣānapāyini

devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī /
viṣṇordehānurūpāṃ vai karotyeṣātmanastanum

yaścaitacchṛṇuyājjanma lakṣmyā yaś ca paṭhennaraḥ /
śriyo na vicyutistasya gṛhe yāvatkulatrayam

paṭhyate yeṣu caiveyaṃ gṛheṣu śrīstutirmune /
alakṣmīḥ kalahādhārā na te ṣvāste kadācana

etate kathitaṃ brahmanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
kṣīrābdho śrīryathā jātā pūrvaṃ bhṛgusutā satī

iti sakala vibhūtyavāptihetuḥ stutiriyamindramukhodgatā hi lakṣmyāḥ /
anudinamiha paṭhyate nṛbhir yair vasati na teṣu kadācidapyalakṣmīḥ